Genel Bilgiler

Ýçerdikleri hormonlar sayesinde, öncelikle yumurtlama (ovulasyon) sürecinin geçici olarak durdurulmasýný saðlayarak etki gösteren doðum kontrol haplarý , günümüzde modern kadýnýn kontrasepsiyonda ilk olarak düþündüðü yöntemler arasýnda gelir. Doðum kontrol haplarýnýn týbbi literatürdeki ismi  " oral kontraseptifler (Kýsaca: OK veya OKS) "  olarak geçmektedir.

Doðum kontrol haplarý ayrýca; rahim aðzý salgýsýnýn kývamýný arttýrarak spermlerin içeriye geçiþini engeller ve rahim içi dokusunu (endometrium) incelterek yuvalanma (implantasyon) olayýnýn önüne geçerler.

Doðum kontrolündeki bu ilaçlar týbbi literatürde "oral kontraseptif (aðýzdan alýnan koruyucular)" olarak geçer.

En yaygýn kullanýlan doðum kontrol haplarý östrojen ve progesteron hormonunun ikisini birden içeren kombine haplardýr. Ayrýca "yalnýzca progesteron içeren (minipill)" doðum kontrol haplarý da mevcuttur.

Eskiden kullanýlan ve 50 mikrogram estrogen içeren haplar yerine, günümüzde artýk 30 mikrogram içeren ve bu nedenle "düþük dozlu doðum kontrol haplarý" olarak anýlan ilaçlar kullanýlmaktadýr. Bu ilaçlarda eskiye göre damar içi pýhtýlaþma (trombus) ve diðer yan etkiler son derecede azdýr.

Maalesef geçmiþ zamanlarda kullanýlan yüksek dozdu haplarýn yan etkilerinin yarattýðý olumsuz ve haksýz ön yargý halen günümüzde de devam etmektedir.

Düzenli olarak kullanýldýklarýnda doðum kontrol haplarýnýn koruyuculuk oranlarý çok yüksektir.

Kullaným þemasý
3 hafta kullan- 1hafta býrak, veya 21 gün kullan-7 gün ara ver; þeklinde özetlenebilir. Ýlaçlarýn tamamýnda, haplarýn üzerinde günler belirtilerek günleri þaþýrma engellenmiþtir.

Ýlk kez baþlayacak olanlarýn ilk hapý adet baþlangýcýnýn tercihen birinci veya ikinci günü almalarý gerekir. 5. günden sonra alýnmalarý sonucunda gebelik oluþabilir.

Koruyuculuk, daha ilk kutunun alýmýna baþlama ile baþlayacaktýr.


Doðum Kontrol Hapý Kullanýrken Bilmeniz Gerekenler

Doðum kontrol haplarý jinekolojik muayene olmadan asla kullanýlmamalýdýr. Pek çok hap çeþidi vardýr ve doktor tarafýndan kiþiye en uygunu seçilerek reçete edilir.

Haplar bir tablet tok karnýna her gün belli bir saatte alýnmalýdýr. Tam saat çok önemli deðilse de ayný vakitte olmasý önemlidir.

Kutuda 21 tablet bulunur.

Ýçinde bulunan 21 tabletin bitiminden sonraki bir hafta ilaç alýnmaz.

Her kutu bittikten 3-4 gün sonra normal adet görülür.

Ýkinci ve daha sonra devam eden kutularda, kutuya adetin kaçýncý günü baþlandýðý önemli deðil; daha önce belirtildiði gibi 7 gün aralar ile baþlanmasý önemlidir.

Ýki kutu arasýnda mutlaka adet görülmelidir. Adet görülmezse yeni kutuya baþlanmamalý ve öncelikle bir gebelik testi yapýlmalýdýr.

Penisilin grubu gibi daha pek çok antibiyotik doðum kontrol haplarýnýn etkinliðini azaltýp gebeliklere yol açabilir. Belli bir nedenden ötürü bu tür antibiyotikler kullanýlacakça ayný anda ilave bir korunma yöntemi de uygulanmalýdýr.

Bir tane hap alýnmayýp unutulursa ve bir gün sonra hatýrlanýrsa hemen unutulan hap alýnýr. O gün içinde normal vakitte sýradaki hap da alýnarak kutuya devam edilir. Ýlaç üç günden daha fazla unutulursa kalan tabletler yine düzenli olarak alýnmaya devam edilir, ancak o ay prezervatif gibi ek bir korunma yöntemi uygulanmalýdýr.

