 |
 |
Güncellenme : 22.04.2012 |
| |
|
|
|
|
|
|
|
Giriş |
Tümüne Gözat
|
| |
GirişHedeflenmiş Tedavi Nedir?
Targeted
Therapy, yani hedeflenmiş tedavi, en sık kanser tedavisi için
kullanılmaktadır. Ulaşılmak istenlen yani hedef kanser hücrelerine
bağlanan bir kimyasal madde (çoğunlukla biyoaktif bir madde) veya
antikor üzerine radyoaktif bir atom veya kemoterapi molekülü yüklenerek
insan vücuduna enjekte edilir. Kısa bir süre sonra bu radyoaktif madde
kanserli hücrelerde birikip o hücreleri öldürür. Oldukça etkili ancak
henüz yaygın bir yöntem olmamakla beraber çok yoğun bir araştırma
mesaisi bu yöntem için harcanmaktadır. Bir çok ülke bu tedavi prensibine
odaklanmış çalışma ve yatırım yapmaktadır. Türkiye, bu konuda henüz
emekleme dönemindedir. Ciddi tıbbi personel alt yapısı, hekim ve diğer
personelin bu konuda eğitimi ve akademik yaklaşımı benimsemiş ortamlara
ihtiyaç vardır. Şu anda, artık lenfoma’da ve nöroendokrin tümörlerde
hemen hemen her ülkede bu yöntem ruhsatlanmıştır. Ancak, diğer bir çok
organ tümörlerinde de bazı ülkeler bu tedaviye ruhsat vermiştir. Örneğin
beyin, meme, akciğer,prostat, kemik kanserlerinde, melanoma ve lösemide
başarılı araştırma sonuçları elde edilmiştir.
Lenfoma Tedavisinde Bexxar & Zevalin
Lenfoma,
lenfosit isimli beyaz kan hücrelerinin ve lenf düğümlerinin kanser türü
(kötü huylu) bir hastalığıdır. Hodgkin’s Lenfoma ve non-Hodgkin’s
Lenfoma olarak 2 ana gruba ayrılır.Hodgkin’s lenfoma, kemoterapi
ilaçları ile başarılı bir şekilde tedavi edilirken non-Hodgkin’s lenfoma
daha güç tedavi edilen, daha ölümcül olabilen bir
hastalıktır.NoHodgkin’s lenfomada, özellikle erken evrede, kemoterapi
etkili olabilmektedir. Ancak, geç evrede saptanmış non-Hodgkin^’s
lenfomada kemoterapi ilaçların etkisi düşüktür. Bu tür geç evre
Hodgkin’s lenfoma hastalarında ölüm daha kısa süre içinde
gerçekleşmektedir. Geç evre Hodgkin’s lenfomada tedavi seçenekleri içine
monoklonal antikorlar girmiştir. Bu antikorlar, yitrium-90 veya
iyot-131 isimli radayoaktif maddelerle ile bağlanıp lenfoma hücrelerine
ulaşması ve bağlanması sağlandığında lenfoma hücrelerini
öldürebilmektedir.Bu antikorlar, USA’da lisanslanmış olup yitrium-90 ile
bağlanan antikor ilacın piyasa adı Zevalin, iyot-131 ile bağlanan
antikor ilacın piyasa adı Bexxar’dır.Bexxar ve Zevalin, hematolog ve
nükleer tıp uzmanlarının işbirliği ile uygulanmaktadır. Bu ilaçlar,
erken evre Hodgkin’s lenfomalarda kullanılmaz.
PET/CT Nedir? Nerede Kullanılır?
PET
(positron emission tomography), bir nükleer tıp görüntüleme tekniğidir.
CT (computerized tomography) ise radyolojide kullanılan bir görüntüleme
tekniğidir. Türkçe’de CT yerine BT denilmektedir. PET/CT ise, bu iki
tekniğin birleştirildiği bir cihazla elde edilen bir tıbbi görüntüdür.
