Genel Bilgiler

cil kontrasepsiyon (acil doðum kontrolü) kontrolsüz iliþki sonrasý gebeliði önlemek için uygulanan yöntemleri içerir.

Ancak hiçbir zaman unutulmamasý geren bir nokta; "acil kontrasepsiyonun bir acil durum yöntemi olup
kesinlikle bir aile planlamasý yöntemi olmadýðýdýr".



Acil Korunma Gereken Durumlar
Korunmasýz cinsel iliþki.
Kontraseptif kullanýmýnda oluþan kullaným hatalarý ya da kazalar:
- Kondom yýrtýlmasýnda, kadýn kondomunun hatalý kullanýmýnda
- Diyafram ya da servikal baþlýk yanlýþ yerleþtirildiðinde
- Doðum kontrol haplarýnýn alýnmasýnýn unutulduðunda
- Üç aylýk / aylýk enjeksiyon için geç kalýndýðýnda
- RIA’nýn (Spiralin) kýsmen ya da tamamen düþmesi halinde.

Yakýn bir zamanda olasý teratojenlere maruz kalýndýðýnda.
(hamilelik esnasýnda alýndýðýnda bebek üzerinde zararlý olabilen ilaçlara "teratojen" denir)

Tecavüz: Çok önemli bir kullaným alanýdýr. Acil yöntemlerin kabul görmediði zamanlarda ve ülkelerde bile tecavüz durumlarýnda kullanýlmaktadýr. Ancak bu yöntemlerin iliþki sýrasýnda geçebilecek cinsel yolla bulaþan hastalýklara karþý koruyuculuðu yoktur.

Acil kontrasepsiyonlar, gerçekten istenmeyen gebeliklerin önlenmesi için oldukça etkili bir yöntemlerdir. Ancak koruyuculuðun hiçbir zaman % 100 olmadýðýný bilmek gerekir.

Acil Kontrasepsiyon Yöntemleri
Hormonal acil kontrasepsiyon
- Yüksek doz östrojen kullanýmý
- Östrojen+progesteron birlikte kullanýmý
- Yalnýzca progesteron kullanýmý
Postkoital (iliþki sonrasý) ilk 5 gün içinde spiral uygulamasý
Kürtaj haplarý: Mifepriston (RU 486) ve Gemeprost (her iki ilaç da ülkemizde henüz bulunmamaktadýr).

Acil kontrasepsiyon, her zaman ve rastgele baþvurulabilecek bir yöntem deðildir. Bu yöntemlerin çok özel durumlarda ve alýþkanlýk haline getirilerek suistimal edilmeden uygulanmalarý gerekir.

Acil korunma gerekliliðinde sizin için uygun yöntemin seçimi için doktorunuza danýþýnýz. . .

HORMONAL ACÝL KORUNMA

Ne zaman uygulanýr?
Yurt dýþýnda uzun süredir satýlan "ertesi sabah hapý" ya da orijinal ismiyle "morning after pill" içinde belirli sayýda doðum kontrol hapý içeren ilaçlardýr. Aslýnda bu isim yanlýþ anlamalara neden olabilmektedir. Çünkü yöntem sadece 24 saat deðil iliþkiden sonraki ilk 72 saat içinde etkili bir þekilde kullanýlabilir.

Hormonal hap ile acil korunma uygulamasýnýn iliþkiden sonraki ilk 72 saat, eðer mümkünse ilk 24 saat içinde yapýlmasý gerekir. Koruyuculuk oraný ilk saatlerde uygulandýðý anda çok yüksektir; ancak süre arttýkça oran düþer ve 72 saat sonrasýnda ise oldukça azalýr.

Yine son zamanlarda yapýlan araþtýrmalar önceki bilgilerin aksine korumanýn ilk 72 saat ile sýnýrlý olmadýðýný, etkinliðin azalarak 120 saate kadar azalarak uzayabildiðini ortaya koymuþtur.

Gebeliði nasýl engeller?
Korunmasýz iliþki sonrasý alýnan yüksek doz hormonlarýn gebelik oluþumunu nasýl engellediði tam olarak açýk deðildir. Bu konuda bir kaç deðiþik mekanizmanýn rol aldýðý düþünülmektedir.

