Temporomandibular Eklem Bozukluðu (Temporomandibular Joint Disorder) Nedir?
Çenemizdeki eklem kasý; lif, disk ve kemiklerden oluþan karmaþýk yapýnýn gerektiði þekilde çalýþmamasý sebebiyle olan herhangi bir problem çene eklemi rahatsýzlýðý olarak adlandýrýlýr.
Çene eklemi rahatsýzlýðý Nedir? TMD, veya tam söyleniþi ile Temporomandibular Eklem Bozukluðu (Temporomandibular Joint Disorder), alt ve üst çeneyi birleþtiren baðýn düzgün þekilde çalýþmamasýdýr. Bu bað, vücuttaki en karmaþýk yapýlý eklemlerden biri olup alt çenenin öne, arkaya ve yana hareket etmesini saðlamakla görevlidir. Bu kas; lif, disk ve kemiklerden oluþan karmaþýk yapýnýn gerektiði þekilde çalýþmamasý sebebiyle olan herhangi bir problem çene eklemi rahatsýzlýðý olarak adlandýrýlýr. Sýklýkla çene eklemi rahatsýzlýðý meydana geldiðinde, bir an için çene yerinden fýrlayacakmýþ veya birbirine çarpacakmýþ ya da kilitlenecekmiþ gibi bir his oluþur. Bu düzen bozukluðunun kesin sebebinin ne olduðunu belirlemek ekseriyetle mümkün deðildir. Çene Eklemi Rahatsýzlýðýnýn Belirtileri Nelerdir ? Çene eklemi bozukluklarýnýn birçok iþaret ve belirtileri vardýr. Ekseriyetle bir insandaki rahatsýzlýðýn çene eklemi bozukluðu olup olmadýðýný bilmek zordur çünkü buna iliþkin belirtilenden biri ya da hepsi baþka problemlerde de görülebilir. Diþ hekiminiz klinik incelemelerde bulunarak ve gerekli filmleri çekmek suretiyle, bir týbbi ve diþ özgeçmiþinizi de tam belirleyerek, en uygun tanýyý koyar. En çok görülen çene eklemi bozukluðu belirtilerinden bazýlarý þunlardýr:
Çene Eklemi Rahatsýzlýðý Nasýl Tedavi Edilir? Çene eklemi rahatsýzlýðý için tek bir kati tedavi yöntemi olmamasýna karþýn, belirtileri önemli ölçüde azaltacak birçok deðiþik tedavi yöntemi bulunmaktadýr. Diþ hekiminiz aþaðýdakilerin bir ya da birkaçýný size tavsiye edebilir:
ÇENE EKLEMÝ RAHATSIZLIÐINA ÝLÝÞKÝN TEMEL BÝLGÝLER Temporomandibular Eklem Bozukluklarý (Temporomandibular Joint Disorders) (TMD) Nelerdir? Temporomandibular eklem bozukluklar (TMD), bugün diþhekimliðindeki en tartýþmalý konulardan biridir. Çünkü diþ hekimleri ve doktorlar buna neyin sebep olduðunu ve nasýl engellenebileceðini halen tam olarak çözebilmiþ deðillerdir. Bu belirsizlik ayrýca çene eklemi rahatsýzlýðýnýn en iyi ne þekilde nasýl tedavi edileceði konusunda fikir birliði olmamasýndan da kaynaklanmaktadýr. Bu konuda bir karmaþa mevcutsa da, çene eklemi rahatsýzlýðý genel bir hastalýktýr. 10 milyondan fazla Amerikalýnýn hayatýnda bir ya da birden fazla kez çene eklemi rahatsýzlýðý belirtilerine sahip olduðu saptanmýþtýr. Bu insanlarýn çoðunluðunu 20 ile 40 yaþ arasýndaki kadýnlar oluþturmaktadýr. Araþtýrmalar insanlarýn %20 ile 30unun TMD belirtilerinden þikayet ettiklerini ortaya koymaktadýr. Bu konuda bazý anlaþmazlýklar olsa da TMD kadýnlarda erkeklere nazaran daha çok görülmektedir. Bunun sebebi ise net deðildir; ancak bir teoriye göre bunun sebebi kadýnlarda bilye ile oyuk arasýndaki diski düzgün pozisyonda tutan kolojenin yapýsal olarak daha farklý olmasýdýr; ki bu da birçok kadýnda TMDnin oluþmasýna sebep olabilecek, yerinden çýkmýþ disklerin görülmesinin nedeni olabilir. Bununla birlikte, bazý çalýþmalar, östrojen gibi hormonlarýn