Genel Bilgiler

Epilepsi , Sara   

    Epilepsi (halk arasýnda sar’a), eski çaðlardan beri insanoðlu tarafýndan bilinmektedir. Saðlýklý görünen bazý kiþilerin aniden yere yýkýlarak bilinçsiz halde çýrpýnmalarý sebebiyle bu çaðlarda epilepsi hastalarýna tanrýlar tarafýndan cezalandýrýlmýþ veya içlerine kötü ruhlar girmiþ kiþiler gözüyle bakýlmaktaydý. Epilepsinin incelenmesi ve tedavisi 1850’lerden günümüze kadar geliþimini sürdürmüþtür. Uygun antiepileptik seçimi ve kullanýmý yanýnda hastalarýn iyi izlenmesi sayesinde epilepsilerde tamamen iyileþme veya nöbetlerin 3/4 oranýnda azalmasý saðlanabilmektedir. Buna karþýlýk belirtilen uygun tedavinin seçilememesi ya da uygulanmamasý, bilimsel olmayan tedavi yöntemlerin araþtýrýlmasý gibi nedenler bu hastalýðýn kontrol altýna alýnamamasýna sebep olmaktadýr. Bu sebeple hasta ve ailesinin epilepsi hakkýnda bilgilendirilmeleri tedaviye baþlama noktasý olarak öncelik taþýmaktadýr.

     Epilepsi kýsaca, merkezi sinir sisteminin nöronlarýnýn paroksismal (tekrarlayan), reversibl (geçici), anormal elektiriksel deþarjlarýdýr. Deþarjlarýn olduðu yere göre de klinik olarak deðiþik özellikler gösteren nöbetler gözlenir. Bu nöbetler, bilinç kaybý ile seyredebildiði gibi bilinç kaybý olmaksýzýn da geliþir. Bu özelliklerine göre de isimlendirilmiþ ve sýnýflandýrýlmýþtýr. 1981’de Uluslararasý Epilepsi Derneði’nin enternasyonel sýnýflamasý kabul edilmiþtir ve belli aralýklarla bu sýnýflamada deðiþiklikler ve düzenlemeler yapýlmaktadýr.

      A) Epilepsi Tipleri:

     1) Parsiyel (Lokal, Fokal) Nöbetler: Serebral korteksin (beynin dýþ tarafýnda, sinir hücrelerini içeren gri madde) herhangi bir yerinden kaynaklanan nöbetlerdir. Deþarj, sadece çýktýðý yerde kalabildiði gibi beyindeki baðlantý lifleriyle diðer alanlara da yayýlabilir. O zaman deþarjýn baþladýðý ve yayýldýðý yer ile ilgili bulgular ortaya çýkar. Deþarjlar yaygýnlaþýrsa, kasýlma ve titremenin eþlik ettiði, bilinç kaybýyla beraber büyük nöbet dediðimiz grand mal tipi nöbetler geliþir.

     Bu nöbetler, duysal, motor ya da konuþma ile ilgili ve bilinç kaybý yoksa basit, bilinç kaybý varsa kompleks nöbetler olarak isimlendirilir.

     a) Basit Parsiyel Nöbetler:

     --  Motor Bulgularý Olan Nöbetler: Beynimizin, hareketleri saðlayan frontal (ön) bölgesinden kaynaklanan nöbetlerdir.

         * Fokal Motor (Vücudun bir tarafýnda olan) Nöbetler

         * Versiv (Dönücü) Nöbetler

         * Postüral (Vücudun duruþuyla ilgili) Nöbetler

         * Fonatör (Sesle ilgili) Nöbetler

     -- Duysal Semptomlu Nöbetler: Vücudumuzdaki duyularýn deðerlendirilmesini saðlayan duyu merkezlerinin olduðu bölgeden kaynaklanan ve his bozukluðu ile ortaya çýkan nöbetlerdir.