Yüksek doz hormon yüklemedeki ana amaç, embriyonun rahim içine yerleþmesini (implantasyonu) engellemektir.

Acil kontrasepsiyon amacýyla alýnan hormonlar, hamilelik için gerekli olan doðal hormonal dengeyi bozarak ya yumurtlamanýn gecikmesine neden olmakta ya da rahim zarýnda düzensizlik yaratarak embriyonun buraya tutunmasýný engellemektedir.

Pek çok istenmeyen gebelik korumasýz iliþkiler ya da prezervatif yýrtýlmasý gibi kazalar sonrasý oluþmaktadýr. Acil kontrasepsiyon döllenme oluþsa bile bu embriyonun rahim içine tutunmasýný engeller. Bu nedenle düþük yapmak için kullanýlamaz. Varolan bir gebelik durumunda ise kesinlikle hiçbir iþe yaramayacaktýr.

Tedavinin etkili olabilmesi için hem östrojen hem de progesteron adý verilen hormonlarýn bir arada alýnmasý gereklidir.

Bu ilaçlar, ABD’nin bazý eyaletlerinin eczanelerinde reçetesiz olarak satýlabilmektedir. Bazý eyaletler ise sadece doktor reçetesi ile alýnabilmektedir.

Ülkemizde ise 2003 yýlýnýn son aylarýnda iki deðiþik ticari marka ertesi gün hapý piyasaya sunulmuþtur. Bu ilaçlar eczanelerden reçetesiz olarak alýnabilmektedir.

Gebeliði önleme amacýyla korunmasýz iliþkiyi takiben ilk 72 saat içinde, 12 saat arayla toplam iki kere alýnan belirli dozda östrojen ve progesteron hormonu þeklinde olan uygulamaya "Yuzpe yöntemi" adý verilir.

Gebeliði önlemede baþarý þaný nedir?
Amerikan Ýlaç ve Gýda Dairesi (FDA) tarafýndan güvenli olduðu 1997 yýlýnda onaylanan bu yöntemin baþarý þansý %97-98 civarýndadýr. Ancak hamile kalma þansýnýn en yüksek olduðu dönemde iliþkiye giren kadýnlarda baþarý þansýnýn biraz daha düþük olmasý beklenir.

Yüksek doz hormon kullanýmýndaki dezavantajlar; içeriðindeki estrojen hormonuna baðlý bulantý-kusma þikayetleri ile bir sonraki adet döneminde düzensizlik yapabilmesidir.

Kullanýlmamasý gereken durumlar nelerdir?
Bu metodun kullanýlmamasý gerektiði tek durum bir gebelik varlýðýdýr. Dünya Saðlýk Örgütüne (DSÖ) göre Yuzpe yönteminin kullanýlmamasýný gerektiren bilinen baþka bir týbbi durum yoktur.

Ýngiltere’de 13 yýlda 4 milyondan fazla kullaným sonrasý sadece 6 hastada ciddi yan etki bildirilmiþtir. Üç hastada damarlarda pýhtý oluþumu bildirilirken üç hastada da beyinde hasar yaratan olay saptanmýþtýr; ancak bu altý olguda da olayýn bu yöntemle kesin baðlantýsý gösterilememiþtir.

Genel olarak doðum kontrol hapý kullanmasý sakýncalý olan kiþilerde hormonal acil kontrasepsiyon da tercih edilmemelidir.

Yöntemin yan etkileri nelerdir?
En sýk karþýlaþýlan yan etkisi hapýn içeriðindeki estrojen hormonuna baðlý olarak geliþen bulantý ve kusmadýr.

Hastalarýn %50’sinde bulantý görülürken %19’unda kusma da olaya eþlik etmektedir. Ýlaç alýmýndan yarým saat önce bulantý giderici ilaç kullanýmý ya da ilacýn tok karnýna alýnmasý bu yan etkileri azaltabilir.

Diðer yan etkiler ise baþ aðrýsý, halsizlik ve kasýk aðrýsýdýr (rahimde kramp tarzýnda kasýlmalara baðlý olarak). Ýlacý aldýktan sonra bir saat içinde kusma olursa dozun tekrarlanmasý gerekebilir.

