Bazı
insanlar denge problemlerini baş dönmesi olarak nitelendirirler.
Çevrenin dönmediği bu denge bozukluğu bazen iç kulağa bağlı bir
problemden dolayı ortaya çıkar. Bazı insanlar ise denge sağlamaktaki
zorluklarını vertigo kelimesiyle açıklarlar. Bu kelime Latince "dönmek"
fiilinden gelmektedir. Bu hastalar sıklıkla kendilerinin veya çevrenin
döndüğünü söylerler. Vertigo çoğunlukla iç kulak probleminden
kaynaklanır.
HAREKET HASTALIĞI VE DENİZ TUTMASI NEDİR?
Bazı
insanlar uçağa bindiklerinde veya arabada bulantı hissederler, hatta
bazen kusarlar. Bu duruma taşıt tutması denilir. Bir çok insan bu
rahatsızlığı gemiye bindiği zaman çeker bu yüzden aynı olay olmasına
rağmen buna deniz tutması denir. Deniz tutması sadece ufak bir
rahatsızlıktır. Bunun dışında herhangi bir tıbbi bozukluğun ifadesi
değildir. Ancak bazen yolcular bu rahatsızlıktan dolayı çok
kısıtlanabilirler. Çok az bir kısmında da bu rahatsızlık yolculuk bitse
dahi birkaç gün daha sürmektedir.
DENGE SİSTEMİNİN ANATOMİSİ
Baş
dönmesi (Dizzines, vertigo) ve taşıt tutması denge sistemi ile
ilgilidir. Uzay araştırmacıları bu duyguya uzaysal oriantasyon
demektedirler. Denge sistemi iç kulaktadır ve beyine vücudun uzay içinde
nerede olduğunu, pozisyonunun yönü, hangi yönde hareket ettiği ve
dönüyor mu yoksa sakin durumda mı olduğunu bildirir. Denge duygunuz
sinir sisteminin aşağıda belirtilen bölümleri arasındaki kompleks
ilişkilerle sağlanmaktadır.
-
İç
kulak (aynı zamanda labirent adını da almaktadır.) hareketin yönünü
yani dönüp dönmediğini, ileri veya geri, bir yandan diğer yana ve yukarı
veya aşağıya doğru olduğunu belirler.
-
Gözler vücudun uzay içindeki yerini (baş aşağı vs.) ve hareketin yönünü belirler.
-
Eklemlerde
ve omurgada bulunan basınç reseptörleri vücudun hangi parçasının
aşağıda olduğunu ve neresinin yere değdiğini belirler.
-
Kaslardaki ve eklemlerdeki algılama reseptörleri vücudun hangi parçasının hareket ettiğini belirler.
-
Merkezi
sinir sistemi (beyin ve omurilik) daha önceki dört sistemden gelen
uyarıları işler ve sonuçta koordinasyonu sağlanmış bir algılama ortaya
çıkar.
Taşıt
tutmasının bulguları ve baş dönmesi, merkezi sinir sistemine diğer dört
sistemden birbirine zıt mesajlar geldiğinde ortaya çıkmaktadır. Örnek
olarak fırtınalı bir günde uçağa bindiğinizi düşünün ve uçağınız hava
akımlarından dolayı sallanmaktadır. Fakat gözleriniz bu hareketi
algılamamaktadır. Çünkü bütün gördüğünüz uçağın içidir. Bunun sonucunda
beyniniz birbiriyle uyuşmayan mesajlar almaktadır. Sizi bundan dolayı
uçak tutabilir. Veya bir arabanın arka koltuğunda oturmuş kitap
okuduğunuzu düşünün. İç kulağınız ve deri reseptörleriniz yolculuğun
hareketini algılayacaktır. Ancak gözleriniz sadece kitabı görecektir. Bu
nedenle sizi taşıt tutabilir. Gerçek bir tıbbi örnek vermek gerekirse
bir darbeden dolayı yalnızca bir taraftaki iç kulağınızın hasarlandığını
düşünün. Hasarlı iç kulak normal iç kulakla aynı mesajları göndermez.
