Adet Dönemleri ve Alerjik Hastalıklar

Alerjik hastalıklar toplumda son derece sık görülen hastalıklar olup, giderek artan oranlarda ciddi problemlere neden olmaktadırlar. Özellikle astım gibi alerjik hastalıkların önemli bir ekonomik gidere de neden olduğu bilinmektedir. Genel toplum içinde astım kadınlarda erkeklere göre çok daha fazla görüldüğü bilinmektedir. Alerjik rinit (Saman nezlesi) gibi diğer alerjik hastalıklarda da durum bu şekildedir. 

Sağlıklı ve üreme dönemindeki kadınlarda adetin (menstruel siklusun) hormonal karakteristikleri vardır. Örneğin; adet bir kanama ile başlar ve bu kanamanın ardından folliküler faz dediğimiz dönem başlar ki bu fazın başında hem östrojen hem de progesteron gibi kadın yumurtalığından kaynaklanan steroid hormonların düzeyleri düşüktür. Folliküler büyümenin başlaması ile önemli bir kadınlık hormonu olan östradiol üretiminde hızlı bir artış olur. Adet siklüsünün (menstrüel siklüsün) ortasında ise yumurtlama (ovulasyon) gerçekleşir ve follikül hormonal bir bez olan korpus luteuma dönüşür. Bu bez hem östrojen hem de progesteron üretir. Eğer yumurta döllenirse plasenta gelişimine kadar bu organ hem ostrojen hem de progesteron üretmeye devam eder. Ancak, döllenme gerçekleşmezse bu organ iki hafta içinde ölür ve östrojen ve progesteron değerleri hızla düşer. Dolayısıyla hem östrojen hem de progesteron siklus esnasında dalgalanmalar gösterir. 

Normal ve sağlıklı insanlarda bazı hücre-hücre arası mesaj sağlayan proteinler [(sitokinler) Tip-I (IFN- ve IL-12) ve Tip-II (IL-4, IL-5, IL-10)] hücresel ve sıvısal immün yanıtın yönlendirilmesinde önemli ve kritik rol oynarlar. Tip-I ve Tip-II sitokinler arasındaki denge bazı faktörlerin birlikte hareketi ile sağlanır. Örneğin, kişinin genetik alt yapısı, antijen sunan hücrenin tipi, antijenin doğası ve dozu ile sunum esansında mikroçevredeki sitokin tipi gibi faktörler bağışıklık (immün) yanıtının tipinin belirlenmesindeki önemli faktörlerdir. Tip-I/Tip-II sitokin dengesindeki karışıklık enfeksiyon, astım veya oto-immün hastalık gibi durumların sıklığının artmasına neden olabilir. Bağışıklık sisteminin anormal çalıştığı bu durumlarda hastalarda adetin (menstruel siklüsün) bazı evrelerinde alevlenmeler bildirilmiştir. Örneğin, bir çok çalışmada adet kanamasından birkaç gün önce başlayan ve bir kaç gün sonraya kadar devam eden (menstruel kanamadan 3 gün önce ve 4 gün sonrasına kadar olan dönemi kapsar) süreçte astımlı olan bazı kadınların astım bulgularının alevlendiğini bildirdikleri ve bu durumun solunum fonksiyon testindeki bazı değerlerindeki (PEF değerlerindeki) düşmelerle onaylandığı gösterilmiştir. Bunlara ek olarak yine bu dönemlerde astımlı kadın hastaların acil servise başvurma oranlarının da yükseldiği gösterilmiştir. Bu durumun nedeni tam olarak halen açıklanmamış olsa da muhtemelen kadınlık hormonlarının veya bu dönemin stresinin Tip-I/Tip-II sitokin yanıtı üzerindeki direkt etkisi olabilir diye düşünülmektedir. 

Bunların dışında bazı vaka bildirilerinde de astımlı kadınlarda kendilerine başlanan doğum kontrol (oral kontraseptif) haplarıyla astım şikayetlerinin arttığı ve bu ilaçların kesilmesi ile şikayetlerinin düzeldiği gösterilmiştir. 35 yıl önce de bu gözlemler bildirilmiştir. O dönemlerde her ne kadar bu değişimin mekanizması araştırılamasa da bu değişimin kadınlık hormonları nedeniyle olabileceği yorumu yapılmıştır. 