         * Yüzeyel Duyu Nöbetleri

         * Vizüel (Gözsel) Nöbetler

         * Oditör (Ýþitsel) Nöbetler

         * Olfaktör (Koku) Nöbetleri

         * Gustator (Tat) Nöbetleri

         * Vertijinöz (Baþ Dönmesi) Nöbetler

     -- Otonomik Belirtili Nöbetler: Ýstem dýþý olarak organlarýmýzýn çalýþmasýný saðlayan bölgelerin nöbetleridir.

         * Basit Otonomik Nöbetler

     -- Psiþik Semptomlu Nöbetler: Psikolojik deðiþiklikler þeklinde kendini gösteren nöbetlerdir.

         * Disfazik (Konuþma bozukluðu) Nöbetler

         * Dismnezik (Bellekle ilgili) Nöbetler

         * Kognitif (Tanýma, bilme, anlama) Nöbetler

         * Affektif (Korku, endiþe) Nöbetler

         * Ýllüzyon (Yanýlsama) Nöbetleri

         * Hallüsinasyon (Varsaný) Nöbetleri                                               

     b) Kompleks Parsiyel Nöbetler: Bilincin tamemen kaybýyla seyreden, deðiþik klinik özellikler gösteren nöbetlerdir. Köken aldýðý bölgeye göre klinik bulgular oluþturur. Amaçsýz koþma, aðýz þapýrdatma, üstü baþýyla oynama, amaçsýz hareketler yapma, yalanma, yutkunma, vb. klinik özlelliklerdir. Çevreyle iliþki kopmuþtur. Hasta yere düþmez, kasýlmaz. Karþýdaki kiþi onun nöbet geçirdiðini anlamaz. Otomatizmin (otomatik hareketler) iyi deðerlendirilmesi gerekir, çünkü bu durum baþka birçok hastalýkla karýþtýrýlabilir.

     2) Jeneralize Nöbetler:

     a) Absans Nöbetleri: Kýsa süreli ve saniyeler içinde geçen, bilinç kaybýyla giden, dalma nöbetleri de denilen, daha çok çocuklukta baþlayan, genetik de olabilen nöbetlerdir. Hasta, yapmakta olduðu iþi aniden durdurur, çevresine boþ bakar ve nöbetten sonra yapmakta olduðu iþe devam eder.

     b) Myoklonik Nöbetler: Beynin derin orta hat yapýlarýndan kaynaklanan ve beynin her tarafýna ayný anda yayýlan, bilinç kaybýyla seyreden, farklý klinik özelliklerle ortaya çýkabilen nöbetlerdir.

     c) Tonik Nöbetler: Vücudun kasýlmasý ile ortaya ortaya çýkan nöbetlerdir.

     d) Klonik Nöbetler: Vücudun bir yarýsýnda titreme þeklinde olan nöbet tipidir.

     e) Atonik - Akinetik Nöbetler: Aniden ve çok gevþek biçimde düþme ataklarý þeklinde kendini gösterir.

     f) Tonik Klonik Nöbetler: Grand mal olarak adlandýrýlan, halk arasýnda sar’a denilen tipik büyük nöbetlerdir. Parsiyel nöbetler giderek þiddetlenir ve beynin diðer bölgelerine de yayýlýrsa bu tip nöbetler geliþir. Bazen de jeneralize nöbetler grand male dönüþebilir. Hastanýn bu sýrada çenesi kilitlenip bütün vücudu kasýlýr. Gözleri açýk ve bir tarafa dönmüþ bir þekilde sabit bir þekilde bakarak çýðlýk atar ve bir kütük gibi yere devrilir. Bu sýrada hsta yaralanabilir. Bunu izleyerek aðýzdan köpük gelir. Dilini ýsýrmýþsa köpük kanlý olabilir ve bütün vücut titrer. Bu sýrada idrar kaçýrabilir, bazen de büyük abdestini de kaçýrabilir. Nöbet sýrasýnda hastanýn aðzýný açmaya çalýþmamak gerekir. Kolalrýný ve bacaklarý da diðer kiþilerce tutulmamalýdýr. Sadece baþýnýn altýna, travmayý önlemek için yumuþak birþey konulabilir. Bu sýrada hasta nefes alamaz ve morarmýþtýr. Bunu izleyerek hasta derin ve hýrýltýlý nefes alýp vermeye baþlar, bilinci kapalýdýr. Daha sonra hasta açýlýr ancak henüz bilinci tam olarak yerine gelmemiþtir ve þaþkýn bir þekilde etrafa bakar. Sorulanlara net yanýtlar veremez. Ardýndan da hasta uyku isteði duyar ve bir süre uyur. Kendine geldiðinde aþýrý yorgunluk, yaygýn aðrýlar ve baþ aðrýsý hisseder.