Bu beyine dönme eylemiyle ilgili yanlış bilgi verir. Kişi vertigodan
veya dönüyormuş hissinden şikayetçi olabilir. Bazen bulantı da görülür.
HANGİ TIBBİ RAHATSIZLIKLAR BAŞ DÖNMESİNE NEDEN OLUR?
-
Dolaşım:
Dolaşım bozuklukları baş dönmesinin en sık nedenleri arasındadır. Eğer
beyniniz yeterince kan almazsa başınız dönmeye başlar. Hemen hemen
herkes yatarken aniden ayağa kalktığında birkaç defa hissetmiştir, ancak
bazı insanlar sık veya kronik nedenlerden ötürü baş dönmesi
şikayetlerinde bulunurlar. Bu arterioskleroz (damar sertliği) dan dolayı
olur. Bu rahatsızlık çoğunlukla yüksek tansiyon hastalarında, şeker
hastalarında ve kan yağları yüksek olanlarda görülür. Bazen de kalp
fonksiyonları yetersiz olanlarda veya kansızlık şikayeti olanlarda
rastlanır. Bazı ilaçlar özellikle nikotin ve kafein beyne giden kan
akımını azaltır. Dietteki çok miktarda tuz da kan akımının azalmasına
neden olur. Bazen dolaşımında strese, sinirlenmeye veya gerginliğe bağlı
olarak bazı bozukluklar olabilir. Eğer iç, kulak yeterince kan alamazsa
daha özel bir baş dönmesi durumu olan vertigo ortaya çıkar. İç kulak
kan dolaşımındaki değişikliklere çok hassastır. Bu yüzden beyin için
bahsedilen zayıf kan dolaşımı durumlarının hepsi iç kulak için de
geçerlidir.
-
Yaralanma:
Kafatasında meydana gelen, iç kulağı da zedeleyen bir kırık sonrasında
aşırı,kısıtlayıcı bir vertigoyla birlikte bulantı ve işitme kaybı
gelişir. Baş dönmesi birkaç hafta sürer. Bu süre içinde normal taraf
yavaş yavaş karşı tarafın fonksiyonlarını üstlenir.
-
Enfeksiyon:
Virüslerden örneğin soğuk algınlığına neden olanlar iç kulağı ve onun
beyinle olan sinir bağlantılarını etkileyebilirler. Bu kötü bir
vertigoya neden olurken işitme genellikle etkilenmez. Buna rağmen
bakteriler sonucunda oluşan enfeksiyonlarda hem denge hemde işitme
fonksiyonlarının bozulmasına neden olur. Baş dönmesinin şiddeti ve
iyileşme zamanı kırıklarda olduğu gibidir.
-
Allerji:
Bazı insanlar allerjik oldukları besinlerle veya havadaki parçacıklarla
karşılaştıklarında baş dönmesi veya vertigo ile karşılaşabilirler.
-
Nörolojik hastalıklar:
Multipl Skleroz, sifiliz, tümör gibi sinir sistemini etkileyen
hastalıklar dengenin bozulmasına neden olur. Bunlar nadir nedenler
olmasına rağmen doktorunuz muayene sırasında bunları da düşünecektir.
ARAÇ TUTMASINA KARŞI NE YAPABİLİRİM?
-
Her
zaman vücudunuzun hareketinin iç kulağınız ve gözleriniz tarafından
aynı şekilde algılanabileceği bir yerde oturun. Örnek olarak arabanın ön
tarafında oturup uzak manzaralara bakabilirsiniz veya geminin güvertesi
ne çıkıp ufku izleyebilirsiniz yada uçakta cam kenarında oturup
dışarıyı seyredebilirsiniz. Uçak yolculukların da hareketin en az olduğu
kanat üstüne denk gelen koltukları tercih edin.
-
Eğer araba sizi tutuyorsa kitap okumayın yada zıt yöndeki koltuklara oturmayın.
-
Araç tutması olan bir başka yolcuyla konuşmayın veya onu izlemeyin.
