Genel Bilgiler

Rahim içindeki yaþamda bebek göbek kordonu ile plasentaya baðlýdýr. Plasenta bebek ile anne arasýndaki besin ve oksijen alýþ veriþini saðlayan organdýr. Bu organ doðumdan hemen sonra görevini tamamlayarak rahim dýþýna atýlýr.
 
Doðumdan sonra bebeðin kordonu ile plasentasý arasýnda kalan kana “kordon kaný” denir. Bu kanýn özelliði bebeðin damarlarýnda dolaþan kandan farklý olmasý ve kan üretimde görev alan “kök hücreleri (stem cell)” içermesidir. Kök hücreler nakli (transplantasyonu) için kullanýlan kök hücre kaynaklarý arasýnda plasenta dýþýnda, kemik iliði ve kollarýmýzdaki kan (periferik kan) bulunmaktadýr.

Kök hücrelerin en önemli özelliði, belirli uygun ortamlar saðlandýðýnda herhangi bir doku veya organa dönüþebilme yeteneðine sahip olmalarýdýr.

Kordon kanýnýn alýnarak saklanmasýndaki amaç, çocuklarda yaþ ilerledikçe ortaya çýkabilecek ve çoðu aðýr seyirli hastalýðýn tedavisi için önemli bir seçenek oluþturmasýdýr. Diðer belki de daha önemli bir amaç da ileride "kordon kaný bankalarý"nýn oluturularak ihtiyacý olan kiþilerin  doku tiplerine göre -kök hücre sahiplerinin rýzasý alýnarak -bu kanlardan yaralandýrýlmasýdýr.

Kordon kanýnýn ne önemi vardýr?
Ýnsan kaný içinde temel olarak “plazma” adý verilen sývý içerisinde üç ana tip hücre vardýr. Bunlar; kýrmýzý kan hücreleri (eritrositler), beyaz kan hücreleri (lökositler) ve pýhtýlaþma elemanlarý (trombositler, plateletler) dir.

Esas olarak;  eritrositler hücreler arasýnda oksijen ve karbondioksit taþýmasýnda, lökositler organizmanýn baðýþýklýk sisteminin çalýþmasýnda, trombositler (plateletler) ise diðer pýhtýlaþma faktörleri ile birlikte kanýn pýhtýlaþmasýnda görev alýrlar.

Bu üç hücre grubunun hepsi de kemik iliðinde bulunan ve kök hücre adý verilen bir tür hücrenin farklýlaþmasý ile ortaya çýkar. Yani, kemik iliðindeki kök hücreler her türlü kan hücresini oluþturabilme yeteneðindedirler ve bu üretim sürekli devam eder.
Çocukluk çaðý lösemileri (kan kanseri) ile bazý kan ve baðýþýklýk sistemi hastalýklarýnýn varlýðýnda kemik iliði görevini saðlýklý olarak yerine getiremez.

Öte yandan bu hastalýklarýn tedavisinde baþvurulan kemoterapi ya da radyoterapi gibi uygulamalar kemik iliðindeki kök hücrelere zarar verir. Hastalýðýn ve tedavinin türüne göre bazý hastalarda kemik iliði nakli kaçýnýlmaz olur. Bu durumda hastanýn kemik iliði ile uyumlu olan saðlýklý bir vericiden alýnan saðlýklý kemik iliði ve kök hücreleri hasta kiþiye verilerek saðlýklý kan hücrelerinin yeniden üretilmesi amaçlanýr. Böyle bir durumda hastanýn kendi akrabalarý hatta kardeþleri arasýnda dahi uygun bir verici bulma olasýlýðý %25’ler civarýndadýr.

1980’li yýllarýn baþlarýnda bilim adamlarýnýn yenidoðan bebeklerin kordon kanýnda da kemik iliðindekine benzer kök hücrelerin bulunduðunu fark etmeleri ile birlikte kordon kanýndan elde edilen bu hücrelerin belirli hastalýklarýn tedavisinde kullanýlabileceði fikri ortaya çýkmýþtýr.

