ÇOCUKLARDA NÖROMOTOR ve PSİKOSOSYAL GELİŞİMİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Nöromotor gelişim, tepkiler ve beceriler fizyolojik ve anatomik olarak olgunlaşmanın sonucu gelişmektedir. Gelişim konsepsiyondan olgunluğa kadar süren devamlı bir olaydır. Santral sinir sisteminin matürasyonu ile yakından ilişkilidir. Her çocukta benzer özellikler göstermesine karşın kişisel farklılıklar belirgindir.Kişiye ait ve çevresel faktörlerden etkilenmektedir. Sefalokaudal bir özellik gösterir,  Gelişim fiziksel gelişim ,motor gelişim, zihinsel gelişim, dil gelişimi, sosyal ve duygusal gelişim olarak sınıflanabilir.

.Bu alanlarda gelişme genellikle paraleldir, ancak herhangi birindeki gecikme diğerinin gelişmesini engeller veya değerlendirilmesini  zorlaştırır. Normal gelişim basamaklarında kaba motor gelişim baş tutma 3ay, desteksiz oturma 7-8 ay, desteksiz yürüme 13-15 ay, merdiven inme ve çıkma 2 yaş olarak özetlenebilir. İnce motor gelişmede ise izleme orta hatta kadar 1 ay, orta hattı geçme 3ay, cisimlere ulaşma ve avuçla tutma 4 ay, elden ele geçirme 6 ay, baş parmak ile tutma 9 ay ,küpleri üst üste koyma (18 ayda 3, 24 ayda 5 küp) şeklindedir. Çizgi çizme (36 aylık), yuvarlak çizme ( 39 aylık), çapraz çizme (49 aylık) olarak  değerlendirilir.

Yeni doğan bebekte zihinsel gelişim ses, temas gibi çevresel uyaranlara gösterdiği  tepki ile değerlendirilebilir. Motor gelişimde ise tonus önemli bir göstergedir. Hipotoni (gevşeklik) perinatal (doğum öncesi veya doğumda) bir zedelenmeyi veya 2. motor nörona ait bir patolojiyi düşündürür. Baş kontrolü 2 -3 ayda gelişmiş olmalıdır. Yenidoğan refleksleri yenidoğan bebeğin aktivitesinin en önemli göstergesidir. İki aydan sonra sosyal gülümseme ve artmış göz kontağı gelişmektedir. Dört aylık bebek asimetrik boyun refleksinin kaybolmasıyla cisimleri 180 derece izleyebilir, gövde fleksiyonun artmasıyla gövdeyi yüzeyden tam olarak kaldırabilir. Üçüncü ayda izlemenin gelişmemesi durumunda mutlaka görmenin değerlendirilmesi gerekmektedir. Dört ayda artık çevre ile ilgilenmeye başlayan bebek kendi vücudunu keşfetmeye başlar, sesler çıkarır, ellerini inceler. Kendi kendinin farkındalığının ilk aşamasıdır. Çeşitli ses ve figür ile yapılan oyunlara katılır.Bu dönemde renkli ses çıkaran, hareket eden, kolay temizlenebilen oyuncaklar kullanarak bebeğin ilgisi çekilmelidir. Avuç ile kavrama geliştiği için cisimlere ulaşabilir, avuç ile kavrayabilir. Bebekler altı- yedi aylık olduklarında desteksiz oturma gelişmiş olmaktadır. Cisimleri araştırmaya başlarlar, öncelikle cisimleri ağza götürerek tanımaya çalışırlar. Cisimlere ulaşma, alma, elden ele geçirme ve ağza götürme bu yaş bebeğinin en önemli özelliğidir. Altı aylık bebek kaybolan bir şeyi aramayı hemen bırakırken, dokuz ayda kararlılık gelişir ve aramaya devam eder. Dokuz ayda emekleme, oturur pozisyona gelme ve tutunarak ayağa kalkma beklenmelidir. İnce motor beceri olarak baş parmak fonksiyonunun gelişmesi bebeğin yabancı cisim aspirasyonuna maruz bırakabilir. Bu nedenle dikkatli olunmalıdır.  Ayrılma anksiyetesi, yabancılama bu ayların tipik özelliğidir. Bebekler bu yaşta sözel olmayan iletişime açıktırlar. Ses tonu ve yüz ifadesini anlarlar, dokuz ayda hayır kelimesinin anlamını anlarlar, ağlama ile tepki verebilirler. Dokuz aya kadar genel anlamda heceler “ba-da-ma” çıkarırken, dokuz aydan sonra artık konuşulan dile özgü heceler çıkarmaya başlarlar. Sosyal iletişim dil gelişimini belirgin olarak etkilemektedir. Bebeklerin çoğu 1bir yaşına kadar yürür, ancak bazı bebeklerde yürüme on beş aya kadar uzayabilir. Erken yürüme diğer gelişim özelliklerinin örneğin zihinsel gelişimin bir göstergesi değildir. Genelde başlangıç yürüyüşü geniş tabanlı, dengeyi sağlamak için kolların da fleksiyona getirilerek kullanıldığı bir yürüyüş şeklidir. Aylar içinde denge merkezi düzenlenir, kollar yanlarda sallanarak yürüme başlar. Artık amaçlı oyunlar başlar. Dil gelişiminde alıcı dil daha önce gelişir. Hayır, baş baş, bana ver komutlarını anlar. Parmakla göstermek dil gelişiminin önemli bir göstergesidir. On beş aylıkta vücut bölümlerini “gözler, ağız, burun gibi” göstermeye başlar. Bu dönemde jargon kullanmaları en önemli özelliktir. Suya bu demek gibi, On sekiz yirmi dördüncü aylarda  çocuklar artık koşmaya başlamışlardır. Merdiven inme ve çıkma tek tek basamak şeklinde gelişmiştir.  Yürümede gecikme veya yavaşlık yakınmasıyla başvuran hastalar mutlaka kas hastalığı yönünden incelenmelidirler. Bu yaşta kendi oyunlarını kendi kurmaya, hayali objeler kullanmaya başlar ki aşamalı komutları yerine getirirler, bardağı ver, terliğini getir gibi. Yirmi dört ayda yatay çizgi, otuz ayda yatay ve dikey çizgiler çizebilirler ancak çarpı  oluşturamazlar. Altı-yedi küpten kule yapabilir. Bu dönemde ince motor yeteneğini geliştirmek için çocuğa takmalı, sökmeli oyuncaların alınması uygundur.

