Gebelik Planlaması

Bir bebek sahibi olmak bir kadının hayatındaki en önemli olaylardan biridir. Eğer bir gebelik planlanıyorsa bir an önce doktor ile temasa geçilmesi önemlidir. Gebe kalmadan önce yapılan bu planlamaya gebelik planlaması denir.  Buradaki amaç fetüs için sağlıklı bir ortam oluşturmak, doğum defektlerinin oluşmasını engellemek ve gebelikle ilgili diğer problemleri önceden engellemektir.  Beslenme, vitaminler, kilo, egzersiz, bazı ilaçların kullanımı, alkol ve sigaranın yasaklanması, aşılama ve genetik danışmanlık konuları ile ilgili planlama yapılır.  Çoğu kadında bu planlama yapılmadan sağlıklı gebelikler olsa da, gebelik planlaması sağlıklı bir gebelik şansını arttırır.

Gebelik planlaması gebeliğin erken haftalarında annenin bazı ilaçlara maruz kalmasını engeller. Gebelikte döllenmeden 17 gün sonra organlar gelişmeye başladığı için bu durum son derece önem kazanır. Döllenmiş yumurta âdetin gecikmesinin başladığı ilk gün itibariyle hızla çoğalmaktadır.  Bazı kadınlarda beklenen  adet zamanında hafif bir kanama olmakta ve bayanlar gebe olduklarını bilmemektedirler.  Bazı kadınlar ise kilo almaya ve abdominal karın şişliği olmayıncaya kadar gebe olduklarını farketmeyebilir.  Bundan dolayı  fetüsler bazı ilaçların teratojen etkisine maruz kalabilirler. 

Gebelik öncesi kadınlarda diyabet, yüksek kan basıncı, böbrek hastalığı, tiroid hastalığı ve kalp hastalığı kontrol altında olması gerekir. Rubella ve suçiçeğine karşı bağışıklık durumu tespit edilmeli ve gebe kalmadan önce bağışıklık yoksa aşılanmalıdırlar. Aşı yapıldıktan 30 gün sonra gebe kalınmaya çalışılmalıdır. Hepatit B taşıyıcısı olan anneler kan testleri ile tanımlanmalı ve doğum zamanında bebeklere hepatit aşıları ve immunglobulin yapılmalıdır.  HIV enfeksiyonu olan kadınlar gebelik esnasında gerekli ilaçları kullanmalıdır.

Büyümekte olan fetüs tüm gereksinimlerini anenden karşılar. Bundan dolayı yüksek yağ içeren veya vejeteryan diyetler gebelikte tavsiye edilmez çünkü gelişmekte olan fetüsün ihtiyaçları karşılanmamış olur. Bulumia, anoreksia nervosa  ve diğer yeme bozuklukları tespit edilmeli ve tedavi edilmelidir. Kilo verici diyetlerden uzak durulması önerilir. Aşırı şeker kullanımı, alkol, megavitaminler ve kafeinden sakınılması gereklidir.  Şimdiye kadar güvenli en az kafein miktarı tespit edilemediğinden kafeinden tamaman uzak durulması tavsiye edilir.  Kahvesiz yapamayan gebeler için tavsiye günde bir bardaktan fazlası değildir. Günde 1-2 bardak kahvenin gebelik komplikasyonu oluşturduğuna yönelik kanıtlanmış bir durum söz konusu değildir.

Listeria,  kontamine yiyeceklerde bulunan ve düşüklere neden olabilen bir bakteridir. Bundan dolayı gebelerin pastörize olmamış süt kullanmaları, peynir, az pişmiş et ve hayvansal ürünleri tüketmemeleri önerilir. Meyve ve sebzelerin tüketilmeden önce bol su ile yıkanması tavsiye edilir.

Fenilketonüri, kalıtsal bir hastalık olup yiyeceklerdeki bazı proteinlerin yıkılmasını etkileyen bir hastalıktır. Bu hastalığın tanısı kan testi ile konur. Hastalığı olan annlerin fenilalanin içeren yiyeceklerden uzak durması sağlanmalıdır. 

Megavitaminler günlük önerilen dozun yaklaşık 2-3 katı vitamin içeren medikasyonlardır. Yüksek doz vitamin A fetal defektlere neden olabilir.  Bu durumun engellenmesi için önerilen, sadece içerisinde folik asit içeren prenatal vitamin desteğidir. Gebelik öncesi ve gebeliğin ilk haftalarında folik asit kullanımı nöral tüp defektlerinin sıklığını azaltmakta olduğu kanıtlanmıştır. Bundan dolatı  doğurganlık yaşında olan tüm kadınlara önerilmektedir. Gebelik öncesi alınan uygun miktardaki folik asidin nöral tüp defektlerini % 70 azalttığı bilinmektedir. Daha önceden bilinen nöral tüp defektli doğum öyküsü olan kadınların gebe kalmadan en az 1 ay önce folik aside başlamaları ve gebeliğin ilk haftalarında kullanmaları son derece önemlidir.

