Genel Bilgiler

Kadýnlarda ovulatuar faktör yani ovulasyona (yumurtlama olayýna) baðlý kýsýrlýk nedenlerini iyi anlayabilmek için yumurtlama (ovulasyon) ile ilgili fizyolojik olaylarý iyi tahlil etmek gereklidir. 

Yumurtlama Olayý (Ovulasyon) Nasýl Gerçekleþir?

Kýz bebekte, yumurtalýklar daha anne karnýnda iken geliþirler. Milyonlarca olgunlaþmamýþ yumurta hücresi, kýz bebek doðduðu anda yumurtalýklarda mevcuttur. Ancak bir kadýn doðurganlýk dönemi boyunca yaklaþýk 500 kez yumurtlar. Diðer yumurtalar ise kullanýlmadan atrofiye gider, yani küçülüp yok olurlar.
Doðumda bir kýz bebek, yumurtalýklarýnda ortalama 400 bin yumurta hücresine sahiptir.

"Puberte" adý verilen buluð çaðýnda, beyindeki hipofiz bezinden salgýlanan "FSH hormonu" etkisiyle yumurtalýklarda her ay 3-4 yumurta hücresi seçilerek uyarýlmaya baþlanýr. Bu grup yumurta hücresi içinden birisi baskýn olarak geliþimine devam eder (dominant follikül). O siklusta kullanýlmak üzere hazýrlanan bu özel yumurta hücresi olgunlaþmaya baþlar.

Dominant folikül yani seçilen özel yumurta da bazý hormonlar salgýlayarak (estradiol, progesteron) "ovulasyon (yumurtlama)" sürecine katkýda bulunur.

Folikülden salgýlanan hormonlarýn etkisiyle beyine gönderilen mesajlar yoluyla "LH hormonu" kanda yükselmeye baþlar. LH’ nýn maksimum düzeyde salgýlanmasýný takiben yaklaþýk 36. saatte ovulasyon yani yumurtlama olacaktýr. Bu da siklusun orta dönemine (28 günde bir olan adetlerde yaklaþýk 14. güne) uyar.
Özet olarak; adetin baþlangýcýnda 2-3 mm’den baþlayarak büyüyen ve olgunlaþan dominant folikül, 20-22 mm çapa ulaþtýðýnda LH hormonun pik yapmasý yani en tepe noktasýna ulaþmasý neticesinde çatlayarak atýlýr. Bu olaya "ovulasyon" adý verilir.



Ovum’larýn (yumurta hücreleri) mikroskopik görünümü
 

Adet döneminin baþýndan itibaren geliþen sadece yumurta deðildir. Rahim iç dokusu da (endometrium) kendini olasý bir gebeliðin yerleþebileceði þekilde "yuvalanmaya (implantasyon)" hazýrlar. Adet döneminden sonra gittikçe kalýnlaþarak ovulasyon sonrasý olasý bir döllenmiþ hücrenin yuvalanmasýna için elveriþli hale gelir.

Aþaðýdaki resimde yumurtlama öncesi, yumurtlama (ovulasyon) ve yumurtlama sonrasý dönemlerde, rahim iç zarýnýn (endometriumun) hormonlara verdiði cevaba baðlý olarak geçirdiði deðiþiklikler gösterilmektedir.

Tüplerin ucunda yer alan "fimbria" isimli yapýþkanlý kýsým, yumurtalýktan atýlan yumurtayý yakalayarak tüpün içine alýr. Tüp içinde rahme doðru ilerlemeye baþlayan yumurta eðer sperm ile birleþirse burada döllenir ve artýk gebelik süreci baþlamýþ olur. Bu þekilde tüm gebelikler tüpte baþlar. (Eðer ki tüplerde döllenmiþ olan hücre rahim içine belli bir sebepten dolayý inemez ve tüplerde geliþmeye devam ederse bu olaya "dýþ gebelik (ektopik gebelik)" adýný vermekteyiz.)

Eðer birleþme yani sperm ile yumurtanýn döllenmesi (fertilizasyon) olmazsa yumurta atýlýr ve kalýnlaþan endometrium adet döneminde dökülür. Biz bunu normal adet kanamasý þeklinde görürüz.

Görüldüðü gibi yumurtlama (ovulasyon), karmaþýk gibi görünmekle birlikte oldukça ritmik bir algoritma izleyen bir süreçtir.

Yumurtlama fonksiyonlarýnýn deðerlendirilmesi de bu aþamalar göz önünde tutularak yapýlýr.

Yumurtlama Fonksiyonu Laboratuar Yöntemleriyle Tespit Edilebilir mi?

