Tüm Bölümler » Biyokimya ve Klinik Biyokimya »
Prostat kanserinin tanýsýnda Laboratuvar tetkikleri ve görüntüleme testleri
x
Genel Bilgiler
x
x
x
x
x
Prostat Kanseri Önemli midir ?
Erkekler için önemlidir. Erkeklerde yaþ ilerledikçe ortaya çýkan, yaygýn görülen ve akciðer kanserinden sonra en ölümcül kanser türüdür. 50 yaþýndan sonra risk artmakta olup, 60-80 yaþ arasýnda oldukça yükselmektedir.
Prostat kanseri, erkeklere özgü bir organ olan prostatýn içinde oluþan habis tümörün oluþturduðu bir hastalýktýr. Özellikle 45-70 yaþlarý arasýnda saldýrgan ve hýzlý, 70li yaþlardan sonraysa daha yavaþ ilerler. Genellikle genetik ve hormonal faktörler, beslenme ve çevresel faktörler prostat kanseri oluþumunu etkiler. Erken taný ve tedavi uygulanmadýðý takdirde, diðer kanser çeþitleri gibi, hayatý tehdit edebilir.
Prostat Kanserinin Belirtileri Nelerdir ?
Prostat kanserlerinin büyük çoðunluðu erken devrede belirti vermezler. Öyle ki, yaþlý erkeklerin % 30 civarý hiçbir klinik belirti vermeden prostat kanserli olarak ölmektedirler. Bazýlarý hýzlý seyretmekle birlikte, çoðunluðu sinsi ve sessiz seyirlidir. Ýleri evrede ortaya çýkan belirtilerin baþlýcalarý ise :
- Ýdrar akýmýnýn yavaþlamasý ya da incelmesi
- Sýk idrara çýkma isteði
- Ýdrarda kan görülmesi
- Bacaklarda þiþlik
- Penisin sertleþmemesi
- Kemik aðrýsý
þeklinde bulgulardýr.
Ancak, þunu özellikle belirtmek gerekir ki, bu belirtilerin bir kýsmý iyi huylu prostat büyümesi (Benign Prostat Hipertrofisi=BPH), idrar yolu infeksiyonlarý, idrar yollarýnda taþ bulunmasý gibi durumlarda da görülmektedir. Bunlarýn ayrýmýný yapmak için, mutlaka hekim kontrolünde deðerlendirme yapmak gereklidir.
Prostat Kanserinde Erken Tanýnýn Yararý Nedir ?
Hastalýklarýn erken tanýsý, genelde alýnacak tedbirler yönünden yararlýdýr. Ancak prostat kanserlerinde çok daha yararlýdýr. Çünkü, uygulanacak tedavilerde hastalýk erken tanýnýrsa 5 yýldan uzun yaþama oraný % 90-95 üzerinde, geç dönemde tanýnýrsa % 15-20 civarýndadýr. Erken taný yaygýnlaþtýkça, prostat kanserli hastalarýn yaþama süresi sürekli olarak uzamaktadýr.
Prostat Kanserinin Erken Tanýsý Mümkün müdür ?
Mümkündür. Prostat Spesifik Antijen (PSA) isimli kan testinin bakýlmasý ile, erken devrede taný konulabilmektedir. Bu testin ölçülmesiyle, henüz tümör küçük olduðu dönemde ve prostat dýþýna yayýlmadan taný konulabilmektedir.
Hangi Yaþtan Ýtibaren Tarama Testi Yapýlmalýdýr ?
Amerikan Kanser Cemiyeti (American Cancer Society) ve American Urological Association yaþ ne olursa olsun yüksek riskli olan herkesin veya 50 yaþýna gelmiþ her erkeðin yýlda en az bir kez kanda PSA baktýrmasýný önermektedir. Eðer ailede, prostat kanseri olan varsa veya vazektomi ameliyatý geçirilmiþse, bu tarama 50 yaþýndan önce, örneðin 40 yaþýndan itibaren baþlatýlmalýdýr.
Prostat kanserinin erken tanýsýnda tarama yöntemi olarak görüntüleme yöntemlerinin (MR, tomografi, ultrasonografi) kullanýlmasý önerilmemektedir.
PSA (prostat spesisfik antijen) Nedir ?