Doðum kontrol haplarýna düþük veya kürtajdan hemen sonra baþlanabilir. Ancak kombine doðum kontrol haplarý (progesteron ve östrojen içerenler) anne sütünü azaltabileceklerinden doðumdan hemen sonra ve emzirme döneminde kullanýlmamalýdýr.

Emzirme döneminde doðum kontrol hapý olarak "sadece progesteron içeren doðum kontrol haplarý (minipill’ler)" tercih edilebilir. Minipill’ler kullanýlacaksa hep ayný saatte almaya dikkat edilmeli, 3 saatten fazla olan gecikme durumlarýnda korunma için 48 saat boyunca ilave bir yöntemle korunma saðlanmalýdýr.

Emzirmeyi düþünmeyenlerde ise doðumdan 6 hafta sonra kombine haplara baþlanabilir. Daha önce baþlandýðýnda damar içi pýhtýlaþma sorunlarý oluþabileceðinden lohusalýk döneminde kullanýlmasý önerilmemektedir.

Ancak unutulmamalýdýr ki doðumdan sonra yeni bir gebelikten korunmaya baþlamaya; düzenli emzirenlerde anneler doðumdan sonra 3 ay, emzirmeyen anneler ise en geç 3 hafta sonra geçmelidirler.

Kimler Ýçin Doðum Kontrol Hapý Kullanýmý Sakýncalýdýr?

Tromboflebit (damar içi iltihabý) öyküsü olanlarda,
Þüpheli meme kanseri durumunda,
35 yaþ üzerinde olan ve sigara içen kadýnlarda,
Karaciðer hastalýðý olanlarda,
Gebelik þüphesinde,

Nedeni belirsiz adet kanamasý düzensizliklerinde doðum kontrol haplarý kesin olarak kullanýlmaz !!!

Ayrýca migren, hipertansiyon, þeker hastalýðý, depresyon, epilepsi, safra kesesi hastalýðý, orak hücreli anemi, gebelikte karaciðerin týkanma rahatsýzlýðý olmuþ olanlar, SLE (Sistemik lupus eritematosus) hastalýðý ile kanda trigliserid yüksekliði olanlarda baþka yöntemlerle korunmalarýnda fayda vardýr.

Myomu olanlar düþük dozlu haplarý kullanabilirler. Düþük dozlu haplar myomu büyütmez.

Doðum Kontrol haplarý Kimler Ýçin En Uygundur?

Doðum kontrol haplarý; daha önce doðum yapmamýþ, yeni evli olup hemen çocuk istemeyen çiftler için en uygun seçenektir.  Bilinenin aksine bir süre kullanýlýp býrakýldýktan sonra (bu süre yýllar da olabilir) asla kýsýrlýk yapmazlar.  

Hatta biz çoðu zaman kýsýrlýk tedavisine baþlamadan bir kaç ay öncesinden itibaren hormonal durumu düzenlemek amacý ile doðum kontrol haplarýný kullanabilmekteyiz. 

Doðum Kontrol Haplarýnýn Diðer Yararlý Etkileri

Doðum kontrol haplarýnýn, etkin doðum kontrolü olmasýnýn dýþýnda diðer bazý avantajlarý da tespit edilmiþtir. Bunlar:

Adet kanamasýnýn miktarýný azaltarak gereksiz kan kaybýný önlerler. Fazla ve pýhtýlý adet görmeyi (menoraji) tedavi edebilirler. Bu þekilde kansýzlýðý önler.

Adet sancýsý doðum kontrol hapý kullananlarda daha az sýklýkla görülür. Sancýlý adet görme (dismenore) tedavisinde kullanýlabilirler.

Doðum kontrol haplarý Premenstrüel Sendrom (PMS) tedavisinde de kullanýlabilmektedir.

Adet düzensizliklerinde; adet düzenleyici olarak da hekimler tarafýndan reçete edilebilirler.

12 ay boyunca kullanýmlarý ile rahim içi zarý (endometrium) kanserlerini %50 oranýnda azaltýrlar.

Epiteliyal tip yumurtalýk(over) kanserlerini %40 azaltýrlar. Yumurtalýklarýn en sýk görülen kanserleri epiteliyal tiplidir.