Bu teknikte BT yani CT, sadece anatomik lokalizasyon ve atenüasyon
düzeltmesi için kullanılır. PET görüntüsü, fonksiyonel ve moleküler
düzeyde bilgi verir, BT ise bu bilginin hangi organ veya dokuya ait
oldugunu gösterir. Bu yöntemle 3 boyutlu görüntü elde edilebilir.
Oldukça etkili bir tanı yöntemidir. En çok kanser tanısında kullanılır,
ancak beyin ve kalp uygulamaları ve diğer bazı klnik alanlarda da
kullanılmaktadır. Türkiye, milli gelir ve nüfusa göre incelendiğinde
PET/CT sayısı açısından dünyanın en zengin bir kaç ülkesinden biridir.
Türkiye’de yaklaşık, 100 civarında PET/CT cihazı vardır.
SPECT/CT Nedir?
SPECT,
(single photon emission computed tomography), bir nükleer tıp
görüntüleme tekniğidir. CT (computerized tomography) ise radyolojide
kullanılan bir görüntüleme tekniğidir. Türkçe’de CT yerine BT
kullanılmaktadır. SPECT/CT, bu iki tekniğin birleştirildiği bir cihazla
elde edilen bir tıbbi görüntüdür. Bu teknikte BT yani CT, sadece
anatomik lokalizasyon ve atenüasyon düzeltmesi için kullanılır. SPECT
görüntüsü, fonksiyonel ve moleküler düzeyde bilgi verir, BT ise bu
bilginin hangi organ veya dokuya ait oldugunu gösterir. Bu yöntemle 3
boyutlu görüntü elde edilebilir. Oldukça etkili bir tanı yöntemidir. En
çok kanser tanısında kullanılır, ancak beyin, kemik, akciğer, karın
organları ve kalp uygulamaları ile diğer bazı klinik alanlarda da
kullanılmaktadır. Türkiye, milli gelir ve nüfusa göre incelendiğinde
SPECT/CT sayısı açısından dünyanın en fakir ülkelerindedir (bütün
merkezler SPECT/CT yerine PET/CT’yi tercih etmektedir), halbuki artık
düz SPECT yerine SPECT/CT yatırmı gelişmiş ülkelerde tercih edilen bir
yoldur.
Nükleer Kazalar ve Nedenleri
Bugüne kadar dünyada
toplam 99 nükleer kaza kayda geçmiştir. 99 kazanın 57 si ise 1986
Çernobil sonrasında meydana gelmiştir. Bunların çoğu Amerika Birleşik
Devletlerinde olmuştur. Nükleer kazaların çoğunluğu insan hatası ile
oluşur. Doğal felaket sonrasında reaktör hasarı beklenir, ama pek yaygın
değildir; Japonya’daki bu reaktör patlamaları ve sızıntısı ise bu
açıdan da ayrı özellik taşımaktadır.
Nükleer Kazalar, Uçak Kazalarına Benzer
Nadir
olur, ancak olunca da “felaket” olarak algılanır ama ölüm sayısı kömür
madeni kazalarına göre daha azdır. Nükleer kazaların çoğunda insan
ölçümü olmaz; en ölümlü olanı bugüne kadar Çernobildir (resmi veriler
4000’dir ama daha fazla olduğu öngörülmektedir).
Nükleer Kazalarda Radyoaktivite Nasıl Ortaya Çıkar?
Reaktörde
buhar basıncı veya atomik reaksiyon sonrasında patlama olur. Bu patlama
ile radyoaktif maddeler gökyüzüne çıkıp sonra değişik noktalarda yere
iner, suya, toprağa ve havaya karışıp nefes, cilt veya besin zinciri
ile canlıların vücuduna girer.
Radyoaktif kaynağın (core,
çekirdek) dağılması veya erimesi ile uranyum türevi elementler etrafa
saçılır. Bu elementler radyoaktiftir. Radyoaktif elementler 2 tür
radyasyon yayar:
Parçacık Radyasyonu: Alfa ve Beta grubu
parçacıklar radyasyon enerjisi yayar, cildimize bulaşırsa zarar verir.
