Rikets(raşitizm) terimi, büyüyen kemiklerin ya da osteoid dokunun mineralizasyonundaki yetersizliği tanımlar. Dışardan D vitamini, kalsiyum ve fosforun yetersiz alımına ya da primer metabolik defektlere bağlı gelişebileceği gibi, malabsorbsiyonlar, kronik hastalıklar, intoksikasyonlar ve ilaç kullanımları da riketse neden olabilir.
Osteomalazi ise genellikle yetişkinlerin yakalandığı raşitizme verilen tanımdır veya raşitizm çocuklarda görülen osteomalazi durumuna verilen addır.
Rikets(raşitizm) laboratuvar olarak ortak özellikleri kan fosfor seviyesinin düşmesidir. Bunun istisnai durumu nutrisyonel rikets(raşitizm)’in 1. Dönemidir. Nutrisyonel raşitizmin 3 dönemi olup(klinik ağırlığına göre) 1. Dönemde kan fosforu normal olup 2., 3. dönemlerde kan fosfor seviyesi azalır. Riketste kan kalsiyum seviyesi genellikle düşük olup, hiperkalsiürik hipofosfatemik rikets’te yüksek, nutrisyonel rikets 2. Dönemde ise normal seviyelerde olur.
D vitamini’nin esas kaynağı nedir ?
-D vitamini esas kaynağı ciltte uv ışını vasıtası ile yapılan D3 ve D2 sentezidir.
Kolekalsiferol ( vitamin D3), Esas olarak endojen olarak deride dehidrokolesterol’ün ultraviyole ışınlar yardımı ile dönüşümü ile oluşur. Kısmen de hayvansal kaynaklı besinler içinde alınır. Vitamin D3 hayvansal gıda olarak; en çok balıkların karaciğer yağlarında,az miktarda yumurta sarısı,süt ve tereyağında bulunur.
Ergokalsiferol (vitamin D2) : Bitkisel kaynaklıdır. Ergosterol şeklinde besinlerle alınır ve ciltte depolanır. Cildin uv ışınlarına maruz kalması ile kalsiferole(ergokalsiferol) dönüşür. Bu madde ilk önce karaciğerde 25- hidroksilasyona(25 hidroksilaz ile) uğrar. Sonrasında böbreklerde 1 alfa hidroksilaz enzimince hidroksillenerek aktif şekli olan 1,25-dihidroksivitamin- D ye dönüşür.
25 hidroksi vitamin D3 ve 1,25-dihidroksi vitamin D3 ün plazma konsantrasyonları ve biyolojik güçleri nasıldır?
25 hidroksi D3 plazmada 1,25-dihidroksivitamin D3 ‘e göre 1000 kat fazla bulunmasına rağmen ,1,25 dihidroksi vitamin- D3’ün biyolojik gücü 25-hidroksivitamin D3 ‘e göre 100 kat daha güçlüdür.
Vitamin D2 ve D3 , karaciğerde mikrozomal enzimlerce 25 -hidroksivitamin- D3’ ye hidroksile edilir. 25 hidroksi vitamin-D3 vitamin D’ nin kanda bulunan ve depo şeklidir.(başlıca karaciğer olmak üzere,kas dokusu ve yağ dokusunda depolanır)
25-hidroksivitamin-D de böbrekte 1 alfa hidroksilaz tarafından 1,25-dihidroksivitamin- D3(kalsitriol)’ye dönüştürülür.
1,25-dihidroksivitamin –D3; vitamin D’nin aktif formudur. Dolayısı ile 1,25-dihidroksivitamin –D’nin sentez aşamasına gelene kadar olan kısımlarda olan bir sorun veya reseptörlerde olan bir sorun D vitaminin azlığına veya fonksiyon görmesine engel olur. Aktif D vitamini(1,25-dihidroksivitamin-D) sentez aşamasına katkıda bulunan ;deri,eksojen (dışarıdan) alım, barsaklar,karaciğer,böbrekler’deki bazı patojen olaylar D vitaminin aktif formunun(1,25-dihidroksivitamin-D) azalmasına yol açar.Karaciğerde ağır hasar olduğu zaman D vitamini sentezi etkilenirken, hafif böbrek yetmezliğinde bile D vitamini sentezi engellenir.
PTH doğrudan kemik ve böbrek üzerine dolaylı olarak barsaklar üzerinde( PTH böbreklerde hipofosfatemik etkisi ile ya da doğrudan 25(OH) D 1 alfa redüktaz enzimine de uyarır ve 1,25-dihiroksivitamin- D yapımını artırır) etki gösterir. PTH böbrekte kalsiyum ve magnezyumun geri emilimlerini artırarak vücutta tutulmasını sağlar, fosfor ve bikarbonatın proksimal tubullerden geri emilimini baskılar.Bu şekilde idrarla atılan fosfor ve bikarbonat miktarı artar. Fazla bikarbonat atılması asidoza yol açar. Asidoz nedeni ile albumine bağlanan kalsiyum miktarı azalacağından iyonize kalsiyum artar. Fosforüri de kemik yıkımı sonucunde gelişebilecek hiperfosfatemiyi önler. Hiperfosfatemi önlenmeseydi serumda fazla miktarda bulunan fosforun kalsiyumla kompleksler oluşturması sonucunda PTH etkisi ile ortaya çıkan plazma iyonize kalsiyum artışı az olabilirdi.
Vitamin D; barsakta diyetle alınan kalsiyumun ,fosforun absorbsiyonu ve böbrek tübüllerinde kalsiyum ve fosforun reabsorpsiyonu için gereklidir. D vitamini ayrıca kemikte kalsiyum ve fosfor mobilizasyonu işlevini gerçekleştirir.(kemikte çimento gibi görev yapar)
Vitamin D eksikligi; diyetle yetersiz alım, yetersiz günes ısıgı, ya da barsak, karaciger ve böbregi etkileyen hastalıklar sonucu gelişebilir.
Hangi Doğumsal Metabolizma Hastalıklarında Rikets görülür?
Sistinozis
Galaktozemi
Wilson hastalığı
Herediter fruktoz entöleransı( fruktoz 1 P birikir)
Herediter tirozinemi( herediter tirozinemi tip 1)
Rikets yapan doğumsal metabolik hastalıklar hangi organları etkiler?
Rikets yapan doğumsal metabolik hastalıklarda biriken ara metabolitler karaciğer ve böbreği etkileyerek rikets yapar. Karaciğer ve böbrek D vitaminin aktif formu olan 1,25 –dihidroksivitamin –D3 sentezi için dolaylı ve dolaysız olarak etki gösterir.