Elde edilen kordon kanýnýn belirli koþullar altýnda toplanýp dondurularak saklanabileceði ve daha sonra gerek duyulduðunda çözülerek kullanýlabileceðini fark eden “Dr.David Harris" 1992 yýlýnda oðlunun kordon kanýný kendi laboratuarýnda dondurarak sakladý.

Daha sonra bu uygulamayý halka açmasý ile 1994 yýlýnda Dünyadaki ilk kordon kaný bankasý ABD’ nde kurulmuþ oldu.
Takip eden yýllar içinde dünya üzerinde pek çok kordon kaný bankasý kuruldu ve binlerce bebeðin kaný bu bankalarda koruma altýna alýndý.

Kök hücre naklinin kaç tipi vardýr?
Eskiden kök hücre nakli yerine "kemik iliði nakli" terimi kullanýlýrdý. Günümüzde iþlemin ana ismi "kök hücre nakli" olup, kemik iliði yalnýzca kök hücrelerin elde edildiði kaynaklardan birisidir.

Üç tipte kök hücre nakli vardýr:
1. Allojenik nakil:   Toplanan kök hücreler bir baþka kiþi tarafýndan kullanýlabilir.
2. Otolog nakil:  Hastanýn saðlýklý döneminde toplanan kök hücreler ileride kendisi için kullanýlabilir.
3. Sinjeneik nakil:  Bir hastaya kendi ikiz kardeþi (tek yumurta ikizi) kök  hücre verebilir.

Kordon kaný saklamanýn ne yararý vardýr ?
Kordon kaný bankalarýnda kanlarýn saklanmasýndaki amaç bebeðin ileride kemik iliði nakli gerektirecek bir hastalýða yakalanmasý durumunda kendine ait saðlýklý kök hücreleri kullanýlarak tedavi edilebilmesi ve bu sayede uygun kemik iliði vericisi aranmasý gerekliliðinin ortadan kalkmasýdýr. Bu sayede kemik iliði nakline gerek kalmayacaktýr. Ayrýca bu þekilde doku uyum sorunu da yaþanmayacaktýr.

1994 yýlýndan bu yana tüm dünyadaki kordon kaný bankalarýnda saklanmakta olan ve toplam sayýsý 160.000 olduðu tahmin edilen otolog kordon kanlarýnýn yalnýzca iki tanesi otolog nakil amaçlý kullanýlmýþtýr. Gerçekleþtirilmiþ olan bu iki nakilden birisi kök hücre naklinin bir komplikasyonu olan "kök hücrelerinin hastada çalýþmaya baþlamasýndaki gecikme" nedeniyle baþarýsýzlýkla sonuçlanmýþ ve hasta enfeksiyondan kaybedilmiþtir. Diðer hastada ise baþarý saðlanmýþtýr.

Otolog transplantasyonun bu kadar nadir olarak uygulanmasýnýn nedeni ise bebeðin ileride kordon kaný kullanýlarak tedavi edilebilecek genetik bir hastalýða yakalanmasý olasýlýðýnýn  yaklaþýk binde bir gibi bir oranýnda olmasýdýr.

Kök hücre saklamdaki diðer belki de en önemli amaç ise saklanan kordon kanlarý sayesinde çeþitli yerlerde “kordon kaný bankalarý” oluþturularak, baþkalarý için de uygun görüldüðünde ve kan sahiplerinin rýzasý alýnarak tedavi amaçlý kullanýlabilecek olmasýdýr. (Allojenik nakil)

Belli bir süre sonunda, belki de kemik iliði transplantasyon merkezleri yerlerini, kordon kaný bankalarýna býrakacaktýr.

Kordon kaný ne kadar süreyle saklanabilir?
Vucud aðýrlýðý büyüdükçe vücut hacmi de arttýðýndan kordon kanýndaki kök hücre sayýsý tedavide yetersiz olmaktadýr. Bu yüzden kordon kaný saklama süresi, bu günkü bilimsel veriler doðrultusunda  en fazla 15 yýlla sýnýrlý kalmakta ve bu nedenle yalnýzca çocukluk ile erken ergenlik çaðýndaki hastalarýn tedavisinde kullanýlabilmektedir. Kiþiler 30-40 kg’ýn üzerine çýkýnca bu kanlar yine yetersiz hale gelmektedir.


