Spor yaralanmaları terimi, vücudun tamamının veya bir bölgesinin,
normalden fazla bir kuvvetle karşılaşması sonucunda, dayanıklılık
sınırlarının aşılmasıyla ortaya çıkan durumları kapsar. Spor
yaralanmalarının çoğu sadece spor yapanlarda değil, spor yapmayan
kişilerde de ortaya çıkabilir. Ancak mesleği spor olanlarda kas
iskelet-sistemi ve kardiovasküler (kalp-damar) sistemin üst seviyede
olması ve bu seviyenin devamlı korunması mecburiyeti yaralanmanın hızlı
ve aktif bir rehabilitasyon programı ile tedavisini mecburi kılar.
Günümüzde spor yaralanmasının sporcuyu sadece bedensel olarak
değil, ruhsal olarak da etkilediği, bu sebeple sporcunun bir ekip
tarafından değerlendirilip rehabilite edilmesi gerektiği bilinmektedir.
Bu ekipte fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanı yada ilgili uzmanın
yanında;
Aktif ekip üyeleri: Takım doktoru, sporcu, antrenör
Yardımcı ekip üyeleri: Yaralanmanın cinsine göre, ortopedi ve travmatoloji uzmanı, acil uzmanı, göz uzmanı, deri hastalıkları uzmanı, nörolog.
İlgili teknik personel: Fizyoterapist, spor terapisti, tıbbi teknisyen, hemşire, ortez-protez teknisyeni gibi üyeler yer alır.
Sportif
faaliyetler sırasında çok değişik yaralanmalarla karşılaşılabilir.
Bunların % 75’i önemsizdir ve bir sorun oluşturmadan iyileşir. % 25’i
ise sportif faaliyete ara vermeyi gerektiren kısa veya uzun süreli
tedaviye ihtiyaç duyar. Bu travmalar sırasında bazı faktörler
yaralanmayı kolaylaştırır ve iyileşme süresini uzatır. Bunlar;
Spor yaralanmasına sebep olan faktörler : 1. Yorgunluk ve aşırı yüklenme,
2. Önceden geçirilmiş ve tam tedavi edilmemiş yaralanmalar,
3. Soğuk, aşırı gerilme ve enfeksiyon gibi etkenlere bağlı gelişen kas ve eklem sertlikleri,
4. Geçirilmiş yaralanma veya eğitimsizlik nedeniyle oluşan kas zayıflıkları,
5. Kaslar arası güç dengesizliği,
6. Spor araç ve gereçlerinde yetersizlik,
7. Bedensel hazırlığın tam olmaması, ısınma eksikliği,
8. Spor dalının sporcuya uygun olmaması,
9. Yetersiz teknik,
10. Ruhsal yönden hazır olmama,
11. Aşırı rekabet, yarışmalı sporlar
12. Hastalıklar.
Sınıflama: Spor yaralanmaları çok kaba bir yaklaşımla iki gruba ayrılabilir;
a. Akut yaralanmalar:
Bedenin bir bölgesinin veya tümünün, aniden aşırı bir kuvvetle
karşılaşması sonucu oluşur. Olay anidir, hafif veya şiddetli olabilir.
Düşme, darbe, distorsiyon, kesi, zedelenme, burkulma, çıkık ve kırıklar
bu gruba girer.
b. Aşırı kullanım yaralanmaları:
Sürekli tekrarlayan hareketlere bağlı mikro travma ve zorlanma sonucu
ortaya çıkar. Tendinit, stres fraktürü örnekleridir. Oluşumunda dış
etkenler yanında bazı yapısal faktörlerde rol oynar.
Alt ekstremiteyi oluşturan yapıların düzgün olmaması: Düz tabanlık, çukur ayak, bacak kemiklerinin düzgün olmaması,
Bacak
boylarında eşitsizlik: İki bacak arası 20mm.’den fazla fark olması,
omurga eğriliği ve kısa bacak tarafında kalça adduktor ve
rotatorlarında zayıflığa yol açar,
Kas zayıflıkları: Daha önce geçirilmiş sakatlık ve cerrahi müdahalelere bağlı eklem esnekliği, gevşekliği.