Adet döneminin baþýnda, FSH ve estradiol hormon düzeylerinin belli bir düzeyde olmasý, dominant follikülün geliþmeye baþladýðýnýn tespiti, siklusun bazý günlerinde kandaki hormon seviyeleri bize yumurtlama hakkýnda bilgi verir. Özellikle beklenen adetten 7 gün önce alýnan kandaki "progesteron" hormonunun belli bir seviyenin üstünde olmasý yumurtlamanýn olduðunun kanýtýdýr.

Ayný zamanda vajinal yolla yapýlan ultrason takipleri ile de yumurtlamanýn zamaný tespit edilebilir. Normal adet dönemlerinde 20-22 mm’e ulaþan dominant folikükün görülmesi bir ovulasyon (yumurtlama) olayýnýn iþareti olabilir.

Ancak unutulmamalýdýr ki; hiç bir yöntem kesin yumurtlama (ovulasyon) gününü göstermez, yalnýz tahmin ettiricidir.
Yukarda belirtilen dört hormonun dýþýnda bazý nöro-endokrin faktörlerin de olaya karýþtýðýný biliyoruz. Ýnhibin, aktivin gibi hormonlarýn kan düzeyi araþtýrmalarý, gelecekte yumurtlama fonksiyonlarýnýn veya yumurtlama rezervinin deðerlendirilmesinde bu tip detaylý incelemelerle daha net fikir elde edilebileceðini göstermektedir.

Yumurtalýk Rezervi Nedir?

"Yumurtalýk rezervi", yumurtalýklarýn follikül geliþtirebilme yeteneðini ifade eden bir terimdir. Menopoza yakýn dönemde bu rezerv iyice azalýr. Rezervin tükenmesi ile de menopoz süreci baþlar.

Adetin 2. veya 3. günlerinde FSH’ nýn yükselmesi, yumurtalýklardaki rezervin azaldýðýnýn indirekt bir göstergesidir.

Yumurtalýk rezervinin deðerlendirilebilmesine yönelik deðiþik testler ("Klomifen challenge test" gibi) mevcuttur. Bu þekilde kadýnýn yumurtlama tedavilerine vereceði cevap ve baþarý oranlarý önceden belirlenmeye çalýþýlýr.

OVULATUAR FAKTÖR (Yumurtlama Faktörü)

Kadýn doðurganlýk dönemi boyunca bir çok hormonal deðiþimle karþýlaþýr. Ýlk adetin görülmesinden menopoza dek uzanan süreçte her ay bir çok faktörün etkisi altýnda yumurtlar ve yaklaþýk 400 - 500 kez olan bu yumurtlama sýrasýnda vücut kendini gebeliðe hazýrlar.

Yumurtlamadaki bozukluklar veya týbbi literatürdeki adýyla "Ovulatuar faktör" kadýndaki en sýk infertilite nedenidir.

Adet düzeni, kadýnlardaki yumurtlama hakkýnda önemli ip uçlarý içerir. Düzensiz ya da anormal yumurtlama tüm infertil kadýnlarýn dörtte birinde saptanýr. Yumurtlama sonrasýnda salgýlanan progesteron hormonu rahim içini, adetten 12 - 16 gün öncesinde döllenmiþ yumurtanýn tutunmasýna hazýr hale getirir.

Normal bir Kadýnda Nasýl Yumurtlama Olur?

Yumurtalýklar, kýz bebekte daha anne karnýnda iken geliþirler. Milyonlarca olgunlaþmamýþ yumurta hücresi, kýz bebek doðduðu anda yumurtalýklarda mevcuttur.

Ýlk adetin görüldüðü yaþlarda genç bir kýzda yumurta sayýsý 400 bin civarýndadýr. Bu kiþi doðurganlýk dönemi boyunca yaklaþýk 500 kez yumurtlar. Diðer yumurtalar kullanýlmadan atrofiye gider; yani küçülüp geriler.

Her adet döneminin baþýnda 3-4 yumurta hücresi seçilir ve merkezi sinir sisteminden gelen FSH hormonunun etkisi altýnda geliþmeye baþlar. Ýçlerinden yalnýzca biri baskýn olarak geliþimine devam eder; bu yumurtaya "dominant follikül (baskýn yumurta)" adý verilir. O siklusta kullanýlmak üzere hazýrlanan bu yumurta olgunlaþmaya baþlar.

Dominant follikülün kendisi de östrojen, progesteron gibi bazý hormonlar salgýlayarak ovulasyon sürecine katkýda bulunur. Follikülden salgýlanan hormonlarýn etkisiyle beyine gönderilen mesajlar yoluyla LH hormonu kanda yükselmeye baþlar.