kadýnlarýn acýyý hissetme þekillerini etkileyebileceðini göstermiþtir. Çene eklemi rahatsýzlýðýndan þikayet eden birçok kiþi için iyi haber ise, belirtilerin, onlarýn ciddi ve uzun süreli bir problemi olduðu anlamýna gelmemesidir. Nitekim, tedavi olsa da olmasa da bir kýsým insan daha iyi duruma gelmektedir. Fakat maalesef ki, bazý kiþiler ise yýllarca süren aðrý ve rahatsýzlýktan þikayet etmektedirler. Çene Eklemi ve Çene Eklemi Rahatsýzlýðý Çene eklemi rahatsýzlýðý tek bir, spesifik problem deðildir. Daha çok, temporomandibular eklem veya TMJ olarak da adlandýrýlan çene eklemini veya çiðnemeyi ve çenenin hareket etmesini kontrol eden kaslarý etkileyen bir grup etkenin oluþturduðu rahatsýzlýða verilen addýr. Eðer parmaklarýnýzý kulaklarýnýzýn önüne koyar ve aðzýnýzý açarsanýz, hissettiðiniz hareket sizin çene ekleminizdir. O, kondil olarak adlandýrýlan, küçük bir bilye ve oyuk (yuva) birleþimidir. Glenoid fossa olarak adlandýrýlan oyuk ve küçük lifli disk, bilye ile oyuk arasýnda þok emici vazifesi görür. Çene eklemi, bir bilye ve onun yerleþtiði oyuk gibidir. Aðzýnýzý açtýðýnýzda, bu bilye veya kemik çýkýntýsý (kondil) eklemdeki oyuðundan/yerinden çýkar; aðzýnýz kapattýðýnýzda ise, sözkonusu bilye kolaylýkla geriye, yerine girer. Yumuþak bir tampon veya disk, bu bilye ile oyuk arasýnda, onlarýn birbirlerine sürtmelerini engellemek ve çiðneme gibi hareketler neticesi meydana gelen þoklarý sindirmek üzere, bulunmaktadýr. Bunlarýn hepsini bir arada tutan ise, kafatasýndan alt çeneye kadar olan kaslardýr. Genellikle çene eklemi rahatsýzlýðýndan etkilenen kaslar çeneyi kapatmaya yarayanlardýr. Çene eklemi, aðzýmýzý açýp kapatmamýzý ve çenelerimizi yanlara, öne ve arkaya hareket ettirmemizi saðlar. Netice itibarý ile konuþabilir, esneyebilir, çiðneyebilir ve yutabiliriz. Çenenizdeki iki eklemi de parmaklarýnýzý yüzünüzün iki yanýna, kulaklarýnýzýn önüne koyarak hissedebilirsiniz. Þimdi aðzýnýzý açýp kapatýn. Bilyenin oyuðun içine ve dýþýna doðru hareket ettiðini hissedeceksiniz. Bugün, çene eklemi rahatsýzlýklarýný üç kategoriye ayýrmaktayýz:
Bazý kiþilerde ise birden fazla kategoriye giren çene eklemi rahatsýzlýðý bulunmaktadýr. Belirtiler Çene eklemi rahatsýzlýðý birçok deðiþik tipte belirtiye sebep olabilir. Nitekim, sýklýkla çene eklemi rahatsýzlýðýna iliþkin bu belirtiler baþka hastalýklarýn belirtilerine de çok benzerdir. Bu durum, doktorlarýn taný koymakta zorlanmasýnýn en temel sebeplerindendir. Cene eklemi rahatsýzlýðýnýn en genel belirtisi ise çene eklemlerinde ve çiðneme kaslarýndaki aðrý ve rahatsýzlýktýr. Diðer belirtiler ise; Muhtemel Sebepler Çene eklemi rahatsýzlýðýnýn sebepleri tam olarak anlaþýlamamýþtýr ancak sebep olarak:
|
Normal eriþkin insanlarýn en az %45’i zaman zaman horlamaktadýr. %25’i sürekli olarak horlamaktadýr
Aðýz ve burun arkasýndaki hava yolunda darlýk olduðunda ortaya çýkan gürültü biçiminde ki sese horlama denir. Dilin arkasý ve yumuþak damak ve küçük dilin olduðu kýsmýn genizle birleþtiði bölge kendiliðinden daralabilen bir bölgedir. Bunlar birbirleri üstüne geldiðinde solunumla birlikte titreþmekte ve horlama ortaya çýkmaktadýr. Horlayan biri aþaðýdaki problemlerden en az birine sahiptir.
