Genel Bilgiler

DÝSÝPLÝN, ÖDÜL ve CEZA

Çocuk yetiþtirmedeki en önemli tartýþma konularýndan biri uygun disiplin saðlanmasýdýr. Disiplin ailelerin çocuklarýnýn yapmasýný bekledikleri ve beklemedikleri þeyleri çocuklarýna öðretme biçimidir. Cezadan farklý bir þeydir. Ceza istenmeyen bir harekete karþý oluþur. Oysa disiplin devam eden ve çocuðunuzun kiþiliðini oluþturmada onu yönlendiren bir olgudur.

Genel ilkeler:

• Her çocuk farklýdýr. Ancak pek çok çocuk için geçerli ve gerekli bir takým kurallar vardýr. Aþaðýda disiplinin temel ilkeleri sýralanmýþtýr:
• Disiplin çocuk hareketlenmeye baþladýðýndan itibaren baþlamalýdýr.
• Disiplin yaþa uygun olmalýdýr.
• Çocuðunuzun iyi davranýþlarýný fark etmeye ve onu ödüllendirmeye dikkat edin. Ödül, küçük bir yeþil kart, elinin üzerine yeþil bir artý iþareti olabilir: olumsuz davranýþlarda da bunlarýn kýrmýzýsý kullanýlabilir.
• Ona iyi bir örnek olun: sizin yapmadýðýnýz bir doðruyu yapmak istemeyecek, sizin yanlýþlarýnýzý ise farkýna bile varmadan taklit edecektir.
• Disiplin saðlandýktan sonra onu kucaklayýn. Hoþunuza gitmeyenin kendisi deðil, sadece belirli bir davranýþý olduðunu anlatýn.
• Fiziksel þiddet uygun deðildir.
• Ödüller zaman geçirmeden verilmelidir.

Ýstenmeyen davranýþlarýn azaltýlmasý:

Hiçbir istenmeyen davranýþ için çocuðunuzu ödüllendirmeyin. Örneðin; öfke nöbeti geçiren bir çocuða susmasý için kurabiye vermek kötü davranýþý için onu ödüllendirmek olacaktýr.

Kötü davranýþlarý azaltmak için bazý öneriler:

• Davranýþý asla onaylamayýn, çocuðu görmezden gelin. Sizin onu ikna çabalarýnýz, iþinizi býrakýp onunla sürekli konuþmanýz çoðu kez ödül niteliðindedir. Çocuðunuz sizin ilginizi çekmek için olumsuz davranýþlarý kullanabilir. Görmezden, duymazdan gelinecek olumsuz davranýþlarýn baþýnda kardeþler arasýndaki kavgalar gelir.
• Davranýþýn ceza ile sonuçlanabileceðini söyleyin. Sürdürmesi durumunda sözünü ettiðiniz cezayý kesinlikle verin. Uygulayamayacaðýnýz cezalardan söz etmeyin.

Etkin cezanýn iki biçimi vardýr:

• Çocuðun istediði þeylere sýnýr getirmek: TV izlemesine izin vermemek, tatlýyý azaltmak,vb
• Ýstemediði bir þey yaptýrmak: günlük iþler yapmasý; odasýnda kalmasý; vb.
• Cezalar, davranýþýyla iliþkili olmalýdýr, bazan davranýþýn doðal sonucu olabilir: yemek yemeyi reddeden çocuk aç karnýna uyuyabilir, yeterli enerjiyi almadýðý için TV izlemeyebilir, parka gidemeyebilir.
• Asla fiziksel ceza uygulamayýn. Bu tür uygulamalar ona saldýrgan olmayý öðretir.

DÝSÝPLÝN için YÖNTEMLER

Sýfýr-üç yaþ çocuklarý:

• En önemli konu güvendir: size güven duymasý için davranýþlarýnýzýn tutarlý olmasý (benzer durumlarda benzer davranýþý göstermeniz) yeterlidir.
• Çocuðunuzun aðlamaya, yüksek sese baþvurmadan sizin ilginizi çekebilmesi gerekir: bunlarý beklemeden onun sözlerine, isteklerine cevap verin. Kýsa süreli bir ilgi, bir bakýþ yeterlidir.
• Bebekler yüksek sesle söylenen “hayýr”ý anlayacaktýr.
• Onun kýrmasý ve kendine zarar vermesi ihtimalinin az olduðu güvenli bir ortam saðlayýn.
• Hayýr, dedikten sonra onu sevdiði bir þeye, örneðin oyuncaðýna yöneltin.