PSA (Prostat Spesifik Antijen) prostatýn epitel hücreleri tarafýndan üretilen ve seminal sývýda yüksek oranda bulunan protein yapýsýnda bir enzimdir. Normal durumdaki prostattan seruma az miktarda karýþmaktadýr. Kandaki yükselme, prostat hastalýðýnýn göstergesidir. PSA normalde, 4 ng/ml’nin altýnda olmalýdýr. 4 ng/ml altýndaki deðerler normal olarak kabul edilmektedir. 4-10 ng/ml arasýndaki deðerler þüpheli sýnýr deðerler olarak kabul edilmektedir. 10 ng/ml üzerinde elde edilen PSA deðeri ise yüksek olarak deðerlendirilmektedir.
PSA testi sonucu ne kadar yüksekse, prostat kanseri riski de o derecede yüksektir.
PSA Düzeyi Yalnýzca Prostat Kanserinde mi Yükselir ?
Hayýr. Baþka bazý durumlar da PSA düzeyinde yükselmeye neden olmaktadýrlar. Bu durumlar þöylece sýralanabilir :
1- Benign prostat hipertrofisi (Prostatýn iyi huylu büyümesi) durumunda, ya da, Prostat infeksiyonu (postatit) durumunda da PSA düzeyi sýnýrda veya yükselmiþ olarak bulunabilir.
2- Makattan muayene (rektal tuþe) sonrasýnda PSA düzeyi yükseldiði için PSA ölçümü bu muayeneden önce yapýlmalýdýr.
3- Ejakulasyon (boþalma) da PSA düzeyini geçici olarak yükseltmektedir. Bu nedenli, PSA ölçümü öncesinde 2 gün boyunca cinsel iliþkiye girilmemelidir.
4-Prostat biyopsisi de PSA düzeyini yükseltmekte, bu nedenle biyopsiden en az 6 hafta sonra tekrardan PSA bakýlabileceði bildirilmektedir.
Ýlaçlarýn PSA Düzeyi Üzerine Etkileri Var mýdýr ?
Özellikle androjen düzeyinde azalmaya neden olan ilaçlar (steroid, antiandrojenler gibi) PSA düzeyinde de azalmaya neden olabilirler. Finasteride (5 mg/gün) kullanan hastalarýn PSA düzeyinin 12 ay sonunda % 50, 1 mg kullananlarda ise % 48 azaldýðý görülmüþtür.
PSA Düzeyine Bakýlarak Hastanýn Yaþam Süresi Tahmin Edilebilir mi?
Bir anlamda tahmin edilebilir. Çünkü, PSA düzeyi, tümörün büyüklüðü, yerleþimi, evresi ve yayýlmasý ile yakýndan iliþkilidir. Prostat tümörü nedeniyle ameliyat edilmiþ hastalarda PSA’nýn 4 ng/ml’den düþük olmasý, hastalarýn % 70-80’inde cerrahi ile hastalýðýn sýnýrlanmýþ olduðunu düþündürmektedir. 20 ng/ml üzerinde PSA deðerleri, hastalarýn % 30-40 lenf nodlarýna ve % 10 civarýnda da kemiklere yayýlýmýný (metastaz) düþündürmektedir. 50 ng/ml üzerinde PSA deðerleri, hastalarýn çoðunda lenf nodlarýna yayýlýmýn olduðunu ve kemiklere yayýlýmýn da % 30 üzerinde olduðu düþündürür. Kanserin henüz ilk baþlangýç yerinde olduðu hastalarda 5 yýllýk yaþam süresi % 65 civarýndadýr. Yayýlým (metastaz) göstermiþ hastalarda ise, hastalarýn yaklaþýk yarýsý tanýdan itibaren 2 yýl içinde kaybedilmektedir.
Benign Prostat Hipertrofisi (BPH) ile PSA Arasýnda Ne Tür Bir Ýliþki Vardýr ?
BPH, iyi huylu prostat büyümesidir. Bu durumda da PSA deðerinde yükselme görülmektedir. Ancak PSA deðerleri genelde 4-10 ng/ml arasýnda kalmakta ve çok yükselmemektedir.
Serbest (Free) PSA Ne Anlama Gelmektedir ?
