Genel Bilgiler

Osteoporoz nedir?

Menapozla ilgili olarak en çok bilinen ve endiþe edilen bir durumdur.  Osteoporos kemiklerdeki erimeyi, daha doðru bir ifade ile de kemik doku yoðunluðundaki azalmayý tarif eder.  Yani kemiklerin  "kütlece azalmasý" demektir ve osteo (kemik) ile poroz (delikli) kelimelerinin birleþmesinden oluþur.

Kemiðe direncini veren maddelerin özellikle de kalsiyumun kemikten uzaklaþmasý ile osteoporoz oluþur.  Kemik azalmasýnýn þiddeti arttýkça kemik kýrýlganlýðý da artmaktadýr.

Osteoporoz ciddi bir hastalýktýr. Aslýnda kemik erimesinin baþlangýcýnda hastada hiçbir þikayet olmayabilir. Ancak hastalýk ilerledikçe kemik dokusunun direnci geri dönüþü olmayacak bir þekilde azalmakta ve kemiklerde yaygýn aðrýlar ortaya çýkmaktadýr.

Osteoporozun ileri dönemlerdeki komplikasyonu ise fraktürler yani "kemiklerdeki kýrýklar"dýr.

Kemik kýrýklarý ne sýklýkta olur?
50 yaþýn üzerinde her 8 kiþiden 1’ inde osteoporoza baðlý omurga kýrýðý geliþmekte olup bu oran yaþ ile birlikte artmaktadýr. Kalça kýrýðý 70 yaþýn üzerindeki her 3 kadýndan ve her 9 erkekten 1’ inde görülen önemli bir saðlýk problemidir. Osteoporotik kýrýklar olarak tanýmlanan kýrýklar; el bileði, omurga ve kalça kýrýklarýdýr.

Bu kýrýklar kiþinin fiziksel, psikolojik ve sosyal durumu ile saðlýkla ilgili yaþam kalitelerini olumsuz olarak etkilemektedir

Osteoporozdan etkilenen insanlarýn %80’i kadýnlardýr. Kadýnlarda daha sýk rastlanan "Romatoid artrit " gibi iltihaplý romatizmalarýn varlýðý ya da kortizon, tiroksin gibi ilaçlarýn kullanýmý halinde osteoporoz riski artmaktadýr.

Erkek osteoporozu da özellikle son yýllarda klinik týpta önemli bir sorun olarak görülmektedir. Tüm vertebra korpus kýrýklarýnýn %14’ü ve yine tüm kalça kýrýklarýnýn %25-30’u erkeklerde görülmekte ve önemli bir oranda hastalýk ve ölüm nedeni olabilmektedir.

Osteoporozun kadýnlara oranla erkeklerde daha nadir görülmesinin nedenleri arasýnda erkeklerdeki kýsa yaþam beklentisi, iskelet geliþimi sýrasýndaki yüksek kemik kütlesi oraný ve kemik yýkýmýný hýzlandýran menapoz eþdeðeri bir durumun olmamasý sayýlabilir.

Kemik döngüsü ve kýrýklar
Kemik yaþam boyu sürekli yapýlan,  yýkýlan canlý bir dokudur. Buna "kemik döngüsü" adý verilir. Yaþam süresince eski kemik yýkýlýr ve bunun yerini yeni kemik alýr. Kemik bal peteði görünümünde olup baþta kalsiyum olmak üzere önemli mineralleri depolar. Yirmi-yirmibeþ yaþlarýna kadar yiyeceklerden alýnan kalsiyumun kemiði yenileme kapasitesi kemiðin yýkým hýzýndan daha yüksektir. Otuzlu yaþlarda "tepe kemik kütlesi " adý verilen en yüksek kemik kütlesine ulaþýlýr. Bu dönem kemiðin en güçlü olduðu dönemdir.

Tepe kemik kütlesini etkileyen faktörler büyüme sýrasýnda rol oynayan genetik program, mekanik yüklenme, beslenme ve hormonal faktörlerdir. Büyüme esnasýnda optimal kemik birikimi için yeterli kalsiyum alýnmalý, normal östrojen salgýlanmalý ve yeterli vücut aðýrlýðý olmalýdýr. Ýleri dönem yaþlardan ziyade büyüme esnasýnda mekanik yüklenme de önemli rol oynamaktadýr.

Kýrk yaþ civarýnda kemik kütlesi yavaþ yavaþ azalmaya baþlar. Bu kayýp menapozdan sonra kadýnlarda östrojen hormonunun seviyesinin düþmesine baðlý olarak hýzlanmaktadýr. Menapozdan sonraki ilk 5 yýl kemik kütlesinin en hýzlý kaybedildiði zaman dilimidir. Bu dönemde kadýnlar her yýl kemik kütlerinin %3’ünü kaybedebilirler. Hýzlý kayýp döneminin sonlarýnda 60 yaþ civarýnda osteoporozun ilk belirtileri; kamburlaþma, boy kýsalmasý, yaygýn sýrt aðrýlarý ya da ufak bir zorlama sonucu oluþan kýrýklar þeklinde ortaya çýkar.