Hap kullanýmýný takiben hafifi lekelenme tarzýnda kanama olabilir. Adet kanamasý ise beklenenden biraz daha önce gelebilir.

Sadece progesteron içeren haplarla acil korunma
Son zamanlarda yapýlan araþtýrmalar, Yuzpe rejiminden farklý olarak acil korunmada önerilen bir baþka yöntemin de estrojen içermeyen ve sadece progesteron hormonu içeren ilaçlar olduðu ve bu ilaçlarýn korunmasýz iliþki sonrasý erken dönemde alýndýðýnda etkili olabildiðini göstermektedir. Bu yöntemin etkinliði ise halen tam olarak aydýnlatýlamamýþtýr.

Ülkemizde de 2003 yýlýnýn son aylarýndan itibaren eczanelerde reçetesiz satýlmaya baþlanan bu ilacýn etkinliði, Yuzpe rejimine göre biraz daha düþük olsa da bulantý ve kusma gibi yan etki görülme sýklýðýnýn daha az görülmesi avantajýdýr.

Hormonal Korunmada ile Ýlgili Uyarýlar

Ertesi gün haplarý sadece oluþmamýþ gebelikleri engeller. Bu ilaçlar var olan gebeliði sonlandýrmaz. Bir baþka deyiþle ertesi gün haplarý kürtaj ya da düþük hapý deðildir, gebelik durumunda asla kullanýlmamalýdýr.

Acil kontrasepsiyon amacýyla satýlan ertesi gün haplarý sadece korunmasýz iliþki sonrasý kullanýlmalýdýr. Rutin olarak kullanýlmasý adet düzensizlikleri ile ilgili pek çok problemlere yol açabilir.

Haplar mutlaka prospektüsünde tarif edildiði þekilde kullanýlmalýdýr.

Ertesi gün haplarý bir düzenli doðum kontrol yöntemi deðildir ve sürekli kullanýlmamalýdýr. Acil kontrasepsiyon bir "ikinci þans" yöntemidir.

ACÝL KORUNMADA SPÝRAL (RÝA) KULLANIMI

Korunmasýz bir iliþki sonrasý istenmeyen bir hamileliðin önüne geçmek için kullanýlabilecek olan bir diðer yöntem de iliþkiden sonraki ilk 5 gün içinde spiral (RÝA) takýlmasýdýr.

Spiralin bu durumda gebeliði nasýl engellediði kesin olarak bilinmemekle birlikte en etkili acil kontraseptif yöntemi olduðu ve baþarýsýzlýk oraný %0.01’den az olduðu bildirilmektedir.

Aktif ya da kýsa süre önce geçirilmiþ pelvik iltihabi hastalýðý olanlarda veya cinsel yolla bulaþan hastalýklar açýsýndan yüksek risk grubunu oluþturan kadýnlarda spiral tercih edilmesi gereken yöntem deðildir.

Acil kontrasepsiyon amaçlý spiral kullanýmýna baðlý görülebilecek yan etkiler normalde spiral uygulamasýnda görülebilecek olan yan etkilere benzerdir. Bunlar kramp, kanama, enfeksiyon gibi etkilerdir.

Geç kalýndýðýnda, iliþkiden sonra 7 güne kadar uygulama yapýlabilir.
DÜÞÜK HAPLARI

Mifepriston (RU 486)
"Düþük hapý" olarak da bilinen ve bir "progesteron antagonisti" olan mifepriston (RU 486) dünyada acil kontrasepsiyonda amacýyla kullanýlmaktadýr. Daha az yan etkisinin olmasý ve diðer hormonal yöntemlere kýyasla daha az küretaj gerektirmesi üstünlükleridir. Mifepriston henüz ülkemizde yoktur.
Gemeprost
Yine bir "düþük hapý" olarak bilinen ve "prostogalandin analoðu" etkisindeki gemeprost, mifepriston ile birlikte vajinal olarak uygulandýðýnda 56 gün ve daha küçük gebeliklerde týbbi düþüklere yol açmaktadýr. Birlikte kullanýldýðýnda %95’e yakýn baþarý saðlanmaktadýr. Henüz ülkemizde bulunmamaktadýr. 

KAYNAK:HERA KADIN SAÐLIK MERKEZÝ