Boðazdaki dokularýn aþýrý büyük olmasý. Büyük bademcik ve geniz eti çocuklarda en sýk rastlanan horlama nedenidir. Þiþman insanlarda kalýn boyun dokusu sebep olarak gösterilir.
Yumuþak damak ve küçük dilin aþýrý sarkýk ve uzun olmasý boðaza doðru hava yolunu daraltýr.
Burun týkanýklýðý olan kiþi havayý almak için genizde aþýrý vakum yaratýr. Bu vakum boðazda kollabe olabilen dokularý hava yoluna doðru çeker. Böylelikle burun açýk iken horlamayan kiþide horlama görülmeye baþlar. Bu durum neden bazý insanlarýn sadece alerjik dönemlerde veya grip, sinüzit olduðu zamanlarda horladýðýný izah etmektedir..
Horlama ciddi bir sorun mudur?
Sosyal olarak evet!
Bu aile yaþamýnda ciddi bir þekilde tehdit eder. Ailenin diðer bireyleri için uykusuz gecelerin sorumlusu tutulur.
Týbbi olara evet!
Aþýrý horlayan kiþilerde yüksek tansiyon horlamayan kiþilere göre daha sýk görülür. Horlamanýn en aðýr formu “týkayýcý tipte horlama hastalýðýdýr.” “Uyku apnesi” diye bilinen bu hastalýkta þiddetli horlama nefessiz kalýnan bir dönemle kesilmektedir. Bu sýrada solunum tam durmuþtur. 10 saniyenin üzerindeki nefessiz kalma nöbetlerinin bir saat içinde 7 den fazla görülmesi yaþamý ciddi þekilde tehdit eder. Bu durumda doktorunuzun size bir uyku merkezinde inceleme yapýlmasýný önerecektir.
Apneli (nefesin kesilmesi) hastalarda saatte 30-300 defa týkanmalara rastlanýlmaktadýr. Böylelikle uykuda kan oksijen düzeyi aþýrý oranda düþer. Oksijenin düþtüðü bu dönemde kalp kaný daha çok pompalamak zorundadýr. Bir süre sonra kalp ritmi bozulurken, yýllar içinde yüksek tansiyon ve kalp büyümesi yerleþir. Týkayýcý tipte horlama hastalýðý olan kiþiler uykularýnýn çok az bir kýsmýnda derin uyku fazýna geçebilmektedirler. Derin faz gerçek dinlenme için tek yoldur. Dinlenmeden geçirilen gecenin gündüzü uykulu, yorgun ve verimsiz geçecektir. Araba kullanýrken yada iþ baþýnda uyuklamalar görülecektir.
Horlamanýn bir çok tipi tedavi edilebilir. Eriþkin horlayan kiþiler için aþaðýda sýralana önerilere uyulmalýdýr.
Ýyi bir adele tonusu kazanmak için sportif bir yaþam biçimi seçilmeli.
Horlayan kiþiler uyku ilaçlarý, sakinleþtirici ve antihistaminik denilen alerji ilaçlarýný uykudan önce almamalý.
Uykudan 4 saat önce alkol almaktan sakýnmalý.
Uykudan 3 saat önce aðýr yemekten sakýnmalý.
Aþýrý yorgunluktan sakýnmalý.
Uykuda sýrt üstü yatmak yerine yana yatmak tercih edilmeli. Eski bir öneri olarak pijama sýrtýna tenis topu dikmek hala faydalý bir metot dur. Böylelikle sýrt üstü uyumaya engel olunur.
Yataðýnýzýn baþ tarafý daha yukarýda olacak þekilde tüm yataðýnýz yaklaþýk olarak 10 cm bir tarafa doðru çeviriniz. Bu amaçla yataðýnýz bir tarafý altýna bir tuðla yerleþtirmek amacýnýza uygun olacaktýr.