On sekiz ayda en az on kelime söylemelidir. İki yaşında ise  50-100 kelime söyleyebilmelidir. Çocuklar elli kelime öğrendikten sonra kelimeleri yan yana getirmeye başlarlar. Cümleler devrik yapıdadırlar, gramer içermezler. İlerleyen yaşlarda kelime dağarcığı 2000 kelimeye kadar ulaşır ve gramer kullanarak cümle yapmaya başlar. Kelime dağarcığının gelişmesi için günlük yaşantısında karşılaştığı durum, nesne ve olayları içeren kısa, resimli kitaplar okunmalıdır. Dil gelişimi çevresel faktörlerden etkilenmektedir. Dil gelişimi zihinsel ve sosyal gelişme ile bağıntılıdır. Dil gelişimindeki gecikme zihinsel geriliğin, otizmin erken belirtisi olabilir. Okul öncesi döneminde çocuklar farklı kaba motor becerileri gösterebilirler. Top atma, topa vurma, bisiklete binme, tırmanma becerileri farklı olabilir. Kişisel farklılıklar bu dönemde ön plana çıkar.  Tuvalet terbiyesi bu yaşlarda gelişir. Kızlarda daha erkendir. Gece ıslatmaları kızlarda 4 yaş ,erkeklerde 5 yaşa kadar normal kabul edilmelidir.  Bu dönemde ebeveynler çocukları başkalarına yanıt vermesi, arkadaşlarıyla veya diğer insanlarla konuşması için onlara örnek olmaları gerekmektedir. 

Okul çağında kas gücü, koordinasyon artar ve çocuk dans etme, basket oynama gibi kompleks hareketleri yapar hale gelir. Bu dönemde akademik başarı ve okuldaki davranış biçimi önemlidir. Bunlardaki bozukluklar görme ve işitme problemleri, özgün öğrenme güçlükleri, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, mental retardasyon, depresyon, anksiyete veya kronik bir hastalığın sonucu ortaya çıkabilir. Çocukların  bu yönlerden değerlendirilmeleri gerekmektedir.

Ergenlik döneminde asimetrik büyüme özellikle distal bölümüden başlar. Eller ve ayaklarda büyümeyi kollar ve bacaklar takip eder. Bu nedenle ergen çocuklarda beceriksizlik ve sakarlık beklenen bir bulgudur. Farinks, larinks ve akciğerlerin hızlı gelişmesi sesin kalınlaşmasına ve çatallanmasına neden olur.