Nefesimizle, su ve gıda ile vücudumuza girer, kanser yapıcı etkisi
yüksektir, etkileri daha ziyade uzun süre sonra ortaya çıkar. Yarı ömrü
onlarca, yüzlerce, binlerce, milyonlarca yıl olan radyoaktif elementler
açığa çıkabilir. Patlamadan sonra uzakta bulunan insanlar bile bu
radyasyondan etkilenir.
İyonizan (delici) radyasyon: Esas olarak
gama radyasyonudur. Vücuda girer, diğer taraftan çıkar, bu arada vücuda
bir miktar radyasyon enerjisi bırakır. Kanser yapıcı etkisi vardır ama
daha ziyade kısa vadeli akut etkilerden sorumludur.
Japonya’daki Reaktör Sızıntısı Sağlık Açısından Ne Kadar Zararlıdır?
Japonya’daki
reaktör sızıntılarının sağlık açısından faturası henüz kestirilemez,
bilinmiyor. Kısa zaman sonra ilke belirtileri, dahs sonra ise bir kısım
belirtiler belli olurken sağlığa olan uzun vadeli bütün zararları kesin
olarak hiç bir zaman belli olmayacaktır.
Nükleer Reaktör Kazaları İnsan Sağlığına Nasıl Etki Eder?
Reaktörden
sızıntı eğer yer altı sularına ve reaktör altındaki katmanlara doğru
olduğunda hasar daha azdır; ancak patlama olup da rayoaktif elementler
havaya saçılırsa hasar daha yaygın olur. Havaya çıkan rayoaktif
elementler havada süzülüp aşağı iner veya havada asılı kalır veya uçucu
(volatil) özellikte elementler ise gökyüzünde hızla yer değiştirir. Bu
esnada yağmur yağarsa toprağa, suya, evlere, taşıtlara bulaşır veya yere
yakın bir noktada havaya ulaşır, besin zincirine girer, yediklerimizle,
içtiklerimizle, cildimizle ve nefesimizle de vücuda girebilri. Vücuda
girdikten sonra kalıcı hasarlar verir.
Hangi Kanserler ve Hastalıklar Görülür?
En
sık tiroid kanseri görülür. Bu nedenle koruma için iyot tabletleri
kullanılır. Bu tabletler diğer kanserlerden korumaz. Diğer kanserler;
kan kanserleri, kemik kanserleri, meme ve tükrük bezi kanzerleridir.
Ayrıca, her tür kanserde çok hafif bir artış görülür. Tiroid kanserinden
ayrı olarak hipotiroidi denilen bir tiroid hastalığı da ortaya çıkar.
Tükrük bezi hasarından dolayı kalıcı ağız kuruluğu olabilir.
En Çok Kim Etkilenir?
Ana rahmindeki çocuklar, sonra bebekler, sonra çocuklar, sonra 40 yaş altı insanlar. 40 yaş üstünde etkilenme daha azdır.
Doğal Radyasyon
Normal
olarak, herhangibir nükleer kaza olmaksızın dahi aldığımız doğal
radyasyon (taş, toprak, kaya, güneş, gaz radyasyon, vb) miktarı yılda 3
msievert’dir. Bazı bölgelerde ise bu yüksek olabilir; örneğin Amerika
Birleşik Devletlerinde Denver, Colaroda’da bu düzey yılda 6 msievert
düzeyindedir.
Tıbbi Radyasyon
Normal zamanlarda tıbbi
tetkikler ve incelemelerle yılda yarım msiveret (yani 0.5 msievert)
düzeyinde radyasyon almamızda sakınca yoktur. örneğin tek bir diş filmi
(küçük diş filmi) 0.004 msievert oranında radyasyon alırız. Ancak,
çekilen her tıbbi filmde alınan radyasyon dozu üstüste eklendiğinde bir
yılda 5 msievert’i geçince o yıl başka bir film çektirmemiz önerilir.