Sağlıklı kadınlarda normal menstruel siklus esnasında bağışıklık sisteminin fonksiyon dalgalanmalarını değerlendiren birkaç tane laboratuvar çalışması vardır. Adet kanaması öncesi ve birkaç gün sonrasını değerlendiren bu çalışmalarda bazı bağışıklık sistemi hücrelerinin fonksiyonlarını tam olarak gösteremedikleri gözlenmiştir. Bunlara ek olarak; yumurtlama döneminden sonraki fazda (yani adet kanamasından önceki neredeyse 10 günlük sürede) rahim içi dokuda (endometrial dokuda) alerjik hastalıklardan da sorumlu olan Tip-II sitokin düzeylerinin arttığı gösterilmiştir. Başkaca çalışmalarda da adetten önceki bir kaç gün önce ve sonrasındaki dönemde kan hücrelerinde uyarı sonrası Tip-II sitokin yanıtının arttığı bildirilmiştir. Bu dönemdeki Tip-II sitokin tipine doğru oluşan bu kaymanın temelinde Tip-II sitokinlerin rol oynadığı astım gibi hastalıkları tam da bu dönemde alevlendirebileceği akla yatkındır. 

Bunlar dışında genel olarak bakıldığında bir kadınlık hormonu olan progesteronun akciğer, yemek borusu, karaciğer, dalak, pankreas ve kalp gibi organlarda algılayıcılarının (reseptörlerinin) olması progesteronun bu organları etkileyebileceğini akla getirmektedir. Hayvan örneklerde düz kaslar açısından bakıldığında hem östrojen hem de progesteronun bronşial düz kasları direkt olarak gevşettiği ve kasılabilirliğini azalttığı gösterilmiştir. İnsan modellerde de durum benzerdir. Ayrıca biliyoruz ki yapay progesteronların erkeklik hormonuna benzer etkileri de vardır. Bir erkeklik hormonu olan testosteronun da bronşial dokudaki gevşeme etkisi ve alerji maddesi olan histamine cevabı baskıladığı bilinmektedir.

İltihabi yanıtlara bakıldığında hem hayvan hem de insan modellerde östrojenin bağışıklık yanıtını kuvvetlendirdiği ve Tip-I sitokin tipine yönlendirdiği, tersine progesteron ve erkeklik hormonlarının bağışıklık sistemini baskıladığı ve Tip-II sitokin tipine döndürdüğüne dair yayınlar vardır. 

Normal kadınlarda burun içi hücresel (mukozal) cevapları değerlendirmek için yapılan çalışmalarda da özellikle progesteron ve östrojen değerlerinin yükseldiği yumurtlama fazında, histamin ile yapılan burun uyarı testlerinin diğer fazlara göre pozitif olduğu gözlenmiştir. Başka bir çalışmada da hem östrojen hem de progesteronun burun epitelyal hücre ve mukozal küçük damar endotelyal hücre kültürlerinde H1-R mRNA miktarını yani histamin algılayıcılarını (reseptörlerini) artırdığı gösterilmiştir. Son olarak benim kliniğimde yaptığımız bir çalışmada da saman nezlesi (alerjik riniti) olan ve alerji deri prick testi ile alerjen duyarlılıkları saptanan kadınlarda yumurtlama (ovulatuar) fazında deri prick testi yanıtının kuvvetlendiği gösterilmiştir. 

Sonuç olarak; kadınlık hormonların ve bunların menstruel siklüsteki dalgalanmaların hem alerjik hastalık bulgularını oluşturan sitokin tipleri üzerine hem bu bulgulardan sorumlu histamin algılayıcıları (reseptörleri) üzerine hem de astım gibi hastalıklarda bronşial düz kaslar üzerine çoklu etkileri vardır. Laboratuvar ortamı ve insan üzerindeki çalışmalarda halen net ve ortak bir şey söylemek çok kolay değildir. Bu konu ile ilgili özellikle insan üzerindeki yanıtları değerlendiren çalışmaların artırılması gerekmektedir. Şüphesiz bağışıklık sistemi ve bu sistemle ilgili hastalıklar bir çok faktörden etkilenebileceği gibi hormonal dalgalanmalardan da etkilenmektedir.