En az 12 ay boyunca kullanýldýklarýnda cinsel yolla bulaþan hastalýklarýn rahim, tüp ve yumurtalýklarý tutuluþunu %50-60 oranýnda azaltýrlar. Çok sýk partner deðiþtirenler doðum kontrol haplarý ile birlikte kondom(kýlýf) kullanabilirler.

Doðum kontrol hapý kullananlarda yumurtalýk(over) kistleri daha nadir olarak görülür. Hatta basit kistlerin tedavisinde de kullanýlabilmektedir.

Kullananlarda veya önceden kullanmýþ olanlarda; memenin fibrokistik hastalýðý ve fibroadenomlar gibi iyi huylu (selim) meme hastalýklarý daha az görülür.

Polikistik Over Sendromu (PKO) akne(sivilce), sebore ve yumurtalýklarýn kistik hastalýklarýnda da tedavi amacýyla kullanýlabilirler.

Kalýn barsak kanseri üzerine koruyucu etkisi bulunmaktadýr.

Osteoporoz (kemik erimesi) durumunu bir ölçüde azaltýrlar.

Romatoid Artrit (Eklem romatizmasý) doðum kontrol hapý kullananlarda daha nadir görülür (%60 oranýnda azaltýr).

Doðum kontrol haplarý sanýlanýn aksine hormon düzensizliði yapmaz, hatta olan hormonal düzensizlikleri azaltýr.

Doðum Kontrol Haplarýnýn Ýstenmeyen Etkileri

Doðum kontrol haplarýnýn en istenmeyen etkileri; içerdikleri estrojen hormonu nedeniyle damar içi pýhtýlaþmaya (tromboflebit) eðilimi arttýrmalarýdýr. Bu durum teorik olarak her zaman olabilir, ancak günümüzde kullanýlan düþük doz ilaçlar sayesinde çok nadir görülür hale gelmiþtir.

En sýk görülen yan etkisi hafif bulantýdýr. Ýlk günlerde olan ve genelde geçici olan bu durumda bulantý giderici ilaç kullanýlabilir.

Ýlk üç ayda hafif ara kanamalarý (kýrýlma kanamalarý) yapabilir. Bu da geçici bir durumdur. Üçüncü aydan sonra da bu durum devam ederse ilacý deðiþtirmek gerekebilir. Bu durum, vücut ilaca uyum saðladýktan sonra genellikle bir kaç ay içinde kaybolur. Devam eden kanamalarda doktorunuza baþvurunuz.

Genellikle adet kanamasýnýn miktarý ve süresi kýsalýr. Aslýnda bu, istenen bir etkidir. Bu þekilde kan kaybý ve dolayýsýyla demir eksikliði anemisi riski azalacaktýr.

Aðrý kesicilere cevap vermeyen baþ aðrýsý, görme bozukluðu, göðüs aðrýsý, bacaklarda þiþme ve aðrý, karýn aðrýsý gibi durumlarda ilaç alýmý kesilip doktorunuzu arayýnýz.

Uzun süre doðum kontrol haplarý kullanýlýrsa, ilaç kullanýmý kesildiðinde bir süre adet görmeme problemi (amenore) yaþanabilir. Bu durum ilk üç ayda sýklýkla kendiliðinden ortadan kalkar.

Doðum kontrol haplarýnýn kadýn üreme sisteminde kalýcý bir hasar býrakmalarý veya kýsýrlýða sebep olmalarý söz konusu deðildir.

Doðum kontrol haplarý rahim aðzý(cerviks) kanserlerini artýrabilir. O yüzden yýlda bir kez smear (rahim aðzý kanser tarama) testi yaptýrýlmalýdýr. Eðer 5 yýl ve üzerinde bir kullaným veya çok eþlilik söz konusu ise 6 ayda bir smear testi önerilmektedir.

Doðum kontrol haplarý "Hepatocelluler Ca" denilen iyi huylu karaciðer kanserleri arttýrabilir veya büyütebilirler. O yüzden kullanýlýrken karaciðer enzimlerine yýlda en az bir kere bakýlmalýdýr. Bu da çok nadir olarak görülen bir yan etkidir.