• Kötü davranýþý asla ödüllendirmeyin. Öfke nöbetlerini görmezden gelin.
• Ýyi davranýþý her zaman ödüllendirin.
• Vurma, kýrma gibi olumsuz davranýþlarýný elini tutarak engelleyin. Sakin ama kararlý bir sesle neden yapmamasý gerektiði, yerine ne yapabileceði konusunda konuþun. O an sizi dinlemiyor görünse bile kararlý ses tonunuz ve davranýþýnýz ona iyi gelecektir.
• Her zaman tutarlý davranýn. Yaþamýndaki tüm yetiþkinlerin ayný biçimde davranýyor olmasý çocuðunuzun saðlýklý geliþimi için temel koþuldur.

Okul öncesi:

• Çocuðunuzun kesin ve anlaþýlýr kurallara ihtiyacý vardýr.
• Çocuðun, bir sonraki etkinliðe hazýrlanmak için zamana ihtiyacý vardýr. Oyununu býrakýp hemen gelmediði için kýzmak yerine, oyuna son vermesi için önceden uyarmanýz gerekir.
• Neyi neden yaptýðýnýza iliþkin bolca açýklama isteyecektir.
• Kötü davranýþlarý için odasýnda kalmayý ceza olarak kullanýn.
• Ýyi davranýþlarý için ödüllendirin.

Mola vermek

Ýstenmeyen davranýþlarý karþýsýnda çocuðunuzu bir süreliðine yalnýz býrakarak davranýþý tekrarlamamasýný saðlayan bir disiplin biçimidir. Böylece çocuk ailenin kontrolü altýnda olduðunu ve kendisine bir süre düþünme fýrsatý verildiðini anlar. Mola zamanlarý saldýrgan ve zararlý davranýþlarý olan çocuklar için uygun bir yaklaþýmdýr.

Mola yerine götürürken ona asla fiziksel ceza vermeyin.

Mola yerinden kaçarsa süresini baþtan baþlatýn.

Her defasýnda, niçin mola verdiðinizi ona açýk olarak anlatýn.

Nerede mola verilmelidir?

Mola için seçilen yer daha önceden belirlenmelidir. Örneðin:     

Oyun parký

Odanýn köþeleri

Belirli bir oda

Mola ne kadar sürmelidir?

Çocuðunuz her yaþý için bir dakika tutabilirsiniz: örneðin 3 yaþýndaki çocuk için 3 dakika mola

Mola süresi üç yaþýna kadar olan çocuklar için hiçbir zaman 5 dakikadan uzun olmamalýdýr.

Molaya son verme:

Ana-baba olarak molanýn sonlandýðýna siz karar verin. Ona sürenin dolduðunu söyleyin ve normal etkinliklerine dönmesine izin verin.

Mola sonrasýnda ona normal davranýn. Davranýþý üzerinde tekrar uyarýda bulunmayýn.

Okul çaðý:

Yukarýda sayýlan tüm kurallara ek olarak:

Kendi görüþ ve duygularýný anlatmasý için ona olanak tanýyýn.

Ona seçme þansý verin.

Ona kendi kötü davranýþlarýný kendisinin çözmesi için fýrsat verin.

Ergenler:

Bu dönemde kendilerini ve kendi sýnýrlarýný anlamaya ve tanýmaya çalýþmaktadýrlar

Ailelerinin kendilerini anlamasýna ihtiyaçlarý vardýr.

Çocuðunuzun olumsuz davranýþlarýnýn uzun dönemdeki etkilerini anlamasýný saðlayýn: bunun için soru-cevap þeklinde fikir jimnastiði yapabilirsiniz.

Hazýrlayanlar: 

• Dr.Ýnci Yýldýrým, Hacettepe Ü.Týp Fakültesi Çocuk Saðlýðý ve Hastalýklarý Anabilim Dalý
• Prof Dr. Banu Anlar,  Hacettepe Ü. Týp Fakültesi Çocuk Nörolojisi Bölümü banlar@hacettepe.edu.tr
• Prof. Dr. Ferhunde Öktem, Hacettepe Ü. Týp Fakültesi Çocuk Ruh Saðlýðý Anabilim Dalý                
• Çocuk Geliþim-Eðitimi Uz. Birgül Ural Bayoðlu, Hacettepe Ü. Ýhsan Doðramacý Çocuk Hastanesi
• Dr.Göknur Haliloðlu, Hacettepe Ü.Týp Fakültesi Çocuk Nörolojisi Bölümü

Türkiye Çocuk Nörolojisi Derneði izni ile http://www.cnd.org.tr adresinden alýnmýþtýr.