Evde horlamayan kiþilerin sizden önce uykuya geçmeleri için onlara süre tanýyýn.
Her pozisyonda horlayan kiþiler “aðýr horlayan” olarak isimlendirilir. Bu kiþilerin yukarýdaki önerilerden daha fazla yardýma ihtiyaçlarý vardýr.
Horlama kiþi ve ailesi için zararlý hale geldiðinde uzman doktorunuz ile görüþmeniz uygun olacaktýr. Bu özellikle uyku sýrasýnda nefes alamama problemi olduðunda (Yüksek sesli horlama nefessiz kalma dönemi ile kesilmektedir.) Doktorunuza baþ vurmanýz daha da önem kazanmaktadýr. Horlama hastasýnýn burun, aðýz, boðaz ve boynunun detaylý muayenesi yapýlmalýdýr. Horlamanýn boyutu ve horlayan kiþinin saðlýðýný belirlemek açýsýndan uyku laboratuarý çalýþmalarý deðerlidir.
Tedavi þüphesiz tanýya dayanýr. Bu alerji veya enfeksiyon tedavisi gibi basit yada bademcik geniz eti veya burun bozukluklarýnýn cerrahi gerektirir biçimdedir. Horlama - Nefessiz kalma hareketli dokularýn sabitleþtirilmesi ve hava yolunun daha geniþletilmesini saðlayan horlama ameliyatlarýndan baþarýlý sonuçlar elde edilmektedir. Buna uvulopalatofarengoplasti ameliyatý (UPPP) adý verilmektedir. Hasta için bademcik ameliyatýndan çok farklý his vermez. Lazerin kullanýldýðý Laser-assisted uvulopalatoplasti (LAUP) lokal anestezi ile yapýlabilen bir baþka ameliyattýr. Cerrahinin çok riskli veya hasta tarafýndan istenilmediði durumlarda boðaza basýnçlý hava veren maske takarak (CPAP) uyuyabilir. Kronik olarak horlayan her çocuk KBB uzmaný tarafýndan detaylý olarak muayene edilmelidir. Bademcik ve geniz eti ameliyatýnýn gerekli olduðu durumlarda cerrahi müdahale çocuk saðlýðýna ve geliþimine çok önemli yararlar saðlayacaktýr.
Horlama ortadan kaldýrýlabilir mi?
Kilo fazlalýðýnýn horlamanýn en önemli nedenlerinden biri olduðu bilinmektedir. Kilo fazlasý olup zayýflayan hastalarýn %80inde horlamanýn önemli derecede azaldýðý veya tamamen ortadan kalktýðý görülmüþtür. Kilo verme, özel þekilli yastýklar, aðýz veya buruna yerleþtirilen bazý cihazlarýn kullanýlmasý, uyku ilaçlarý, sakinleþtirici ilaçlar ve alkol kullanýmýndan kaçýnma gibi yöntemler horlamanýn kontrolünde yararlý olabilir. Ancak bunlarýn hepsi, yaþam koþullarýnda önemli deðiþiklikler yapýlmasýný ve bunun sürekli olmasýný gerektirir.
Günümüzde, horlamayý ortadan kaldýracak etkili bir yöntem vardýr. "Laser uvulo-palatoplasti (LAUP)" adý verilen bu cerrahi yöntemle yumuþak damaktaki dokular yeniden þekillendirilmekte ve horlama önlenebilmektedir. Bu ameliyatýn baþarý oraný %85-90 arasýndadýr. Ameliyatta, lazer ýþýný ile yumuþak damaktaki dokular dikkatle küçültülmekte ve zamanla dokularýn iyileþip gerginleþmesiyle uyku sýrasýndaki titreþimleri, yani horlama ortadan kalkmaktadýr. Ameliyatta lazer ýþýnýnýn kullanýlmasýnýn nedeni, lazerin yumuþak dokularý kanamaya neden olmadan kesme yeteneðinin bulunmasýdýr. Ameliyat yaklaþýk yarým saat sürmekte ve boðazý uyuþturacak þekilde lokal anestezi ile yapýlmaktadýr.