Kordon kaný nasýl alýnýr?

Öncelikle kordon kaný saklanmasýna karar verildiðinde beklenen doðumdan en az bir kaç hafta önce ilgili laboratuar ve doðumu yaptýracak olan hekime durum bildirilmeli ve gerekli hazýrlýklarýn yapýlmasý saðlanmalýdýr. Bu sayede gerekli ekipman ve belgeler doðum anýnda hazýr bulundurulabilir.
Ýþlemde bebek doðduktan sonra göbek kordonu baðlanýr ve ilk 10 dakika içinde içindeki kan özel bir sistem yardýmý ile torba içine toplanýr.

Toplanan 40-100 ml hacmindeki kan, 36 saat içinde laboratuara gönderilir ve burada içindeki kök hücreler özel yöntemler ile ayrýþtýrýlarak,  azot tanklarýnda  -193 derecede dondurularak saklanýr.

Bu iþlem, normal veya sezaryen ile olan doðumlarda uygulanabilir. Uygulama; fazla zaman almayan, yapýlmasý kolay, anne ve bebek açýsýndan risksizdir.

Dondurulan hücreler daha sonra gereksinim halinde çözülerek kullanýlabilir.

Kordon kaný saklanmasý kimler için uygundur?
Bu yeni uygulama ile ilgili olarak iki farklý görüþ bulunmaktadýr.
Amerikan Pediatri Derneði’nin de yanýnda olduðu bazý araþtýrmacýlar sadece ailelerinde kemik iliði nakli gerektirebilecek hastalýk öyküsü bulunan çiftlerin bebeklerinde bu uygulamanýn yapýlmasýný savunmaktadýrlar.

Bazý araþtýrmacýlar ise kök hücre çalýþmalarýndaki hýzlý geliþimi göz önünde bulundurarak herkesin bu alternatifi kullanmalarýný önermektedirler. Ýleride elde var olan kök hücrelerden yararlanýlarak laboratuar ortamýnda bunlarýn farklý þekillerde kullanýlabileceði olasýlýðý bu tür bir yaklaþýmý desteklemektedir.

Günümüzde kordon kaný ile tedavi edilebilen hastalýklarýn bazýlarý þunlardýr:

• Çocukluk çaðý lösemi ve lenfomalarý
• Thalessemi (Akdeniz anemisi)***
• Aplastik anemiler (kemik iliðinde hücre üretiminin olmamasý)
• Orak hücreli anemi (Sickle cell anemi)
• Amegakaryositik trombositopeni
• Nöroblastom 
(*** Thalessemi doðuþtan kazanýlan bir hastalýk olduðundan, talesemili doðan bebeklerin kordon kanlarý ileride kendilerine nakledilerek kullanýlamaz. Yalnýzca allojenik nakillerde yani saðlýklý birisinden alýnan kök hücrelerin talesemi hastasý bir bebeðe nakli ile tedavi saðlanabilir.  Saðlýklý bir kiþiden olan kök  hücreler de doðumdaki kordon kanýndan veya kemik iliðinden temin edilebilir.)  
 
Bazý ticari bankalarýn reklam broþürlerinde belitildiði gibi kordon kanýnýn kalýtsal hastalýklarýn tedavisinde (thalessemi= akdeniz anemisi gibi), kalýtsal baðýþýklýk yetmezlikleri (immün yetmezlik sendromlarý) tedavisinde veya kalýtsal bir takým metabolik hastalýklarýn tedavisinde kullaným alaný yoktur.  Çünkü kalýtsal bir hastalýða sahip bir bebeðin kordon kanýndan elde edilmiþ kök hücrelerinin bu hastalýðý tedavi amaçlý kullanýlmasý mümkün deðildir.