Alkol, düşüklere, infertiliteye ve bebekte birçok probleme neden olan bir maddedir.  Bu problemlerin ortaya çıkması için gereken alkol miktarı ile ilgili net bir kanıt yoktur.  Bazı kadınlar aşırı oranlarda içmelerine rağmen bazen sağlıklı bebek doğurabilirler.  Diğer yandan çok küçük miktarlarda alkol tüketen bazı kadınların ise ciddi mental problemleri olan bebekleri olmaktadır.  Ancak şu bir gerçektir ki gebelikte alkol alınması hiçbir zaman taviye edilmemektedir. Fetal alkol spektrum bozuklukları alkole maruz kalan fetüslerde oluşan bir tablolar bütünüdür.Bunlar fetal alkol sendromu, alkolle ilişkili nörogelişimsel bozukluklar ve alkolle ilişkili doğum defektleridir. Fetal alkol sendromu bu grupta  gelinebilecek son noktadır ve bebekte önemli kalıcı algısal rahatsızlıklara neden olur.

Yüksek kan basıncının büyümekte olan fetüse önemli zararları vardır ve bazen fetal kayba neden olabilir.Bundan dolayı gebe kalmadan önce kan basıncıyla ilgili gerekli tedbirlerin alınması  son derece önemlidir. Ek olarak, altta yatan bir hipertansiyon varlığında gebeliğin ciddi bir problemi olan  preeklampsi riski artmaktadır. Bundan dolayı bilinen hipertansiyonu olan kadınların kullandıkları antihipertansif ilaçlar tekrardan düzenlenmelidir.

Kontrol altında olmayan  diyabet yüksek kan şeker seviyelerine neden olur. Bu durum düşüklere ve doğum defektlerine neden olabilir.Bundan dolayı gebe kalmadan önce kan şekeri açısından kadınların kontrol altında olması tavsiye edilir.

Oral antidiyabetik ilaçların fetüse teratojen etkileri bulunmaktadır. Dolayısıyla gebelikte bu ilaçların kullanılmaması, gereğinde zararsız olan insüline geçilmesi gerekir.

Gebelik artmış kan hacmi ve kardiyak outputla ilişkili bir durum olduğundan dolaşım sistemindeki önemli değişiklikler, bilinen kalp rahatsızlığı olan kadınlarda önemli problemlere neden olabilir.  Hafif kronik kalp rahatsızlıkları çoğu zaman bir problem oluşturmasa da bazıları anne ve fetüsün hayatını riske sokabilir.  Gebe kalmadan önce bilinen kalp rahatsızlığı olan kadınların mutlaka danışmanlık almaları gerekmektedir.

Bazı enfeksiyonlar erken gebelik haftalarında  doğum defektlerine neden olabilir.Rubella düşüklere neden olabileceği gibi defektlere de neden olur. Bundan dolayı bağışıklık testi yapılmalı, eğer bağışıklık yoksa aşı yapılmalı ve aşı yapıldıktan sonra en az 1 ay sonra gebe kalmaya başlayabilecekleri kadınlara anlatılmalıdır.Rubella aşısı gebe kadınlara asla yapılmamalıdır.

Toksoplasmosis, kedi pisliği, çiğ et ve domuzlardan bulaşan bir parazit enfeksiyonudur. Rubella gibi defektlere neden olduğundan hamilelerin çiğ etten uzak durmaları ve kedilerden uzak durmakları önerilir. Çoğu insan bu enfeksiyonu farkında olmadan geçirir. Geçirilen enfeksiyon sayesinde yeterli bağışıklık oluştuğundan serolojisi pozitif olan kadınların herhangi bir şey yapmalarına gerek yoktur.

Hepatit B yenidoğan bebekleri en çok etkileyen hepatit virüsüdür.Kronik hepatit B taşıyıcısı olan kadınlar virüsü fetüslere aktarabilir.Enfekte olan bebekler yaşam boyu kronik karaciğer hastalığı, karaciğer sirozu ve kanseri risk altında kalırlar. Bundan dolayı hepatit B’li bir anneden doğan  bebeğe aşı ve immunglobulin gecikmeden yapılması gerekir.