Spor yaralanmalarından korunma: Spor yaralanmalarını tamamen önlemek mümkün değildir.
Bazı kurallara uyulup bir takım tedbirler alındığında spor yaralanmalarını en aza indirmek mümkündür.
Bunları kısaca şöyle özetleyebiliriz;
Spor yapılan yerle ilgili tedbirler: Spor
sahaları yeterince çimlendirilmeli, zemin düzgün ve kuru olmalı,
çarpmalara karşı sütun ve direkler desteklenmeli, yüzme havuzlarında su
içi işaretler net olarak görülmelidir. Havuzun derinliği mutlaka
belirtilmelidir.
Spor malzemelerinin cinsi ve kalitesi: Kullanılan malzeme mevsime ve sporun cinsine uygun olmalıdır.
Koruyucu malzemeler: Özellikle
kafa travmalarının sık olduğu boks, bisiklet, motosiklet ve beyzbol
gibi sporlarda kask, futbolcularda krampon çarpmasını önlemek için
çorap içine plastik koruyucular kullanılmalıdır.
Sporcuyla ilgili tedbirler: Sağlıklı
ve düzenli bir yaşam, düzenli sağlık kontrolleri, antrenman ve
müsabakadan önce yeterince ısınmak, germelerin yapılması sporcunun
yaralanma riskini düşüren faktörlerdir.
Spor tiplerine göre yaralanmalar: Bazı tip yaralanmalar bazı spor dallarında daha fazladır.
- Futbol: Rektus
abdominis (düz karın kası) kası zorlanması, iliopsoas (kasık kası)
tendiniti, kalça adduktor (bacakları orta hatta tutan kaslar)
zorlanması, osteitis pubis
- Yüzme: Omuz çevresi zorlanması, sıkışma sendromu
- Halter:
Triseps tendiniti, rektus abdominis zorlanması kalça adduktor
zorlanması, bel fıtıkları, omurlarda erken dönemlerde olan
kireçlenmeler
- Tenis: Lateral epikondilit, bisipital tendinit, omuz ve dirsek zorlanmaları
- Basketbol: Aşil tendiniti, tibialis anterior ve posterior zorlanması
- Voleybol: Aşil tendiniti, omuz sublukasyonu, bisipital tendinit.
-
Ayrıca; futbolcularda diz ekleminde, haltercilerde dirsek, faset ve
sakroiliak eklemlerde, jimnastikçilerde el bileği, dirsek, faset ve
kalça eklemlerinde, koşucularda diz ve ayak bileği eklemlerinde erken
dejeneratif değişiklikler (yozlaşmalar) meydana gelme riski yüksektir.
Yaralanmalar Büyük
oranda kas iskelet sistemiyle ilgilidir. Kaslar, kemikler, eklemler,
ligamentler (bağlar) ve tendonlar (kirişler) yaralanabilir. Bu
yaralanmalar ve alınması gereken tedbirler kısaca şu şekilde
özetlenebilir.
Kas Yaralanmaları Tüm
spor yaralanmalarının % 4–15’ini oluşturur. Basit burkulma ve
gerilmeler hesaba katılırsa % 30’a çıkar. Kasların daha önce başka
faktörlerle zayıflamış olması travmayı kolaylaştırır. Kas–tendon
kompleksinin aniden aşırı yükle karşılaşması, değişik derecelerde kas
hasarına yol açar,
a-Birinci derece kas hasarı: Yırtılma yok, aşırı zorlanmaya bağlı ödem vardır. Kasın pasif gerilmesi ağrılıdır.
b-İkinci derece hasarı: Kas
liflerinin bir kısmının kopmasına rağmen tam kesi yoktur. Hareketi
yapmaya devam eder ancak hareketler çok ağrılıdır. Kasta şişlik ve
spazmla birlikte yaralanma yerinde ekimoz (morarma)
c-Üçüncü derece hasar:
Kas tamamen yırtılmıştır. Yaralanma yerindeki şiddetli ağrı zaman
içinde azalır. Komple hareket kaybı vardır. Yırtılan kas kitlesinin
toplanmasına bağlı şişlik ve önünde çukurluk vardır. Renk değişimi ve
şiddetli spazm saptanır.