Menopozdan 10 yýl sonra kalça, bel omurlarý, el ve bilek kemiklerinde daha fazla olmak üzere kýrýlma riskleri oldukça fazladýr. Kemiklerdeki kýrýlmalar osteoporosun en önemli komplikasyonu olarak ortaya çýkan ve maddi-manevi sýkýntýlara sebep olan durumlardýr.

Menopozdaki bu kýrýklarýn basit hormon tedavileri ile önlenmesi kiþileri ölüm ve sakatlýk risklerinden önemli ölçüde korurken, tedavi masraflarýný azaltarak ülke ekonomilerine de ciddi miktarda kaynak saðlar.

Kemik kitlesinin azalmasýný hýzlandýran faktörler
Bazý nedenler osteoporosu hýzlandýrýcý etkiye sahiptir. Bunlar;
Genetik faktörler: Bazý ailelerde genetik olarak kemik kaybý hýzlýdýr. Annesinde kemik azalmasý olan kadýnda risk fazladýr. Ayrýca genetik bazý hastalýklarda da kemik kaybý normalin üstünde olabilir.

Fiziksel aktivite: Uzun süre kýsýtlý fiziksel aktivite gösterenlerde kemik kaybýnýn azaldýðý iyi bilinmektedir. Ayný þekilde erken yaþlardan itibaren spor yapanlarýn kemik kütleleri yapmayanlara göre oldukça iyidir. Bu nedenle menopozda egzersizin önemi büyüktür.

Sigara: Sigara içenlerde kemik kaybý daha hýzlýdýr. Sigara kemiklerinizin en büyük düþmanlarýndan birisidir.
 Bazý sistemik hastalýklar: Tiroid, böbrek üstü bezi ve hipofiz ile ilgili bir takým hastalýklarda da kemiklerdeki eksilme normalden fazla olabilir.

 Gebelik ve Emzirme: Gebelik ve emzirme de kemiklerde bir miktar azalmaya yol açabilse de bu etki geri dönüþümlüdür, yani bu süreçler bittikten sonra kemiklerdeki kazanç yeniden baþlar.

 Menopoz ve Yaþlýlýk: Menopoz ve yaþlýlýkta pek çok sebepten ötürü kemiklerdeki kayýp hýzlanmýþtýr.

Hiperprolaktinemi: Beyindeki hipofiz bezinden salgýlanan ve "süt hormonu" olarak bilinen "prolaktin"in deðiþik nedenlerden dolayý normalden fazla salgýlanarak kandaki miktarýnýn artýþýný ifade eden bu durumda da Osteoporos süreci hýzlanmaktadýr.

 Ýlaç kullanýmý: Bazý týbbi zorunluluklar nedeni ile heparin, kortizon gibi ilaç kullanan kiþilerde kemik erimesi daha çabuk ve erken olarak ortaya çýkabilmektedir.

Astým ve iltihaplý eklem romatizmalarýnda kullanýlan kortizon gibi ilaçlar, kemik kütlesini azaltan ilaçlarýn en önemlileridir. Kemik kaybýnýn miktarý bu ilaçlarýn dozuna ve kullaným sürelerine göre deðiþmektedir. 7.5 mg’ýn üzerinde uzun süreli kullaným (3 aydan uzun süre ) kýrýk riskini arttýrmaktadýr. 

Kortizon kemik yýkýmýný hýzlandýrýr,  östrojen seviyelerini düþürür, kalsiyumun barsaktan emilimini azaltarak osteoporoza neden olur.

Kortizon dýþýnda osteoporoz riskini arttýran ilaçlar: Guatr hastalýðý tedavisinde kullanýlan tiroksin, sara hastalýðýnda kullanýlan antiepileptikler ve kanýn pýhtýlaþmasýný engellemek için kullanýlan heparin gibi ilaçlardýr.

Bu ilaçlarý kullananlarda muntazam aralýklarla KMY (kemik mineral yoðunluðu) ölçümü yapýlmalýdýr.

Kadýnlarda kemik metabolizmasýnda estrojen hormonu önemli bir düzenleyicidir. Kemik dokusunda kalsiyum iyonunun kalmasý için estrojene ihtiyaç vardýr.

Estrojen hormonun olmadýðý durumlarda kemik kaybý hýzlanýr ve menopozal dönemde gözlenen osteoporoz ortaya çýkar.

Bu nedenle menopozda hormon replasman tedavisi alan kadýnlarda kemik erimesi daha az olmaktadýr. Menozdaki HRT’nin en büyük yararlarýndan birisi, kemik dokuda yoðunluðun artýþýný saðlamasýdýr.