     B) Status Epileptikus:

     Epilepsi nöbetlerinin uzamasý veya aralýksýz olarak yinelemesiyle seyreden klinik bir durumdur. Status teriminin kullanýlabilmesi için en az 30 ila 60 dakikalýk sürede nöbetlerin kesintisiz olarak tekrarlanmasý veya nöbetler arasýnda bilincin hiç açýlmamasý gereklidir. Status, çeþitli epilepsi tiplerinin uzamasý ya da kesintisiz olmasý halinde kullanýlan bir terimdir. Hayatý tehdit eden bir klinik geliþmedir. Hastanýn bu durumu geliþtiði anda hemen hastaneye baþvurulmalýdýr ve gerekli tedavi baþlanmalýdýr. Status, özellikle grand mal tipinde olursa %40 gibi ölüm riski vardýr ve evde tedavisi yapýlmaz.

     C) Tedavi:

     Nabet þikayetiyle baþvuran hastaya derhal bir antiepileptik ilaç baþlama eðilimi sýkça rastlanan bir durumdur. Bu durum yanlýþ veya eksik tedaviye neden olabilir. Hastanýn þikayetlerinin epileptik nöbet olup olmadýðýna, nöbetlerin tipi ve etyolojik nedenin ne olduðuna iyi karar vermek gereklidir. Öncelikle hasta ve yakýnlarýndan iyi bir öykü alýnmalýdýr. Olanak varsa nöbetler gözlenmeli, Elektroensefalografi EEG kayýtlarý ve nöbetlerin nedenlerine yönelik incelemeler yapýlmalýdýr.

     Ýlaç tedavisi doktor ve hastanýn sabýrlý olmasýný gerektiren uzun bir dönemi kapsar. Bu nedenle doktor ve hasta iyi bir iliþki kurmalýdýr.

     Tedaviye nöbetler üzerinde en etkili, yan etkileri en az olan, kullanýmý ve temin edilmesi kolay, hastanýn da ekonomik durumuna en uygun ilaçla baþlanmalýdýr. Nöbetler tek ilaçla kontrol altýna alýnmaya çalýþýlmalýdýr. Nöbetler kontrol altýna alýnamadýðý durumlarda ilaç dozu, tolare edilebilen en yüksek düzeye kadar artýrýlmalýdýr. En yüksek doza karþýn yanýt alýnamýyorsa durum gözden geçirilerek ya baþka bir ilaca geçmek ya da ikinci bir ilacý tedaviye ilave etmek mümkün olabilir. Ýlaç deðiþimi durumunda ilk ilaç yavaþça azaltýlarak kesilmeli ve ikinci ilaç da yavaþça rtýrýlarak alýnmalýdýr.

     Her ilacýn etkili ve düzenli plazma seviyesine ulaþmasý için belirli bir süre geçmesi gereklidir. Bu sebeple, ilaçlarýn dozlarýný sýkça deðiþtirmek doðru deðildir. Ýlaçlarýn aniden býrakýlmasý statusun en etkili nedenidir. Bu nedenle hastalarýn ilaçlarýný birden kesmesi yanlýþ bir tutumdur.

     Bir taraftan uzun süre kullanýlan ilaçlarýn bedensel ve ruhsal yan etkileri diðer taraftan da ilaçlarýn kesilmesinde sonra nöbetlerin tekrarlama olasýlýðý sebepleriyle antiepileptik tedavinin sonlandýrýlmasý veya ömür boyu sürdürülmesi kararýnýn dikkatle alýnmasý gereklidir.