Doðum kontrol haplarýnýn düzenli kullanýmý ile pratikte gebelik oluþmaz. Ancak ilacýn alýnmamasý, ilacýn son kullanma tarihinin dolmuþ olmasý, beraberlerinde antibiyotiklerin alýnmasý veya barsaktan emilimini azaltan (yumuþatýcý veya ishal yapýcý) bazý ilaçlarla birlikte kullanýmý, aþýrý ishal gibi durumlarda gebelik oluþabilmektedir.

Doðum kontrol hapýný uzun bir süre kullanýp býrakan kiþilerde ikiz gebeliklerin görülme þansý artar.

Diðer olumsuz etkiler: Safra kesesi hastalýlarý ve taþlarýnda artma, kolestatik sarýlýk, bulantý, memelerde hassasiyet, Chloasma (yüzde maske þeklinde renk koyulaþmasý), mental depresyon, libido kaybý (cinsel isteksizlik), kilo alma, özellikle B6 ve diðer B vitaminlerinde, C vitamininde ve folik asitte azalma yapabilir.

Tüm bu olumsuz etkiler kiþilerin bünyesine baðýmlýdýr ve her zaman ortaya çýkmaz.

Doðum kontrol haplarý yaz aylarýnda kullanýlacaksa yüze güneþten koruyucu kremler sürülmelidir. Aksi halde gebelerde de görülen "Chloasma" olarak tabir edilen yüzde maske þeklinde kahverengi lekeler oluþabilir.

Doðum kontrol haplarý kullanýmýnda görülen depresyon yani içe çökkünlük hali genelde B6 vitamini (pridoksin) eksikliðine baðlýdýr. Bunun için tedavi amaçlý B6 vitamini verilebilir. Yine de çok nadiren bu þikayet artýp devam edilebilir ve ilacýn kesilmesi gerekebilir.

Doðum kontrol hapý içerisindeki estrogenler vücutta su tutucu, progesteron ise iþtah açýcý etkiye sahiptir. Bu etkiler kiþiden kiþiye deðiþiklik gösterir. Kilo alýmý özellikle iþtah artmasýna baðlý olarak geliþir. Ýrade ile iþtahýn baskýlanmasý ile bu problem ortadan kalkar.

Göðüslerdeki hassasiyet (mastalji) de yine vücutta su tutucu etkiye baðlýdýr. Fazla tuzlu yemek bu þikayetleri arttýrýr.

Doðum kontrol hapý alanlarda vücutta C ve B grubu vitaminlerde bir miktar eksiklik oluþabilir. Ancak yeterli ve düzenli beslenenlerde ek olarak vitamine gerek yoktur.

Düþük doz doðum kontrol haplarý hipofizdeki mikroadenomlarý büyütmez ve yine rahimdeki myomlarýn büyümesi üzerine de etkili deðildir.

Doðum Kontrol Hapý Kullanýrken Gebelik Oluþursa…

Doðum kontrol hapý kullanýrken istenmeyen bir gebelik oluþursa ve fark edilmeden ilaç kullanýmýna devam edilirse bebekte bir sakatlýk görülme þansý %2-3 arasýndadýr. Bu oranda aslýnda normal bir gebeliðin riskinden çok yüksek sayýlmaz.

Daha önceden "VACTERL Komplex" denilen ve pek çok sakatlýklarla seyreden bir durumun oluþabileceði iddia edilmiþ olsa bile günümüzde bunun pek pratikte izlenmediði daha sonraki çalýþmalarda ifade edilmiþtir.

Doðum Kontrol Hapý Kullananlar Hangi Testleri Yaptýrmalýdýrlar?

Tansiyon takibi
Tam idrar testi
Meme muayenesi
Karaciðer muayenesi
Jinekolojik muayene
Cervicovaginal Smear Testi (CVS, Rahim aðzý kanser tarama testi)
Karaciðer fonksiyon testleri
Açlýk kan þekeri ve gerekirse glukoz tolerans testi

Tüm bu tetkiklerin doðum kontrol hapýna baþlamadan önce yapýlmasýnda fayda vardýr. Ayrýca rutin olarak yýlda bir kez bu testler tekrarlanmalýdýr.

Smear testi normalde yýlda bir kez tekrarlanmasý gereken bir tarama testidir. Ancak çok sýk cinsel partner deðiþtirenlerle doðum kontrol hapýný 5 yýldan uzun süredir kullananlarda 6 ayda bir tekrarlanmasýnda fayda vardýr.

KAYNAK:HERA KADIN SAÐLIK MERKEZÝ