Eskiden direkt radyografiler ile kemik yoðunluðu deðerlendirilirken günümüzde bu iþlem neredeyse terk edilerek yerini özellikle bel, uyluk (femur) ve ön koldan Dual X-Ray (DEXA) adý verilen bir yöntemle  "Kemik Mineral Dansiyometrisi (KMD)"  ölçümlerine býrakmýþtýr. Bu yöntemin duyarlýlýðý direkt grafilere göre çok daha fazladýr.

Eðer bu ölçümlerde hastalýk derecesinde kemik erimesi saptanmýþsa kemik erimesini önleyen tedaviler uygulanmalýdýr.

Osteoporosda Risk Faktörleri
Genç bir eriþkin iken ulaþtýðýmýz tepe kemik kütlesi ve yaþlanmaya baþladýðýmýzda oluþmasý beklenen kemik kaybýnýn hýzý osteoporoz geliþme riskimizi belirler. Kimlerin önceden bu hastalýða yakalanacaðý önceden öngörülememektedir. Ancak hastalýða yakalanma riski aþaðýdaki durumlarda artmaktadýr:

45 yaþýn altýnda doðal ya da cerrahi menapoz (Ameliyatla yumurtalýklarýn alýnmasý)
Kadýn olmak
Ýleri yaþ
Ufak tefek zayýf yapýda ve beyaz tenli olmak 
Ailede osteoporotik kýrýk öyküsü (Özellikle annede kalça kýrýðý)
Daha önce kýrýk geçirmiþ olmak (Ön kol kýrýðý gibi)
Ýnflamatuar (iltihaplý) eklem hastalýðý yada astým varlýðý
Kemik yýkýmýný hýzlandýran ilaçlarýn kullanýmý (kortizon,guatr ilaçlarý,sara ilaçlarý,heparin vb)
Kalsiyumdan fakir beslenme, yetersiz D vitamini
Sigara içme, alkol kullanýmý, fazla kahve tüketimi
Aþýrý tuz, protein alýmý
Düzenli egzersiz yapma alýþkanlýðýnýn olmayýþý
Erkeklerde düþük testosteron düzeyi
Uzun süreli yatak istirahati
Bunama
Kronik böbrek yetmezliði 
Malabsorbsiyona neden olacak gastrointestinal sistem sorunlarý
Tirotoksikoz (tiroid hormonunun fazla salgýlanmasý)
Hiperparatiroidi (paratiroid hormonunun fazla salgýlanmasý)

Yukarýdaki faktörlerden bir ya da birden fazlasý sizde var ise osteoporoza yakalanma ve kýrýk riskiniz yüksektir.

Bir Dakikalýk Osteoporoz Risk Testi
Osteoporoz riskiniz olup olmadýðýný anlamak için "Uluslararasý Osteoporoz Vakfý" tarafýndan hazýrlanan "Bir Dakikalýk Osteoporoz Risk Testi"nden yararlanabilirsiniz.

1) Anne veya babanýzda basit bir zorlanma veya hafif bir düþme sonrasýnda kalça kýrýðý oldu mu ?
   -Evet       -Hayýr
2) Sizde basit bir zorlanma veya hafif bir düþme sonrasýnda kalça kýrýðý oldu mu ?
   -Evet       -Hayýr
3) Üç aydan uzun bir süre kortizon içeren ilaç kullandýnýz mý ?
   -Evet       -Hayýr
4 Boyunuzda 3 santimetreden fazla kýsalma oldu mu ?
   -Evet       -Hayýr
5) Fazla miktarda alkol tüketiyor musunuz ?
   -Evet       -Hayýr
6) Günde 20’ den fazla sigara içiyor musunuz ?
   -Evet       -Hayýr
7) Sýk olarak diare-ishal sorununuz oluyor mu? (Çölyak veya Crohn hastasý mýsýnýz ? )
   -Evet       -Hayýr
· Kadýnlar için
8) Menapoza 45 yaþýndan önce mi girdiniz ?
   -Evet       -Hayýr
9)Regl düzeniniz 12 ay süre ile aksadý, kesintiye uðradý mý ?
   -Evet       -Hayýr
· Erkekler için
10) Testosteron seviyesinde azalmaya baðlý impotans veya libido kaybýnýz oldu mu ?
   -Evet       -Hayýr

Eðer bu sorulardan birine yanýtýnýz evet ise bu konu ile ilgili bir uzman hekime baþvurunuz.

Kadýnlarýn kemik kütlesi erkeklere oranla %20-30 daha azdýr. Bu nedenle erkeklere nazaran osteoporoza yakalanma riski kadýnlarda daha fazladýr. Ancak ileri yaþlarda özellikle 70 yaþýn üzerinde her iki cinste de kalça kýrýðý riski artmýþ olarak karþýmýza çýkmaktadýr.

