Tedavide en önemli nokta kabýzlýðýn hastada oluþum mekanizmasý anlamaktan geçer. Ana olarak ilaç tedavileri ve ilaç dýþý tedaviler olarak ele alýnabilir.
ÝLAÇ TEDAVÝLERÝ
Fiber diyetler (Hacim oluþturucular):
En kolay yol yenilen sebze ve meyveleri artýrmaktýr. Yeterince meyve ve sebze tüketildiði halde rahatlamayanlarda ek lif takviyesi yapýlýr. Fiber veya lifle kastedilen þeyler bitkiler tarafýndan yapýlan ve insan sindirim sistemi tarafýndan sindirilemeyen maddelerdir. Lifler üzerlerinde su tutarlar ve gaitayý yumuþatýr, hacim katarlar. Kabýzlýðýn tedavisinde merkezi bir yerleri vardýr.
Alýnan fiberlerin bir kýsmý barsak bakterileri tarafýndan kullanýlýr ve bunlar gaz üretir. Bu yüzden lif tüketenlerde bir miktar gaz artýþý olabilir. Kiþi deðiþik fiber türlerinden deneyerek kendinde en az gaz yapaný bulabilir. Fiber miktarý yavaþtan artýrýlýr, gaitada istenen düzen tutturuluncaya kadar bir-iki hafta aralarla miktar yükseltilir. Gaz aþýrý rahatsýz edici ise fiber kaynaðý deðiþtirilir. Fiber tüketimi ile beraber su alýmýný da artýrmak gerekir. Eksik su alýmýnda fiber sertleþir ve blokaj yapabilir.
Daha önceden barsaðýnda darlýk olduðu bilinen hastalar fiber kullanmadan önce bu durumu doktoru ile görüþmelidir. Bazý fiber ürünlerinde þeker bulunduðundan diyabet hastalarý þekersiz ürünleri tercih etmelidir.
Lubrikan laksatifler:
Kayganlaþtýrýcý laksatifler olarak da tanýmlanabilir. Bunlar barsakta gaitanýn dýþ yüzeyini kaplayabilen mineral yaðlardan oluþur. Böylece dýþkýdan su emilimin azatlýlar ve dýþký yumuþak ve kaygan kalýr. Kýsa süreli etkili tedavi için kullanýlabilir. Zira uzun süreli kullanýmda yaðda eriyen vitaminlerin emilimi bozulacaðýndan Vit A, D, E ve K emilemez. Ayrýca coumadin veya oral kontraseptif ilaç kullananlarda bu ilaçlarýn emilimi ve etkisi azalýr. Çocuk ve yaþlýlarda, yutma sorunu olabilecek kiþilerde akciðere kaçýþ olursa lipit pnömonisi geliþebilir. Bu yüzden bunlarda kullanýlmamalýdýr.
Gaita yumuþatýcýlar: (Emollient laksatifler)
Docusate adýnda bir madde içerirler. Bu madde suyun gaita içine süzülmesine ve gaitayý yumuþatmasýna yol açar. Etkisi bir iki haftada görülür. Yetersiz ise doz artýrýlabilir. Uzun süreli kullanýlabilir. Mineral yaðlarla birlikte kullanýlmamalýdýr. Bu yaðlarýn emilimini ve vücuda (karaciðer ve lenf düðümlerinde) birikerek iltihaba yol açabilir. Cerrahi sonrasý, doðum sonrasý ve kalp krizi sonrasý dönemde geçici olarak kabýzlýðý engellemek ve gaitayý yumuþak tutmak için kullanýlýr. Bu laksatifler yine hemoroid ve anal fissur durumlarýnda tercih edilebilirler.
Ozmotik laksatifler:
Ozmotik maddeler, emilmeyen ve etrafýnda su tutabilen maddelerdir. Böylece kolonda su tutarak dýþkýyý yumuþak tutarlar. En popüler ozmotik laksatif maddeler, laktuloz, sorbitol ve polietilen glikol dür. Bu maddelerde uzun süreli kullanýma uygun ve güvenlidirler. Bu maddelerin kolon bakterileri tarafýndan sindirilmesi ile gaz üretimi artabilir. Gaz üretimi ilaç azaltýlarak kontrol edilebilir. Bazý vakalarda gaz zamanla azalabilir.
Saline laksatifler:
Magnezyum, fostat ve sitrat içeren laksatiflerdir. Barsakta emilmeleri azdýr ve osmotik etki yaparlar. Bunlardan magnezyumun bir miktar uyarýcý etkisi de vardýr. Birkaç saat içinde etkilerler. Uzun süre kullanýmda önerilmez. Böbrek sorunu olanlarda magnezyum toksisitesi ve fosfat toksisitesi geliþebilir. Aþýrý ishaller sonunda kaybedilen sývý yerine konmazsa dehidratasyon geliþebilir.
Uyarýcý laksatifler (Stimulan laksatifler):
Bunlar intestinal ve kolonik kaslarý çalýþmasýný artýrýrken ayný zamanda su ve elektrolit sekresyonuna da sebep olurlar. Kuvvetli laksatiflerdir, kuvvetli ishal ile beraber su ve elektrolit kaybýna da yol açabilirler. Cascara (castor oil), Senna, Bisacodyl ve aloe bu gruptandýr. Bu gruptakiler uzun vadede kullanýmda önerilmezler zira, kolon kas ve sinirlerinde hasara yol açarak kabýzlýðýn kalýcý olmasýna sebep olabilirler. Bu aþamadan sonra artýk etkilide olamazlar. Kuru eriðinde bir miktar kolonu uyarýcý etkisi vardýr.