Sitomegalovirüs, genellikle semptom oluşturmayan yaygın görülen bir viral enfeksiyondur.  Enfekte olan gebeler veya gebeliği esnasında hastalık geçiren kadınlar, enfeksiyonu fetüse aktarabilirler. Böyle bir durumda çoğu fetüste herhangi bir problem olmazsa da % 20 lik bir kısımda splenomegali, sarılık ve döküntü ile seyreden konjenital sendrom ortaya çıkabilir.

Genital herpes bebeğin doğumu esnasında geçebilir. Hastalığın bulaşma riski gebelik esnasında alınan viral enfeksiyon durumunda daha fazladır. Bazen hastalık göz, deri, ve ağızda sınırlı kalırken, bazen de sistemik yayılım olur ve son derece kötü sonuçları bulunur.

 

Bazı genetik hastalıklar, örneğin  Tay-Sachs hastalığı, orak hücreli anemi, hemofili, kistik fibrozis, bazı nörolojik rahatsızlıklar kalıtsal olarak aktarıldıklarından dolayı bilinen rahatsızlığı olan çiftlerin gebelik istemeleri durumunda mutkala genetik danışmanlık almaları tavsiye edilir.

Tavsiyelere göre komplike gebeliği olmayan kadınların haftada 1-2 kez günde en az 30 dakika orta derecede egzersiz yapmaları tavsiye edilir.

Tavsiyelere göre 36. gebelik haftasına kadar uçak ile yolculuk güvenli bir şekilde yapılabilir. Ancak daha önceden tespit edilen bir obstetrik ve maternal komplikasyon olmaması gereklidir.Örnek olarak erken doğum riski, hipertansiyon, orak hücreli anemi, kontrol altında olmayan diyabet gibi. Uzun uçuşlarda varis çorabı ve belli aralıklarla kalkıp yürünmesi bacaklarda pıhtı oluşum riski azatlığı için özellikle tavsiye edilir.

Gebelik esnasında cinsel ilişki çoğu kadın için güvenlidir.  Ancak erken doğum, çok sayıda düşük öyküsü, enfeksiyon, kanama, amniyotik sıvı kaçağı, plasenta previa veya düşük yerleşimli plasenta durumlarında ilişki önerilmez. Plasenta previa özellikle fazla miktarda kanamaya neden olabilir ve sezeryan yapılması gereken bir durumdur. Cinsel yolla bulaşan hastalık ihtimalinin olduğu her durumda  gebelere cinsel ilişki tavsiye edilmez.

Oral kontraseptif hap kullanımı bırakılmasından sonraki ilk sikluslarda gebelik kaybını arttığına ilişkin her hangi bir kanıt bulunmamaktadır.  Rahim içi araç (RİA) fetüs için zararlı değildir. RİA ile gebe kalan kadınlarda diğer kadınlara göre artmış kongenital anomali riski bulunmaktadır. Eğer 1. trimesterde doktor tarafından dikkatlice çıkarılan RİA durumuyla, spontan gebelik kaybı riski arasında bir fark saptanmamıştır.

Bariyer metotları olarak  kondom, diafram, servikal kap, ve kaput kullanılmaktadır. Bunları  kullanan kadınlar gebe kalmayı  düşündüklerinde fertiliteleri hemen geri döner. 

Medroksiprogesteron (Depo-Provera)  enjekte edilen bir kontrasepsiyon sağlayan bir ilaçtır.  Kontraseptif etkinliği enjeksiyondan 18 hafta sonuna kadar devam edebilir. Dolayısıyla fertilitenin geri kazanılması için uzunca bir süre geçmesi gerekir.

Çoğu çift için gebelik doğal yolla olmaktadır. Bazı kadınların gebe kalmasında problemler olabilir ve bu durumlarda gebelik ihtimalini arttıracak önlemler önem kazanır.  Bazı  çiftler belirli zamanlarda doğum yapmak istemektedirler. Tavsiye edilen ovülasyon zamanının belirlenmesidir. Ovülasyon, normal bir menstüuasyonda yumurtanın yumuratalıktan atılıp fallop tüpü içine doğru hareket etmesidir.  Normal sağlıklı kadınlarda adetler düzenli ise  ovülasyon  beklenen adet tarihinden  önce 12.-14. günler arasında gerçekleşir.   Çiftlerin ovülasyon için belirlenen zamandan  önce ,bu günlerde ve sonrasında ilişkiye girmesi önerilir.Bazı düzenli adet gören kadınlarda bile ovülasyon zamanı farklı olabilir bundan dolayı ovülasyon için beklenen günün öncesi ve sonra birkaç gün ilişkiye girilmesi önerilir.