Hasar derecesi, ultrasonografi,
bilgisayarlı tomografi, MR, ve CPK, LDH enzimlerinin değerlendirilmesi
ile saptanır. Hangi derecede olursa olsun akut dönemde yapılması
gereken istirahat–buz–bandaj ve yükseltmedir (rest, ice, compretion, elavation, RICE
protokolü). Buz iki saatte bir 20 – 30 dakika uygulanır. Hareket çok
ağrılıysa ekstremite atele alınır, esneklik ve eklem hareket açıklığı
egzersizlerine başlanmalıdır.
Kas kitlesinin % 50’den
fazla yırtıldığı 2o ve 3o hasarlarda cerrahi onarım gerekir. Cerrahi
müdahalenin yeri, büyüklüğü ve tipine göre müdahale sonrası uygun
egzersiz programlarına en kıs zamanda başlanır.
Bağ yaralanmaları Genellikle
şiddetli darbeler veya aşırı gerilmeler sonucu oluşur. Kas
yaralanmalarında olduğu gibi. Liflerde yırtık olmaması (sadece aşırı
gerilimin olması) kısmi yırtık ve tam yırtık olmasına göre üç derecede
sınıflanır. Akut dönemde lezyon bölgesinde şişlik, ekimoz, hassasiyet
ve ilgili eklemlerde stabilite bozukluğu saplanabilir. Ağrı ve
stabilite bozukluğu hareket bozukluğuna yol açarak hastanın yardımcı
bir cihaz kullanmasını gerektirebilir. Özellikle diz ve ayak bileğinde
sık olarak rastlanır. Dizde çapraz bağların, özellikle ön çapraz bağın
ayrı bir önemi vardır.
Ön çapraz bağ yararlanmaları,
sporcuların uzun süre spordan uzak kalmasına sebep olan önemli
yararlanmalardandır. Çapraz bağ yararlanmaları muayene ve MR ile teşhis
edilir.
Bir diğer sık görülen bağ yararlanmaları ayak
bileği bağındaki yararlanmalardır. Ayak bileğinin iç yanı,
talovaniküler, ön talotibial, kalkanetotibial ve arka talotibial
bantlardan oluşan kuvvetli deltoid bağla güçlendirilmiştir. Bu sebeple
ayak bileği yararlanmalarının büyük çoğunluğu daha zayıf olan dış
kollateral bağın hasarı şeklindedir. Ayak bileğinin ani içe dönmesi
anterior talofibular ve kalkaneofibular bağ yararlanmasına yol açar.
Bağ
yararlanmalarının temel prensipleri de kas yararlanmasının tedavi
prensipleri gibidir. Erken dönemde başlanan istirahat-buz-kompresyon ve
elevasyon tedavisi, 2–3 gün sonra yerini sıcak su tedavisine bırakır,
7–10 gün içinde ise alçı veya plasterden yapılmış tespit çıkartılır.
Ağrı ve enflamasyonla mücadele etmek için fizik tedavi araçlarından
yararlanılabilir. Şişlik ve hassasiyet geçtikten sonra ise, en kısa
zamanda rehabilitasyon programına alınmalı ve aktif spor hayatına
mümkün olduğunca erken dönüş sağlanmaktadır.
Tendon (kiriş) yararlanmaları Genelde
aşırı kullanım sonrası olur. Lokal kas zayıflığı ve şok emme etkisinin
azalması tendonları aşırı yükleyerek aslında elastik bir yapıya sahip
tendonların bu özelliklerini yitirerek, çevreye sürtünmeleri ve yangı
gelişimine yol açar. Enflamasyonun yayılması sinovial kılıf içinde
yapışıklıkların oluşumuna sebep olarak peritendinit (tendon çevresi
yangısı) veya tenosinovit denilen tablonun oluşumuna yol açar. Bu olay
en sık, Aşil tendonu, omuzda rotator manşon, dirsek ekstansör tendonu,
abduktor pollisis longus ve ekstansör pollisis brevis tendonlarında
görülür.