LH’ ýn maksimum düzeyde salgýlanmasýný takiben yaklaþýk 36. saatte yumurtlama olacaktýr. Siklusun orta döneminde (28 günde bir adet görenlerin 14. günde) yumurta atýlýr. Yumurtanýn atýlmasý olayýna "ovulasyon (yumurtlama)" atýlan yumurtaya ise "ovum" adý verilir. Aþaðýdaki þekilde ovulasyon döneminde yumurtalýklardan atýlmýþ bir yumurta hücresinin mikroskobik yapýsý izlenmektedir. (Ovumun ne kadar karmaþýk bir yapýya sahip olduðuna olduðuna dikkat ediniz)

Hiçbir yöntem yumurtlama gününü kesin olarak belirleyemez. Olasý günü belirlemek için bazý testler vardýr.

Bu testlerin amacý çocuk isteyenlerde o günlerde iliþki yoðunluðunu arttýrmak, gebelik istemeyenlerde ise tam tersi o günler için uygun þekilde korunmaktýr.

Bazal Vücut Isýsý Takibi
Bazal vücut ýsýsý takibi, yumurtlamanýn olup olmadýðýnýn saptanmasý için basit ve ucuz bir yöntemdir.

Bunun için kiþi her gün uyandýktan sonra yataktan kalkmadan, aðýzdan vücut ýsýsýný ölçerek, adet gününe göre kaydeder. Normalde yumurtlama sonrasýnda salgýlanan progesteron hormonuna baðlý olarak adet döneminin ortasýna rastlayan bir dönemde vücut ýsýsý yaklaþýk 1 derece yükselir.

Eðer yumurtlama olmazsa ýsý deðiþimi de olmaz. Bu takip, soðuk algýnlýðý gibi vücut ýsýsýný etkileyen birçok faktörden etkilenebileceðinden kesinlik taþýmaz.

Ýdrarda LH Ölçümü
Yumurtlamanýn takibi için yumurtlamayý uyaran ve salgýlandýktan sonra idrarla atýlan ’luteinize edici hormonu’ (LH) saptayan özel idrar çubuklarý da kullanýlabilmektedir.

Endometrial Biopsi
Beklenen adetten 1-3 gün önce rahim iç yüzünden alýnan (endometrial) biyopsiler yumurtlamanýn olup olmadýðý konusunda yardýmcýdýr. Biyopsi iþlemleri ile progesteron hormonunun yeterli salgýlanýp salgýlanmadýðý da deðerlendirilebilir.

Ultrason Takipleri (Follikulometri)
Günümüzde ise yumurtlamanýn tespitinde ultrason takipleri ve 28 günde bir adet gören kadýnlarda 19 - 24. günler arasýnda yapýlan kanda progesteron hormon düzeylerinin ölçülmesi en sýk olarak kullanýlmaktadýr.

Yumurtlamanýn tespiti için pek çok yöntem olmasýna raðmen yine de tam gününü kesin olarak saptamak hiçbir yöntemle mümkün olmamaktadýr.

Yumurtlamanýn olmasý gebelik için yeterli mi?

Yumurtlama fonksiyonlarýnýn normal olmasý gebeliðe ulaþmak için tek baþýna yeterli deðildir. Normal bir gebelik sürecinin baþlamasý için:

* Düzgün bir yumurtlama olmalý,
* Yumurta kaliteli olmalý,
* Herhangi bir hormonal bozukluk olmamalý,
* Adet Düzensizlikleri olmamalý,
* Tüplerde yumurtayý yakalayabilecek hareket serbestliði olmalý ve tüpler açýk olmalý,
* Pelviste rahim-yumurtalýk-tüp iliþkisi saðlýklý olmalý (ameliyat sonrasý yapýþýklýk veya týkanýklýklar olmamalý),
* Rahim iç dokusu saðlýklý olmalý, rahim içi yapýþýklýklar (sineþi, adezyonlar) olmamalý (Asherman Sendromu) ,
* Rahim içi boþluk normal olmalý, herhangi gebelik lokalizasyonunun olabileceði yerlerde myom veya polip gibi problemler olmamalý,
* Serviks (rahim aðzý) açýk ve saðlýklý olmalý,
* Servikal salgýlarý sperm geçiþine engel oluþturmayacak kalitede olmalý,
* Genital organlarýn kan dolaþýmý normal olmalý,
* Genital sistemde herhangi iltihabi bir durum olmamalý,
* Baðýþýklýk sistemi ile ilgili problem olmamalýdýr

Görüldüðü gibi, bir çok aþamanýn bir arada düzgün çalýþmasý gereklidir. Kadýn faktörü tespit edildiðinde, bir çok tedavi metodu ile bu sorun çözülmeye çalýþýlýr. Týbbi tedavilerin yanýnda cerrahi tedavi gerektiren durumlar da söz konusudur.

Özetle; infertilite incelemeleri tüm bu faktörler göz önünde tutularak yapýlmalýdýr. Ýncelemelerin basamak basamak ve belli bir algoritma içinde yapýlmasý tanýsal güvenilir.

KAYNAK:HERA KADIN SAÐLIK MERKEZÝ