Burada önemli olan mümkün olduğunca az film çektirmek iken hekimler
ihtiyaç duyduğunda daha yüksek radyasyonu göze alarak ilave gerekli
filmleri çektirmek zorunda kalırız. Burada bütün mesele, yarar/zarar
dengesini iyi kurmaktır.
Nükleer Felaketlerden Sonra Hangi Radyoaktif Maddeler Yayılır
Nükleer
kazanın meydana geldiği reaktör tipine, bu reaktörde kullanılan
radyoaktif kaynağa, kazanın nedenine, şiddetine ve oluş şekline göre
ortama saçılan ve sızan radyoaktif maddelerin türleri farklıdır.Örneğin,
Çernobil gibi zincirleme atomik reaksiyona neden olan patlamada ortama
saçılan uranyum türevi radyoaktif maddeler, Japonyadaki gibi reaktörün
soğutma sistemindeki sorun nedeniyle oluşan buhar basıncının oluşturduğu
patlama sonrası ortama saçılan ve sızan radyoaktif maddelerden
farklıdır.
Ölüm Dozu
Bir kaç dakika ile bir kaç gün içinde
3500 ile 5000 msivert radyasyona maruz kalanlar 30 gün içinde ölür. 100
ile 1000 msivert arasında radyasyona maruz kalanlar ise ciddi kanser
türlerine yakalanır.
ALARA Prensibi
Mümkün olduğunca az
radyasyona maruz kalmak demektir (As Low As Reasonably Achievable).
Radyasyonun etkileri birikir, zararlı hale gelir.
Sigara İçenler
Sigaranın
içinde radyoaktif polonyum ve radyum gibi ciddi radyoaktif maddeler
vardır. Bu kişiler zaten bu radyasyona maruz kalmaktadır. Önce sigarayı
bırakıp sonra nükleer felaketten korksunlar.
Radyasyon Bulaşanlarda Mutlaka Zararlı Etki Olmaz
Radyasyona
maruz kalma süresi ve maruz kalınan radyasyonun türü ile radyasyonun
dozu yani miktarı zararı belirler. Bugün Japonya’da herkeste normalden
biraz daha fazla radyasyona maruz kalma söz konusu ama, bu, herkesin
kanser olacağı anlamı taşımaz.
Japonya’ya Giden Muhabirler ve Diğer Basın Mensupları
Japonya’ya
gönderilen muhabirler mutlaka eğitime tabi tutulmalı(ydı), orada nasıl
davranacakları öğretilmeliydi. Oradan dönünce de güvenilir testlerle
radyasyon taramasına tabi tutulmalıdır.
Korunma İmkanı
Parçacık Radyasyonundan Korunma: Maske, eldiven, özel önlükler koruyabilir; yüzde yüz değil.
İyonize
Radyasyon: Kazalarda bu radyasyondna korunma imkanı sınırlıdır. En
etkili yöntem kaynaktan uzaklaşmaktır (mesafe). Kurtarma ekipleri özel
giysilerle kısmen korunur, halk bu radyasyondan pek korunamaz.
Kendiliğinizden İyot Tableti Almayın, “İyodomanya” Öldürebilir.
Nükleer
kazalardan sonra dağıtılan İyot tableti sadece tiroid kanserinden ve
kalıcı hipotiroidizm yani tiroid yetmezliğinden korur, diğer kanser
türlerinden korumaz. İyot tableti bu tür radyasyon yayılmasında tiroid
kanserinden korunmak için verilmesi için resmi kurumlarca radyasyon
düzeyinin belli bir seviyeye yükseldiğinin bildirilmesi gerekir. Zaten
iyot tabletleri normalde Devlet tarafından dağıtılır, dağıtılmalıdır.
