İnfertil çiftlerin yaklaşık %10 unda immunolojik (bağışıklık sistemi ile ilgili) faktörler mevcuttur.
İmmunolojik
sistemin, diğer adıyla "bağışıklık sistemi"nin doğurganlığı nasıl
etkilediği uzun yıllardır araştırılmaktadır. Örneğin nasıl olup da
antijenik olarak tamamen yabancı bir doku olan embriyo kadın vücudunda
gelişip büyüyebilmektedir? Aynı şekilde spermler de hem erkek hem de
kadın için yabancı antijenik yapılarına rağmen beklendiği gibi bir red
cevabı ile neden karşılaşmamaktadır?
Her hücrenin kendine ait
bir kimliği, yani antijenik yapısı vardır. Bazen bağışıklık sistemi,
nedeni tam olarak anlaşılamayan bir şekilde harekete geçer ve sperm
hücresini yabancı cisim olarak algılayarak buna karşı savaşçı hücreler
(antikorlar) üretir.
Testis dokusunda "testis-kan bariyeri"
adı verilen bir koruyucu hücre tabakası mevcuttur. Testis-kan bariyeri
sayesinde bağışıklık sisteminin saldırısından korunan spermlere karşı,
boşaltıcı kanallardan geçerken antikorlar oluşur. İşte bu antikorlara
"Anti Sperm Antikorları (ASA)" adı verilir.
ASA, infertilite
araştırmasına giden erkeklerin %3-12’ sinde bulunur. ASA oluşumuna
neden olan faktörler tam olarak bilinmemekle birlikte, kan-testis
bariyerinin bozulduğu orşit (testis iltihabı), travma, biyopsi,
varikosel gibi durumlar önemli bir faktördür.
Antisperm Antikorlar (ASA) ile İnfertilite İlişkisi ASA,
erkekte veya kadında oluşabilir. Spermlerle karşılaşan ASA, spermi
hareketsiz bırakır veya yumurta hücresi ile spermin etkileşmesini
bozar.
Eğer spermlerin %50’sinden fazlası ASA ile bloke
olmuşsa, spermlerin servikal mukus (rahim ağzı sıvısı) içinde
ilerlemesi bozulacaktır. ASA ile bloke olmuş spermler bağışıklık
sistemi tarafından yok edilmeye çalışılacaktır. Yani rahim içine ulaşsa
bile, sperm burada bağışıklık sisteminin saldırısına uğrayacaktır.
Yine;
sperm yumurta hücresinin içine girebilse bile bu aşamada döllenmenin
sağlıklı bir şekilde ilerlemesi mümkün olmayacaktır. Son olarak,
ASA+sperm ile oluşan gebeliklerde düşük riskinin fazla olduğu
bilinmektedir.
İnfertilite nedeninin ASA olduğundan ne zaman şüphelenilir? Sperm
analizinde ‘aglütinasyon’ tespit edildiğinde ASA veya enfeksiyon
olabileceğinden şüphelenilir. Sperm hareket bozuklukları ve "Postkoital
test (cinsel ilişki sonrası kadının servikal sıvılarında spermlerin
incelenmesine yönelik bir test)" sonuçlarının negatif çıkması da
şüphelenilen bir bulgudur.
Tedavi yaklaşımı nasıl olmalıdır? Öncelikle
ASA oluşumunu tetikleyebilen enfeksiyon, varikosel gibi durumların
varlığı araştırılır. Kadın faktörü açısından araştırmalara devam
edilir.
Nedeninin ASA olduğu düşünülüyorsa alınabilecek tedbirler şunlardır;
1- Prezervatif:
Cinsel ilişki sırasında prezervatif kullanılması, kadının sperm
antijenleri ile tekrar tekrar karşılaşmasını önleyecektir. Bebek istemi
olmayanlarda gebelik istemi olana dek bir korunma metodu olarak
düşünülmelidir.
2- Sperm yıkama: Antikorları semenden
temizlemek için bir çok teknik geliştirilmeye çalışılmış, ancak sperm
ve ASA sıkı bağlarının kolayca çözülemediği görülmüştür. Kullanılan
özel enzim teknikleri, tamamen olmasa da büyük oranda ASA’lardan
kurtulmak için bir seçenektir.
3- Immün baskılama: ASA
oluşumdan kaçınmak için bağışıklık sistemini baskılayan ilaçların
kullanılması sıkça başvurulan bir yöntemdir. En sık kullanılan ilaçlar
kortikosteroidlerdir. Yan etki riskinden dolayı dikkatli kullanılması
gereken steroidlerin, düşük dozda uzun süreli kullanımı tercih
edilmektedir.
4- Aşılama (IUI, Intra Uterin Inseminasyon):
Sperm geçişinin servikal mukus tarafından engellenmesi faktörü,
yıkanmış spermlerin direkt rahim içine verilmesi ile önlenmeye
çalışılabilir. Aşılamanın immünolojik infertilitedeki başarı oranları
çok faklı oranlarda bildirilmektedir.
5- Yardımcı üreme teknikleri:
Tüp bebek tekniklerinden özellikle mikroenjeksiyon (ICSI) ile
immünolojik infertilite olgularında yüz güldürücü sonuçlar elde
edilmiştir. İmmunolojik infertilite olgularında spermin direkt yumurta
hücresi içine enjeksiyonu ile %60-80 döllenme (fertilizasyon) ve %20-
40 gebelik başarılabilmektedir.
KAYNAK:HERA KADIN SAĞLIK MERKEZİ
Bu yazıyı yazan Doktora ulaşım bilgileri:
Prof. Dr. Yusuf AKCAN
Gastroenteroloji Uzm.
Ozel Istanbul Onkoloji Hastanesi
Tel. : 0 530 286 29 80
Tel. : 0 532 652 52 06
Cevizli Mah. Toros Cad. No : 86 PK:34846 Maltepe / Istanbul