Aile yüksek risk altýndaki bireyler ortaya çýkarýlabilir ve böylece deðiþtirilebilen risk faktörleri ile ilgili düzenlemeler yapýlarak kýrýklar önlenebilir.  Bireyin kýrýk riski bütün bu faktörlerin net sonucudur. Bu faktörlerin önemi iskeletteki bölgeye, bireyin içinde bulunduðu yaþamsal dönemlere ve bireyden bireye deðiþiklik gösterir.

Osteoporosdan Korunma Yöntemleri
 Osteoporozdan korunmanýn baþlýca yöntemi; tepe (Peak) kemik kütlesine eriþinceye kadar olan dönemde güçlü, saðlam kemik yapýyý oluþturmak ve sonraki yaþlarda kaybý engellemektir.

 Yeterli ve güçlü kemik kütlesine sahip olursak ileri yaþlardaki kaybýmýzý daha az problem ile atlatabiliriz. Kemik kütlesi genetik faktörlere baðlý olarak deðiþebilirse de yaþam biçimimizi akýllýca düzenleyerek osteoporozu yavaþlatabilir ve hatta engelleyebiliriz.

 Daha sonraki hayatýnýzdaki kaybý en aza indirebilmek için 35 yaþýna kadar mümkün olduðunca en yüksek kemik kütlesine sahip olabilecek önlemleri almalýsýnýz.

 Aldýðýnýz kalsiyum miktarýný arttýrýn (Doðal besinlerle veya tabletlerle)

Kalsiyum sadece kemik saðlýðý için deðil, diðer vücut fonksiyonlarý içinde gerekli bir mineraldir. Vücudumuz kanda belirli bir miktar kalsiyum bulundurmak zorundadýr. Kaslarýmýzýn kasýlmasý, kalp ritmi ve normal kan akýþkanlýðý için kalsiyuma ihtiyaç vardýr. Bunlar kalsiyumun kemik yoðunluðu üzerindeki etkisinden daha öncelikli fonksiyonlarýdýr. Bu fonksiyonlarý yerine getirebilmek için yeterli kalsiyum almýyorsak vücudumuz depolarý yani kemikteki kalsiyumu kullanacaktýr.

Ne kadar kalsiyuma ihtiyacýnýz olduðu cinsiyetinize, yaþýnýza ve osteoporoz riskinize baðlýdýr. Kalsiyum ihtiyacý ergenlikte, hamilelikte, emzirme döneminde ve menapozdan sonra artmakta günlük 1000-1500 mg’ a çýkmaktadýr. Özellikle çocukluk ve adolesan dönemde süt ve sütlü gýdalardan zengin beslenen kiþilerde osteoporotik kýrýk riskinin azaldýðý gösterilmiþtir.

Kalsiyum desteðinin tepe kemik kütlesinin oluþtuðu büyüme döneminde yapýlmasýnýn yararý tartýþýlmaz. Büyüme sýrasýnda yeterli kalsiyum alýnmazsa genler tarafýndan programlanan iskelet yapýmýnýn doruk noktasýna ulaþamadýðý savunulmaktadýr . 9-20 yaþlarý kemik kütlesini doruk seviyeye ulaþtýrmada önemli bir dönemdir. Bu gibi özel durumlarýn dýþýnda günlük gereksinim 800 mg kadardýr. Bir bardak sütte yaklaþýk 250 mg kalsiyum bulunmaktadýr. Ne yazýk ki birçok kadýn günlük 500 mg’ýn altýnda kalsiyum alma alýþkanlýðýndadýr.

Kalsiyum Kaynaðý  Yiyecekler
Süt ve süt ürünleri en önemli kalsiyum kaynaklarýdýr. Süt, yoðurt ve peynir en fazla kalsiyum içeren gýdalardýr. Bir bardak süt günlük ihtiyacýmýzýn 1/4’ünü saðlar. Yað ve kaloriden kaçýnmak için düþük yað içeren süt ve süt ürünleri kullanýlabilir . Kalsiyumdan zengin diðer gýdalar; yeþil sebzeler, kabuklu deniz hayvanlarý, sardalya balýðý, soya fasulyesi, fýndýk,  badem, pekmez, kalsiyum ile zenginleþtirilmiþ meyve sularý, ekmekler olarak sayýlabilir.

Kalsiyum Tabletleri
Günlük kalsiyum gereksiniminin diyetle alýnmasý idealdir. Ayrýca diyetin içerdiði kalsiyum miktarýna bakarak kalsiyum preparatlarý da kullanýlabilir.

Kalsiyum içeren ilaçlar içerdikleri elementer kalsiyum miktarýna göre çeþitlenirler. Kalsiyum karbonat en yüksek elementer kalsiyumu saðlar. Kalsiyum sitrat ve kalsiyum glukonat bileþikleri daha az elementer kalsiyum içerirler, ancak vücudumuzun bunlarý emmesi daha kolaydýr.