Tegaserod (Zelnorm):
Kolon hareketleri mekanizma olarak sinir uçlarýndan salýnan serotonin maddesine baðlýdýr. Salýnan serotonin deðiþik serotonin reseptörlerine gider. Bunlarda barsaklarýn hýzýný artýrýr veya azaltýr. Serotonin 5-HT4 reseptörleri serotonin ile uyarýlýnca barsak hareketleri yavaþlar. Yakýnda zamanda piyasada var olan tegaserod (zelmac) isimli ilaç 5-HT4 reseptörlerine baðlanýp, serotoninin bu reseptörleri uyarmasýný engelliyordu. Böylece serotonin kolonu yavaþlatamadýðýndan hýzlý bir geçiþ olmakta idi. Zelmac ayný zamanda intestinal aðrý-duyucu sinir uçlarýnýn hassasiyetini de azaltmakta idi. Bu ilaç FDA tarafýndan (.11%) lik bir kardiyovasküler olaya sebep olmasý gerekçesi ile satýþý durduruldu. Benzer kolon etkisi olan ama kardiyovasküler yan etkisi olmayan ilaç beklenmektedir.
Lubiprostone (Amitiza):
Seçici klor kanal aktivatörüdür. Ýntestinal yüzeylerden klor salýnýmýný uyarýr. Klorun ardýndan su ve sodyum iyonlarý takip eder ve gaita yumuþar. Günde iki kez alýnmakla gaita kývamý düzelir, ýkýnma azalýr. Yan etki olarak %30 hastada hafif bir bulantý yapar. Uzun vade kullanýmý hakkýnda henüz bilgi yoktur. Þubat 2006 da FDA tarafýndan erkek ve kadýnlarda onaylanmýþtýr.
Lavmanlar
Lavmanlar deðiþik mekanizmalarla etkindirler. Musluk suyu gibi sadece rektumu doldurarak etkin olanlar vardýr. Saline lavmanlar kolona su çekilmesini saðlarlar. Fleet fosfosoda lavmanlarý ise kolon kaslarýný uyarýrlar. Mineral yað ve yumuþatýcý lavmanlarda vardýr. Her birini kullaným kýlavuzlarýna uymak gerekir. Genelde birkaç dakika ile bir saat içinde dýþkýlama saðlanýr. Lavmanlarý karýn kramplarýný hissedene kadar içeride tutmaya çalýþmak gerekir. Kýsa süreli kullanýmlarda, gaita týkaçlarý durumunda kullanýlmalarý daha uygundur. Sabunlu lavmanlar rektum mukozasýna zarar verdiklerinden kullanýlmamalýdýrlar.
Fitiller:
Lavmanlar gibi deðiþik formlarý olabilir. Bisacodyl fitiller uyarýcýdýr. Gliserin rektumu irrite ederek çalýþýr.
Deðiþik ilaçlar:
Baþka nedenlerle kullanýlan bazý ilaçlarýn ishal yen etkisi nedeni ile kabýzlýk için denendikleri bilinir.
Kolçisin:
Gut hastalýðýnda kullanýlýr. Günde 3 doz alýndýðýnda gaita yumuþar hatta ishal geliþebilir.
Misoprostol (cytotec):
Mide ülserleri engellemek için NSAÝD alan hastalarda ishal yan etkisi oluþturduðu görüldükten sonra kýsa süreli kabýzlýk tedavisinde denemiþ ve baþarýlý olmuþtur. Uzun süreli kullaným bilinmiyor.
Orlistat (Xenical):
Kilolu hastalarda yað emilimini azaltmak amacý ile kullanýlan bir ilaçtýr. Emilemeyen yaðlar barsaklarda bakteriler tarafýndan tüketilir. Bakterilerce üretilen ara maddeler ise barsak hareketlerini artýrýrlar ve barsaklarý uyarýrlar. Buda kabýzlýða iyi gelir.
ÝLAÇ DIÞI TEDAVÝLER
Egzersiz:
Kabýzlýk daha çok sedanter (Hareketsiz, oturarak) yaþayanlarda görülür. Ancak egzersizin direkt kabýzlýða faydasý da gösterilememiþtir. Bununla birlikte egzersizin diðer faydalarý nedeni ile de yapmak gerekmektedir.
Biofeedback:
Pelvik taban disfonksiyonuna baðlý kabýzlýklarda uygunsuz kas hareketlerini bir manometre aracýlýðý fark edip daha uygun kasýlmalarýn ve anal gevþemelerin nasýl saðlanacaðýný hastaya öðretmeye dayanýr.
Cerrahi:
Kolon tümörleri ile beraber olan kabýzlýkta ve tedaviye cevap vermeyen kolonik inertia hastalarýnda ve laksatif suiistimali ile geliþen katartik kolon hastalarýnda son çare cerrahi olabilir. Bunda rektum ve sigmoid býrakýlýp diðer kolon kýsýmlarý alýndýr. Ýnce barsaklar sigmoide baðlanýr. Bu cerrahileri yapmak için ince barsak hareketlerinin normal olmasý gerekir.
Elekriksel pacing:
Sakral bölge cildine yapýlacak elektriksel uyarýlar veya bir ucu kolon kas duvarýan yerleþik bir ucu dýþarýda elektrik uyarýcýsýna baðlý sistemler umut verici görünüyor, ancak rutin kullanýma girmesi için yeterince çalýþma henüz yoktur.