Saklanan kordon kanlarýnýn çoçukluk çaðýnda kullanýlabilecek en yaygýn alaný çocukluk çaðý lösemileri (kan kanserleri) ve aplastik anemileridir. Yýllýk görülme sýklýðý 100.000 de 5 olan lösemilerin büyük çoðunluðu sadece kemoterapi ile tedavi edilebilmektedir. Ayrýca eðer kordon kaný saklanmýþ bir çocuða lösemi nedeni ile kök hücre nakli gerekecek olsa, baþarý açýsýndan ilk alternatif olarak doku tipi uygun kardeþi veya baþka bir vericinin kök hücreleri ile allojenik nakil düþünülmektedir. (Kaynak: Türk Hematoloji Derneði)

Tüm bu nedenler doðrultusunda saklanacak olan kordon kanlarýnýn  "bebeðin bir yaþam sigortasý" olmadýðý, herkesin maddi durumunu zorlayýp "olmazsa olmaz" olarak görmemesi gerektiði, yalnýzca özel durumlarda bir alternatif olarak düþünülebileceði görüþü aðýr basmaktadýr.

Gelecekte neler olabilir?
Gelecekte kök hücreler sanki bir otomobile yedek parça üretimi gibi; karaciðer, kalp, pankreas, beyin gibi pek çok organ yanýnda el, kol, ayak gibi uzuvlarýn oluþturulmasýnda kullanýlabilecek ve bu þekilde kazalar sonrasý uzuv kayýplarý, þeker hastalýðý, karaciðer, böbrek, kalp yetmezlikleri, nörolojik kayýplar (felç), Parkinson, Alzheimer hastalýðý, bir çok genetik hastalýklar ve kanser tedavilerindeki tüm tedavi yöntemleri belki de bu yönde deðiþecektir.

Ýleri zaman içinde biz hekimler “hastalýðý tedavi etmek” yerine “hastayý tedavi etmek” için uðraþacaðýz. Süreç alacak olan bu geliþmelerin henüz çok çok çok baþýnda bulunmaktayýz.

Bu uygulama ile faaliyet gösteren merkezler nelerdir?
Kordon kaný bankacýlýðý son birkaç yýl içinde ülkemizde de verilen bir hizmet haline gelmiþ ve konuyla ilgili þirketler faaliyete baþlamýþtýr. Bu þekilde bankalarda saklanýlan kanlarýn "otolog amaçlý kullanýma uygun olduðu"  yani ihtiyacý olan baþka bir hastaya kullanýmýnýn olamamasý sakýncalý yönleridir.

Bu þirketlerin bir kýsmý toplanan kaný ABD baþta olmak üzere temsilcisi olduklarý þirketlerin merkezlerinin bulunduðu ülkelerde saklarken bir kýsmý kendi bankalarýný kurmuþlardýr.

Maalesef ülkemizde hala daha konu ile ilgili yasal düzenlemeler yapýlmamýþ ve dolayýsýyla kanlarý Türkiye’de saklayan þirketler açýsýndan ruhsatlandýrma baþta olmak üzere yasal bir zemin oluþturulamamýþtýr.

Ülkemizde otolog kordon kaný bankacýlýðý ile ilgili faaliyet gösteren yerli ve yabancý bazý þirket bankalarý þunlardýr:

Cryobank (California Cryobank, ABD)
BabyCord (New England Cord Blood Bank, ABD)
Genkord (Ýstanbul)
Acýbadem Kordon Kaný Bankasý (Ýstanbul)
Yaþam Bankasý (Ankara).

Ülkemizde allojenik kök hücre bankalarý ise ticari bir amaç gütmeksizin ihtiyacý olan ve doku tiplemesi uygun kiþilere hizmet amacý ile  kurulmuþtur. Bu bankalar;

 Ankara Üniversitesi Týp Fakültesi
 Hacettepe Üniversitesi Týp Fakültesi’nde bulunmaktadýr.

KAYNAK: HERA KADIN SAÐLIK MERKEZÝ