Serbest PSA, PSA’nýn kan dolaþýmýnda proteinlere baðlanmadan, serbest olarak bulunan formudur. Normalde PSA’nýn az bir kýsmý Free PSA’dýr.
Serbest PSA’nýn Total PSA’ya oraný, prostat kanseri ve Benign Prostat Hipertrofisi ayrýmýnda kullanýlmaktadýr :
Eðer Free PSA/Total PSA’ya oraný % 20’nin altýndaysa ve Total PSA düzeyi de 4-10 ng/ml düzeyindeyse, prostat kanseri olmasý güçlü olasýlýktýr.
Eðer Free PSA/Total PSA oraný % 20’nin üzerindeyse ve Total PSA da normal veya hafif-orta düzeyde yükselmiþse, büyük olasýlýkla iyi durumlar, örneðin Benign Prostat Hipertrofisi (BPH) söz konusudur. Ancak, prostat kanseri olasýlýðý bütünüyle yok sayýlamaz.
Araþtýrmalarda Free PSA/Total PSA oranýnýn prostat kanserinde genelde % 15’ten az, % 5-20 arasýnda olduðu, BPH’da ise % 15-35 arasýnda olduðu gözlenmektedir.
Prostatik Asit Fosfataz (PAP)’ýn Klinik Anlamý Nedir ?
PAP, Prostat bezi tarafýndan salgýlanan bir proteindir. Ayrýca kemik, pankreas, karaciðer, böbrekler ve trombositler tarafýndan da salgýlanmaktadýr. Prostat kanserli hastalarýn tedavisinin izlenmesinde yararlýdýr. Tanýsal deðeri PSA’dan düþüktür. PSA ile birlikte kanserin izlenmesinde yararlý olabilir. BPH, rektal muayene, biyopsi, prostatit gibi durumlarda da yükselebilir.
Prostat Kanserinin Tanýsýnda Kullanýlan Baþlýca Yöntemler Nelerdir ?
a) Kanda PSA Düzeyi Bakýlmasý : Yukarýda bahsedilmiþtir.
b) Kanda Free PSA Düzeyi Bakýlmasý : Yukarýda bahsedilmiþtir.
c) Parmakla Rektal Muayene (Rektal Tuþe) : Doktor tarafýndan, eldiven giyilerek, parmakla makattan yapýlýr. Prostat kanserinin boyutu hakkýnda fikir verebilir.
d) Ultrasonografi : Prostat kanserinin lokalizasyonu ve nüks olup olmadýðý konusunda fikir verebilmektedir. USG, tarama amaçlý kullanýlmamaktadýr.
e) Postat Biyopsisi : Prostattan parça alýnarak incelenmektedir. Genelde taný için iðne biyopsisi alýnýr. 1’den 5’e kadar kanserin durumu hakkýnda derecelendirme yapýlýr.
PROSTAT KANSERÝNÝN EVRELEMESÝNDE KULLANILAN GÖRÜNTÜLEME YÖNTEMLERÝ NELERDÝR?
a) Bilgisayarlý Tomografi
Genelde prostat kanserinin diðer organlara yayýlýmýnýn deðerlendirilmesinde yararlýdýr. Kanserin yayýldýðý büyümüþ lenf nodlarý görebilir.
Tarama amaçlý kullanýlmamaktadýr.
b) Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG)
Özellikle bazý hastalarda cerrahi giriþim öncesi prostat kanserinin bölgesel yayýlýmýnýn daha iyi deðerlendirilmesi amacýyla kullanýlmaktadýr.
c) Kemik Sintigrafisi
Prostat kanserinin kemiklere yayýlýp yayýlmadýðýný araþtýrmak amacýyla yapýlmaktadýr.
d) Lenf Düðümü Biyopsisi
Kanserin lef düðümlerine yayýlýp yayýlmadýðýný anlamak için yapýlar. Biyopside lenf düðümlerinde kanser bulunursa, cerrahi dýþýndaki diðer tedavi yöntemlerinin uygulanmasý düþünülür.
Lenf düðümü biyopsisi : Ya lenf düðümlerini çýkararak, ya USG eþliðinde ince iðne aspirasyon biyopsisi biçiminde, ya da laporoskopik iþlemle yapýlýr.