Kalsiyum ince barsaklarýn üst bölümünden aktif transportla emildiði için bölünmüþ dozlarda alýnmasý ve yemek asitleri çözünmelerini arttýracaðý için yemeklerle birlikte alýnmasý emilimlerini arttýracaktýr.

Ayrýca kemik rezorbsiyon hýzý gece arttýðý için yatmadan önce alýnmasý da önerilir. Bu sebeplerle kalsiyumun yemeklerle birlikte ve yatmadan önce bölünmüþ dozlarda alýnmasý tercih edilir. Kalsiyum alýmý sýrasýnda günde 6-8 bardak su içmeye özen gösterilmelidir.

Osteoporos ve saðlýklý yaþam için Dr. S. Eserdað’ýn önerileri:

  Güneþten yeterice faydalanamýyorsanýz veya ileri yaþlarda iseniz D vitamini alýn

D vitamini kalsiyumun barsaktan emilimine ve kemikler tarafýndan depolanmasýna yardýmcý olan bir hormondur. Günlük ihtiyacýmýz olan miktar 400-800 ÝU’dur. Güneþ ýþýðýnýn etkisi ile ciltte, karaciðerde ve böbrekte sentezlenerek aktif D vitamini haline dönüþür.

Kýþ aylarýnda, güneþ ýþýðýndan yeterli yararlanamama durumlarýnda sentezi azalmaktadýr. Ýleri yaþlarda özellikle böbrekten yapýmýnýn azalmasý yaþlanma sonucu osteoporozun artmasýna yol açan önemli bir durumdur.

 Sigara içmekten kaçýnýn

Sigara içenler içmeyenlere göre daha fazla osteoporoz riskine maruz kalmaktadýr. Sigara birkaç yolla osteoporoza neden olmaktadýr. Sigara içenler menapoza daha erken girerler, östrojen düzeyi sigara içenlerde daha düþüktür ve vücut kitle indeksi daha azdýr.

 Alkol kullanmayýn

Fazla miktarda (günlük 100 ml’den fazla) alkol tüketen kiþilerde osteoporoza yakalanma riski daha yüksektir. Aþýrý alkol tüketimi ile kalsiyum emilimi azalýr, atýlýmý ise artar. Alkol ile beslenme alýþkanlýðý da bozulur. Protein ve sodyum alýmý azalýr, protein kaybý artar.

Yine alkole baðlý endokrin deðiþiklikler sonucu testosteron azalmasý ve kortikosteroid artýþý osteoporosu kolaylaþtýrmaktadýr.

 Aþýrý miktarda kahve tüketmeyin

Aþýrý miktarda kahve tüketimi idrar ve baðýrsak kalsiyum atýlýmýný etkilemektedir. Günde 150 mg kafein (yaklaþýk bir bardak kahve) idrar kalsiyumunu günde 5 mg arttýrmaktadýr. Düþük dozlarda kafeinin etkisi önemsizdir.

 Hayvansal proteinden zengin gýdalarý aþýrý tüketmeyin

Proteinden zengin diyetler kalsiyumun idrarla atýlýmýný arttýrmaktadýr. Bu etki yüksek fosfat içeriði nedeni ile hayvansal proteinlerde daha fazladýr.

 Egzersiz yapýn

Egzersizin yaþa baðlý kýrýk insidansýný azaltmasý çeþitli mekanizmalarla açýklanmaktadýr. Genç eriþkinlerde egzersiz tepe kemik kütlesini arttýrmakta ve böylece daha sonra görülebilecek kýrýk riski azalmaktadýr. Erken menapozal kadýnlarda östrojen yetersizliðine baðlý hýzlý kemik kaybý egzersizle yavaþlayabilmektedir.

Son olarak yaþlý eriþkinlerde egzersiz yaþa baðlý kemik kütlesi azalmalarýný geciktirebilmekte, düþme insidansý ve düþme sonucu geliþebilecek hasarý azaltabilmektedir. Ancak öne eðilerek yapýlan hareketler omurga kemiklerinde kýrýlmaya neden olabileceðinden egzersiz sýrasýnda bu hareketlerden kaçýnýlmalý ve düzgün bir duruþ saðlayan sýrt kaslarýnýn kuvvetlendirilmesine çalýþýlmalýdýr.

Kemiklere yük bindiren; yani vücut aðýrlýðýný kemiklerimize taþýtarak ayakta yaptýðýmýz egzersizler kemiklerimizi uyararak güçlenmesine yardýmcý olur.

  Yaþam boyu aktif kalýn

Sedanter yaþam ve uzun süreli yatak istirahati osteoporoz riskini arttýrýr.  Hareketli olma, kolay hareket edebilme yeteneðimizi artýrýr, kas gücümüz artar, dengemiz korunur,  düþmeden korunuruz.