-
Yolculuktan
hemen önce yada yolculuk sırasında keskin kokulardan, baharatlı ve
yağlı yiyeceklerden uzak durun. Araştırmalar halk arasında yaygın olarak
kullanılan formüllerin etkinliğini bilimsel olarak kanıtlayamamıştır.
-
Doktorunuz
tarafından tavsiye edilen ilaçlardan birini yolculuğunuzdan önce alın.
Bu ilaçlardan bazıları reçetesiz olarak da satın alınabilir.
Sakinleştirici veya sinir sistemini etkileyen ilaçlar için doktorunuzun
reçetesi gerekir. Bazıları hap veya fitil şeklindedir bazıları ise
(scopolamine) kulak arkasına yapıştırılabilen bantlar şeklindedir.
Şunu hatırlayın:
Baş dönmesi ve araç tutması olaylarının büyük çoğunluğu hafiftir ve
kişi bunu kendi kendine tedavi edebilir. Ancak ağır veya giderek daha da
ağırlaşan vakalar Kulak Burun Boğaz, denge ve sinir sistemi konusunda
uzman bir doktor tarafından takip edilmelidir.
DOKTOR BAŞ DÖNMESİ İÇİN NE YAPAR?
Doktorunuz
baş dönmesini tarif etmenizi isteyecektir. Bunun bir göz kararması mı
yoksa bir hareket hissi mi olduğunu, ne kadar sürdüğünü, işitme kaybı
veya bulantı ve kusma olup olmadığını soracaktır. Hangi durumların baş
dönmesi oluşturduğu da sorulabilir. Genel durumunuz, ilaç alıp
almadığınız, kafa travması, son zamanlarda geçirilmiş bir enfeksiyon, ve
kulağınızla, sinir sisteminizle ilgili birçok soruya cevap vermek
durumunda olabilirsiniz. Doktorunuz kulağınızı, burnunuzu ve boğazınızı
muayene ettikten sonra sinir sistemiyle ilgili bazı testler yapacaktır.
İç kulak hem işitme hem de dengeyle ilgili olduğu için dengedeki bir
bozukluk işitmeyi de etkileyecek veya bunun tersi olacaktır. Bu nedenle
doktorunuz işitme testi (odiogram) isteyebilir. Bazı durumlarda
kafatasınızın röntgenini, tomografisini veya manyetik rezonans ile
görüntülenmesini veya iç kulağınızı uyarmak için kullanılan sıcak veya
soğuk sudan sonra göz hareketlerinizi izleyecek bir test
(elektronistagmografi - ENG) isteyebilir. Bazı durumlarda da kalbinizin
değerlendirilmesini veya bazı kan testlerini önerebilir. Her hasta için
her test gerekmemektedir. Doktorunuzun kararı hangi testlerin gerekli
olduğunu belirleyecektir. Benzer olarak önerilen tedavi de konulan
teşhis ile ilişkili olacaktır.
BAŞ DÖNMESİNİ AZALTMAK İÇİN NE YAPABİLİRİM?
-
Ani
pozisyon değişikliklerinden kaçının. Örnek olarak yatar durumdan aniden
ayağa kalkmayın veya bir taraftan diğerine ani olarak dönmeyin.
-
Aşırı kafa hareketlerinden (özellikle yukarı bakmak) veya hızlı baş hareketlerinden kaçının.
-
Dolaşımı bozacak (nikotin, kafein ve tuz) ürünlerinin kullanımını azaltın.
-
Baş dönmenize neden olan stresden, sinirlilikden uzak durun ve allerjiniz olan maddelere maruz kalmamaya çalışın.
Baş
dönmeniz olduğunda araba kullanmak tehlikeli alet kullanmak veya
merdiven tırmanmak gibi zarar verebilecek aktivitelerden uzak durun.
İlgili Kelimeler Listesi: Vertigo,denge bozukluğu,baş dönmesi
Not: Aşağıdaki linklerden ilgili diğer
konuları
okuyabilir,
mavi
linkler
hızlı
site içi
arama
yapabilirsiniz
|