Ancak, şu anda bir çok ülkdede iyot çılgınlığı, “iodomania” ortaya
çıkmıştır. Radyasyondan korunma amaçlı kendiliğinizden iyot tableti
almayın, ancak belli bir seviyeye çıkınca bu tabletler resmi kurumlarca
verilri veya alınması önerilir. Ciddi yantesirleri vardır, öldürebilir.
Amerika Birleşik devletleri ve Bazı Avrupa ülkelerinde iyot tableti
stoğu bitmiş durumdadır.
İyotlu Tuz Bir Şeye Yaramaz
Nükleer
kazadan sonra tiroid kanserinden korunma için iyotlu tuz kullanmak işe
yaramaz, etkili olmaz. Tek çözüm, iyot tableti kullanımıdır.
Japonya Bu Konuda Çok Tecrübeli
Dünyada
radyasyon kazalarından sonra ortaya çıkan sağlık sorunlarını en iyi
bilen, en etcrübeli ülke Japonya’dır, çünkü Hiroşima ve Nagazaki ye
atılan atom bombalarının bugüne kadar yaklaşık 66 yıldır gün be gün, ay
be ay, yıl ve yıl izlenen bütün olumsuz etkileri Japonlar tarafından
izlenmiş,öğrenilmiş, kayda geçirilmiştir.
Çernobil: Çernobil’den
sonra 10-20 milyon insan etkilendi, resmi rakamlara göre yaklaşık 4000
kişi öldü. Tiroid kanseri en yüksek oranda artmıştır; örneğin 1986 da 2
çocuk tiroid kanseri varken 1992 de 114 e çıkmıştır.
PET/CT Tiroid Kanserinde Daha Yaygın Olarak Kullanılmalıdır.
Papiller
ve folliküler tiroid kanserlerinde, ameliyatı takiben uygulanan I-131
radyoaktif tedavisi sonrasında hasta taburcu edilirken ’Yüksek Doz
Tarama’ denilen bir yöntemle hastanın tüm vücudu taranır. Oldukça etkili
olan bu yöntem, ameliyat sonrasında kalıntı dokuda iyot-131 tutulup
tutulmadığını, varsa, lenf düğümü ve uzak organlarda yayılma (metastaz)
’ın tedavi edici iyot-131 tutup tutmadığını gösterir.
Bu şekilde
radyoaktif iyot tedavisi uygulanan hasta belli aralıklarla kontrol
altında tutulur. Bazı merkezlerde, bu takip döneminde yılda bir defa
yeniden iyot-131 tarama ile tüm vücut incelenmektedir. Bu tarama işlemi
için hastanın TSH seviyesinin yükseltilmesi gerekir. Yüksek TSH hasta
açısından oldukça zorlayıcı olduğu gibi tıbbi açıdan da olumsuzlukları
vardır. Bu nedenle artık takip döneminde bu şekilde iyot-131 tüm vücut
tarama daha seyrek yapılması önerilmektedir. Bu tarama işlemi için daha
net ve sıkı kriterlere uymak gerekir.
Daha da iyisi, bu tarama
işlemleri için tüm vücut F18 FDG PET/CT kullanılmaya başlandı. FDG
PET/CT taraması için yüksek TSH’a ihtiyaç olmadığı gibi iyot-131
taramada görülemeyen metastazlar da gösterilebilmektedir. Türkiye,
PET/CT cihazı açısıdan dünyanın en ’zengin’ ülkelerinden biridir. 2010
yılında Türkiye’de PET/CT cihaz sayısı yaklaşık 90 civarındadır. Ayrıca,
PET/CT, iyot-131 taramaya göre daha kısa sürede uygulanabilmektedir.
Bu
üstünlükleri nedeniyle, PET/CT nin artık bir çok şehirde bulunuyor
olmasını da dikkate alarak, tiroid kanserlerinin takibinde daha sık
kullanılmasını öneriyoruz.
İlgili Kelimeler Listesi: sintigrafi
Not: Aşağıdaki linklerden ilgili diğer
konuları
okuyabilir,
mavi
linkler
hızlı
site içi
arama
yapabilirsiniz
|
|
|