Egzersiz kalp ve damar saðlýðýmýz içinde gereklidir. Osteoporozdan hem korunmada hem de tedavi amacýyla egzersizlerden yararlanýlmalýdýr. Korunmada yürüyüþ gibi hafif egzersizler etkili olabiliyor ise de tedavide kullanýlan egzersizler Fiziksel Týp ve Rehabilitasyon Uzmanlarý tarafýndan reçete edilen özel tipte aðýrlýk taþýma egzersizleri gibi egzersizlerdir.

Fiziksel olarak aktif bir insan deðilseniz ve aþaðýdaki durumlardan herhangi biri var ise egzersiz için doktora danýþýlmalýdýr:
40 yaþýndan sonra kýrýk ya da osteoporosun varlýðý
Kalp hastalýðý, yüksek tansiyon, felç, yüksek kolesterol
Egzersiz sonrasý göðüs, boyun,omuzlar ve kolda aðrý ya da sýkýþma hissi oluyor ise
Ufak bir güç sarfedildiðinde bile nefes darlýðý ve baþ dönmesi oluyor ise
Egzersiz programýna baþlamadan önce diabet gibi özel dikkat gerektiren bir hastalýk mevcut ise

Östrojen kullanýmý
Menapozdan sonra kadýnlar östrojen azalmasýna baðlý olarak daha hýzlý kemik kaybýna maruz kalýr. Bu hormon adet kanamalarýný kontrol etmesi yanýsýra kemiklerin kalsiyumu depolamasýna ve kemik kütlesinin korunmasýna da yardýmcý olur. Ülkemizde ortalama menapoz yaþý 48 civarýdýr.

Günümüzde östrojen tedavisi osteoporoz tedavisinden ziyade korunmada tercih edilmektedir. Kadýn doðum uzmanlarý tarafýndan önerilen östrojen tablet ya da cilt peçleri þeklinde kullanýlmaktadýr.

Östrojen kullanýmý, meme ve rahim kanseri riskini bir miktar arttýrmaktadýr.  Ancak kiþilere kar zarar oraný düþünülerek, izlem altýnda düþük dozda östrojen tedavileri baþlanabilir.

Osteoporos Tanýsý Nasýl Konur?
Kemiðiniz kýrýlana, kamburlaþana ve boyunuz kýsalana kadar osteoporoz belirtilerini fark etmeyebilirsiniz. Aþikar yakýnmalar oluþuncaya kadar sessiz bir dönem geçirebilirsiniz. Doktorunuz osteoporoz olup olmadýðýnýzý ya da olma riski taþýyýp taþýmadýðýnýza karar verebilir.

Osteoporoza neden olabilecek diðer hastalýklarýn varlýðý (tiroid hastalýklarý, inflamatuar eklem romatizmalarý, astým, ilaç kullanýmý v.b), kýrýk öykünüzün bulunmasý, beslenme durumunuz, genel saðlýðýnýz, ailede özellikle annede kýrýk öyküsü gibi bilgiler doktorunuza riski belirlemede yardýmcý olacaktýr. Doktor fiziksel muayene, kan ve idrar tetkikleri ve radyografi ile tanýya ve ayýrýcý tanýya gidebilir.

Risk mevcudiyetinde kemik mineral yoðunluðu ölçümü tanýyý kesinleþtirir. Bu testler kýrýk riskini belirlemede en güvenilir yöntemlerdir. Hastalýðýn erken tesbit edilmesine de yardýmcýdýr. Riski yüksek olan hastalarda yýlda bir kez, düþük olan hastalarda 2-5 yýlda bir tekrarlanýr. Tedaviye yanýtý deðerlendirmek içinde yýlda bir kez tekrarlanabilir. Bir yýldan daha kýsa aralýklarla yapýlmasýnýn yararý yoktur.

Ancak, KMY ölçümünün ilaç tedavisinin etkinliðini deðerlendirmede tek baþýna yeterli olmadýðý , verilen tedavinin kemiðin kalitesi ve yapýsal elemanlarýna olan etkisinin de göz önüne alýnmasý gerektiði unutulmamalýdýr.

Kemik ölçümleri hýzlý, kolay yapýlabilen testlerdir. Çok çeþitli yöntemler var ise de en çok DEXA (Dual photon x-ray absorbsiometre) kullanýlmaktadýr.

DEXA ile kemiðin %1-2 ’lik kaybý bile deðerlendirilebilir. Osteoporoz tanýsýnda ve tedavinin takibinde hekim önerisi ile kullanýlmalýdýr. Son zamanlarda daha ucuz ve basit olan ultrasonografi gibi kemik ölçüm yöntemlerinden de kemik tarama çalýþmalarýnda yararlanýlmaktadýr.

Düz kemik radyografisi kýrýklarýn tespit edilmesinde yararlýdýr. Ancak kemik yoðunluðunun saptanmasýnda hassas deðildirler. Direk radyografi ile kemik yoðunluðu azalmasý tespit edildiðinde kemiðin en az %30’u kaybedilmiþ demektir.