Pek çok hastada bir kez tedavi ile istenen sonuç alýnmaktadýr; ancak, bazý hastalarda ameliyatýn en erken dört hafta aralýkla olmak üzere tekrarlanmasýna ihtiyaç duyulabilir. Bazý hastalarda horlama tamamen ortadan kalkmasa bile, þiddeti azalmaktadýr.
LAUP ameliyatýný takip eden birkaç gün ile iki hafta arasýnda boðaz aðrýsý hissedilmekte ve aðrý kesici ilaçlarla kontrol altýna alýnmaktadýr. Hastalarýn çoðu birkaç gün içinde normal hayatlarýna dönmekte ve çalýþmaya baþlayabilir hale gelmekte, sadece aðýr kaldýrma gibi zorlayýcý bedensel faaliyetlerden kaçýnmalarý istenmektedir.
Ameliyatýn etkilerinin görülme zamaný kiþiden kiþiye deðiþmektedir. Bazý hastalarda sonuç hemen alýnmakta, ameliyatýn yapýldýðý gün horlama kesilmektedir. Diðer hastalarda, ameliyatýn sonucu bir aya kadar ortaya çýkmakta ve kesinleþmektedir.
LAUP için uygun bir aday olup olmadýðýnýzý nasýl anlayacaksýnýz?
Öncelikle muayene olmanýz gerekir. Doktorunuz horlamanýz, burun týkanýklýðý ve genel saðlýk durumunuz ile ilgili bilgilere ihtiyaç duyacaktýr. Daha sonra baþ ve boyun bölgesine aðýrlýk verilen muayeneniz yapýlacaktýr. Bundan sonra muhtemelen, "obstrüktif uyku apnesi" bulunup bulunmadýðýný araþtýrmak üzere uyku laboratuarýnda bir uyku çalýþmasý yaptýrmanýz istenecektir. Uyku çalýþmasý, uyku laboratuarýnda bir gece geçirmenizi ve bu sýrada beyin dalgalarý, kalp atýmlarý, kandaki oksijen miktarý, solunum düzeni gibi verilerin kaydedilmesini gerektirmektedir. Bu uyku çalýþmasýný takiben, doktorunuz LAUP da dahil olmak üzere olasý tedavi seçeneklerini belirleyecektir.
"Obstrüktif Uyku Apnesi" nedir?
Obstrüktif uyku apnesi (OUA) ciddi bir hastalýk durumudur. Trafik kazalarýnýn önemli bir oranýnda sürücülerde uyku apnesi bulunduðu tahmin edilmektedir. Bu kiþilerde kalp yetmezliði, felç ve ölüm olasýlýðýnýn da yüksek olduðu bilinmektedir.
Obstrüktif uyku apnesi (OUA), uyku sýrasýnda solunumun bir süre için durmasý ve bu sýrada vücudun solunum için aþýrý çaba göstermesidir. Bu kiþilerde solunum yolunda hava akýmýnýn durmasýna neden olan týkanýklýðýn boðazda olduðu bilinmektedir. Hastalar genellikle þiþman, orta yaþta ve horlayan erkeklerdir. Sýklýkla horlama ve uykudaki solunum duraklamalarýnýn farkýnda olan hastanýn kendisi deðil, hastanýn eþidir. OUAnýn diðer belirtileri gündüz saatlerinde uyuklama, sabah baþ aðrýlarý, yüksek tansiyon, kiþilik deðiþiklikleri ve kalp ritminde deðiþikliklerdir.
OUA teþhisi, bir uyku çalýþmasý ile koyulur. Tedavi planý ise her hastanýn belirtileri, uyku çalýþmasý sonuçlarý ve muayene bulgularýna göre düzenlenir. Uyku apnesinde dört temel tedavi seçeneði vardýr:
Uyku apnesini artýran faktörlerin (alkol, sakinleþtirici ilaç kullanýmý gibi) belirlenmesi ve önlenmesiyle birlikte kilo verme;
Ýlaç tedavisi;
CPAP ve BiPAP adý verilen, uyku sýrasýnda aðýz veya burun üzerine yerleþtirilen cihazlarýn kullanýlmasý;
Unutmayýn!
Horlama nefes almanýn tehlikeli biçimde kesilmesidir.
Horlama komik deðildir, umutsuz hiç deðildir.