Aşil tendon yaralanmaları en sık görülenidir.
Sporcu koşarken aniden durur. Lokal ağrı yanında kopma yerinin üst
tarafında bir boşluk saptanır. Parmak ucunda yürümek güçleşir. Baldır
kasları elle sıkıldığında normalde ayakta plantar fleksiyon görülür,
ancak Aşil kopmuşsa bu hareket saptanamaz.
Kesin teşhis ultrasonografi ve MRI ile konulur. Tedavi kas ve ligaman yararlanması prensipleri ile aynıdır.
Menüsküs yararlanmaları Menüsküsler,
bükülme ve doğrulma (fleksiyon-ekstansiyon) hareketi sırasında femurun
tibia üzerinde iç ve dış rotasyon hareketine yardımcı olur ve eklem
stabilitesinin artmasına katkıda bulunur. Fleksiyon sırasında
menüsküslerin arka yarısı tibial ve femoral kondiller arasına sıkışır
ve bu sırada ani rotasyonla beraber ekstansiyon yapılırsa menüsküs
hasarı ortaya çıkar. Şişlik 24 saatte tam olarak yerleşir, bazı
olgularda kilitlenme veya boşalma olabilir. Genellikle ekstansiyon
(doğrultma) hareketinin son 10o si yapılamaz. Tanıyı destekleyen
görüntüleme yöntemleri ise, kontrastlı artrografi, artroskopi ve MRI
olarak özetlenebilir.
Tedavi akut dönemde istirahat, buz, kompresyon (bandaj), yükseltme (İBKE)
uygulanır. Hasta ekstremite üzerine basmaya izin verilmez ancak erken
dönemde izometrik egzersizler ve düz bacak kaldırma egzersizlerine
başlanır. Hastanın durumuna göre cerrahi uygulanır, en sık uygulanan
cerrahi menisektomidir. Bu operasyondan sonra gelişen bağ dokusundan
zengin tamir dokusu, çıkarılan menüsküs parçasının kaybının kısmen
yerine geçer. Cerrahi müdahalelerden sonra 2. günden itibaren
egzersizlere başlanır, özellikle ayağın devamlı yerle temas ettiği
“kapalı kinetik zincir egzersizleri” uygulanır.
Kırık ve çıkıklar Kırıklar
açık veya kapalı tipte olabilir. Kırık olan bölgede ağrı, şişlik, şekil
bozukluğu ve anormal hareket vardır. Radyolojik değerlendirme il teşhis
konulur. Erken dönemde stabilizasyon, daha sonra kırıklığın tipine göre
alçılama veya cerrahi müdahale uygulanır.
Çıkıklarda
ise eklemin bütünlüğü bozulmuştur. En sık, omuz, dirsek, kalça ve ayak
bileğinde görülür. Akut dönemde immobilizasyon, radyolojik
değerlendirme sonucunda, redüksiyon ve bandajlama uygulanır.
Kısaca
özetlenmeye çalışılan spor yaralanmalarında ayrıca, kafa travmalarında
ani ölümlere kadara çok daha ağır tablolar olabilir. Ancak bunlar
seyrek görülen yaralanmalardır. Yoğun olarak görülen, sporcunun spor
hayatını etkileyen kas-iskelet sistemi problemlerinde ise, mümkün
olduğunca yaralanmayı önlemek, herhangi bir yaralanma olduğunda ise
hızla yoğun bir tedavi ve rehabilitasyon programı uygulayarak sporcuyu
mümkün olan en kısa sürede en sağlıklı olarak spor hayatına
döndürmektir. Unutulmamalıdır ki yetersiz tedavi ve erken spora dönüş
bir sonraki travmayı kolaylaştıran en önemli sebeptir.
|