Doktorunuz taný için ve özellikle kemik kaybýnýzýn halihazýrda olup olmadýðýný tespit için kan ve idrar testleri isteyebilir Bunlar; kan kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz, parathormon, D vitamini deðerleri, tiroid fonksiyon testleri , sedimantasyon, karaciðer ve böbrek fonksiyon testleri gibi testlerdir.

Osteoporosda Tedavi
Tüm hastalýklarda olduðu gibi osteoporozda da hastalýktan korunmak öncelikli amaç olmalýdýr. Osteoporozun geliþmiþ olduðu durumlarda ise erken tedavi baþarý þansýný yükseltmektedir. Osteoporoz günümüzde tedavi edilebilir bir hastalýktýr. Osteoporoz tedavisinin en önemli amacý kýrýklarýn azaltýlmasýdýr.

Osteoporoz tedavisinde ilaç ve ilaç dýþý tedaviler söz konusudur.

Ýlaç tedavisinde kemik yýkýmýný azaltan, yapýmýný arttýran ve özellikle son zamanlarda kemik kalitesi üzerine olumlu etki gösteren ilaçlar üzerinde yoðunlaþýlmakta ve araþtýrmalar bu yönde sürdürülmektedir. Ýlaç tedavisinin seçiminde hastanýn yaþý, ek yakýnma ve hastalýklarý, kýrýðýn bulunup bulunmamasý ve KMY deðeri gibi özelliklerin göz önüne alýnmasý gerekir.

HRT (hormon replasman tedavisi ) en eski tedavilerden birisidir. Ancak günümüzde özellikle menapoz semptomlarý olan erken postmenapozal kadýnlarda osteoporozun önlenmesi amacýyla kullanýmý önerilmektedir. Östrojen hormonu progesteron ile birlikte ya da tek baþýna kontrollü olarak önerilebilir.

 Bifosfanatlar son yýllarda üretilen, aðýzdan alýnýma elveriþli kemik yoðunluðunu arttýran ilaçlardýr. Ülkemizde Etidronat, Alendronat, Risedronat bulunmaktadýr.  Alendronat ve risedronatýn hem günlük, hem de haftada bir alýnabilecek formlarý mevcuttur.  Yapýlan çalýþmalarda günlük ve haftalýk alým arasýnda etkinlik ve yan etkiler bakýmýndan fark bulunamamýþtýr.

Bifosfanat kullanýmýna baþlamadan önce olasý hipokalsemiyi önlemek için kalsiyum ve D vitamini eksikliði varsa muhakkak düzeltilmelidir.  Ancak kalsiyum ile bifosfanatlarýn ayný anda alýnmasý durumunda emilim bozulduðu için eþ zamanlý alýnmamasý gerektiði unutulmamalýdýr. Bifosfanatlar genelde iyi tolere edilen, önemli yan etkileri olmayan ilaç gruplarýdýr.

 Kalsitonin enjeksiyon ya da nasal sprey þeklinde tedavide yer almýþ, özellikle kýrýðý öyküsü olan veya kemik aðrýlarý olan hastalarda aðrýyý da kontrol eden bir ilaçtýr. En az 2-3 yýl süre ile kullanýlmalýdýr.

 Selektif Estrojen Reseptör Modülatörleri (SERM) yeni bir ilaç grubu olup östrojen reseptörlerine yüksek ilgileri olan, bazý dokularda östrojen etkisini taklit ederken, bazýlarýnda anti-östrojen etki gösteren ilaçlardýr. Bu gruptaki ilaçlardan en iyi bilinenleri, her ikisi de meme kanserinin tedavisi için geliþtirilmiþ olan "tamoksifen" ile daha yeni bir ilaç olan "raloksifen"dir.

Raloksifen osteoporozun önlenmesi için kullanabilecek ilaç gruplarýndan birisi olarak günümüzde dünyada ve ülkemizde yeni bir tedavi seçeneði olarak yerini almýþtýr. Osteoporozu olan postmenapozal kadýnlarda meme kanseri riskini azalttýðý bildirilmektedir.

 Paratiroid hormonu kan kalsiyum ve fosfat düzeyini ayarlayan bir hormondur.  Yüksek plazma konsantrasyonlarý kemik rezorbsiyonunu arttýrýrken, düþük dozlarda aralýklý olarak verildiðinde kemik formasyonunu arttýrabilir. Özellikle ciddi osteoporozlu olgularda vertebra ve vertebra dýþý kýrýklara olan etkisi nedeniyle gelecekte önemli bir tedavi seçeneði olarak görünmektedir.

 Kalsiyum diðer tedavilerin yanýsýra günlük yeterli kalsiyumu alamayan menapoz sonrasý kadýnlara önerilen bir ilaçtýr. D vitamini eksikliði olan kiþilerde kalsiyumun D vitamini ile beraber alýnmasý önerilmektedir. D vitamini seviyesi yaþla birlikte azalýr. Kalsiyum ile birlikte uygulanan vitamin D tedavisinin kalça ve vertebra dýþýndaki diðer kýrýklarýn oranýný azalttýðý ve serum paratiroid hormon düzeylerini düþürdüðü belirlenmiþtir.

 Yeni ilaç tedavileri ve deneysel tedaviler (ipriflavon, tibolon, osteoprotogerin, stronsium, büyüme hormonu, büyüme faktörleri, eser elementler, statinler, K vitamini) üzerindeki çalýþmalar devam etmektedir.

Ýlaç dýþý yaklaþýmlar kapsamýnda:
· Diyet
· Kemik saðlýðýný olumsuz yönde etkileyebilecek gýda, alýþkanlýklar ve ilaçlardan uzak durma
· Fiziksel aktivitenin desteklenmesi (yaþa göre egzersiz)
· Düþmelerin önlenmesi
· Mimari engellerin giderilmesi
· Kalça koruyucular, görme muayenesi, denge ve kuvvetlendirme egzersizleri
· Hasta eðitimi
· Akut ve kronik aðrýnýn tedavisi önem taþýmaktadýr.

Osteoporoz teþhis ve tedavisinde sürekli yeni metodlar geliþtirilmektedir. Doktorunuz doðru tedaviyi bulmanýz ve bu tedavinin risklerini, yan etkilerini, yararlarýný anlamanýz açýsýndan en iyi rehberiniz olacaktýr.

Düþmelerden kaçýnmak için...
Yaþlandýkça, düþüp bir yerinizi kýrma riskini artýran bir takým deðiþiklerin oluþtuðunu farkedebilirsiniz. Bunlar kas zayýflýðý, görme bozukluðu, hastalýk ya da ilaç alýnýmý nedeni ile oluþan baþ dönmesinden kaynaklanabilir. Osteoporoz sonucu incelen kemik çok hafif bir zorlama sonucu bile kýrýlabilir. Bu nedenle düþme riskinin azaltýlmasý ilaç ile tedavi kadar önemlidir.

Düþme riskinizi kas gücünüzü artýran egzersizler yaparak, alçak ökçekli kaymayan tabanlý ayakkabýlar giyerek azaltabilirsiniz.

Düzenli göz muayeneleri, gereksinim duyarsanýz gözlük kullanýmý görüþünüzü iyileþtirecektir. Doktorunuza baþ dönmenizin nedenini sorun.

Tansiyonunuzun ve kan þekerinizin ani inip çýkmalarý konusunda bilgilenin ve doktorunuzdan yardým isteyin.

Aþaðýdaki liste, evinizi daha güvenli kýlmak ve düþme riskinizi azaltmak için evde ne gibi önlemler almanýz gerektiðini göstermektedir.

Öneriler:
Iþýklandýrma
· Merdiven, oda ve koridorlar iyi ýþýklandýrýlmalý
· Gereken yerlere gece aydýnlatma saðlanmalý
· Yataðýnýzýn yanýnda fener bulundurabilir ve gece kalktýðýnýzda kullanabilirsiniz.

Zemin Döþeme
· Küçük, kayabilen halý, kilimlerden kaçýnýn, kullanýyorsanýz kaymamasý için gerekli önlemleri alýn.
· Halý kenarlarýný sabitleyin.
· Kaymayan cilalar kullanýn.
· Ayak altýndaki elektrik kordonlarýný kaldýrýn.

Merdivenler
· Merdivenin baþýna ve altýna elektrik düðmeleri koyun.
· Kaymayan yüzeylerle kaplayýn.
· Trabzan koydurun ve inerken çýkarken kullanýn.

Banyo
· Banyo küvetinin, tuvaletin, duþun yanýna tutunmaya yardýmcý tutamaklar yerleþtirin.
· Kaymayý engelleyici lastik ya da yapýþan zeminler koyun.

Mutfak
· Alet edevatý kolay eriþilebilecek yerlere koyun ( iskemleye týrmanmayý gerektirmeyen )
· Raflara ulaþmak için saðlam bir basamak kullanýn.

OSTEOMALAZÝ NEDÝR?
Osteoporozdan farklý bir durum olan osteomalazi, "kemik yumuþamasý" durumuna verilen isimdir. Osteoporosdan çok daha ciddi þikayet ve bulgulara yol açabilir. Çocuklarda görülen osteomalazi durumuna özel olarak "Raþitizm" adý verilmektedir. Osteomalazi menapoz dönemindeki yaþlýlarda da görülebilmektedir.

Çoðu zaman atlanabilen bu hastalýkta gerekli tedavi uygulanmazsa ciddi problemler geliþebilir. Tedavisi son derecede basit olup, D vitamini alýmý ve güneþ ýþýðýndan yeterince yararlanma þeklindedir.

KAYNAK:HERA KADIN SAÐLIK MERKEZÝ