x
Genel Bilgiler
x
x
x
x
x
Ýlgili Kelimeler Listesi: travma ve disosiyatif kimlik
Not: Aþaðýdaki mavi linklerden ilgili kelimeler için tek týkla site içi arama yapabilirsiniz..
çoðul kiþilik bozukluðu ve travma
1. Maðduriyet ve Travma
Kiþinin sahip olduðu çevre ve beden üzerindeki hakimiyetinin tehlikeye girmesi, tehdit edilmesi, zarar görmesi sonucu maðduriyet oluþur ve bazý maðduriyet durumlarýnda travmatik yaþantý söz konusudur. Travmatik yaþantýlar sýradan þanssýzlýklardan farklý olarak bir tehdit ya da þiddet ve ölümle çok yakýn olma halidir. Tehdide karþý uygun cevap verilemediðinde travmatizasyon ortaya çýkar (Gölge, 2005).
Travmatizasyon, genel bir ifadeyle, bireyin kiþiliði ve ruhsal yapýsý üzerinde þu veya bu ölçüde kalýcý bir etki býrakan olaðandýþý, felaket niteliðinde bir yaþantýnýn anýlarýndan kaynaklanan bir rahatsýzlýk ve bunaltý durumu olarak tarif edilebilir (Budak, 2003).
Tüm travmatik olaylar duygusal yanýtlara ve davranýþ deðiþikliklerine neden olur. Bu yanýtlar stresin azaltýlmasý ve dengenin yeniden kurulmasýna yardým eder. Travmaya normal tepkiler arasýnda anksiyete, depresyon ve psikosomatik belirtiler bulunur. Bu belirtiler normal durumlarda travmadan sonra birkaç hafta sonra kaybolur. Felaket yaþantýlarý, kiþinin travmadan önceki düþünce ve çatýþmalarýna özel bir anlam vermesine de neden olabilir (Yüksel, 2001).
1889 da Pierre Janet (akt.Van der Kolk, 1994) zorlayýcý duygusal reaksiyonlarýn, var olan hafýza düzenlerine deneyimlerin entegrasyonu ile müdahale ederek olaylarý travmatik hale getirdiðini iddia etmiþtir. Janet’ye göre zorlayýcý duygular, özel olaylarýn hatýralarýnýn bilinçten ayrýþmasýna, bunlarýn yerine anksiyete ve panik gibi iç organ duyumlarý olarak ya da kabuslar ya da flashbackler gibi görsel imajlar olarak saklanmasýna neden olur. Janet ayný zamanda, travmatize olmuþ hastalarýn, gerçek tehditle iliþkili olan ancak þimdiki durum üzerinde herhangi bir etkisi olmayan acil durum cevaplarýyla birlikte travmanýn hatýrlatýcýlarýna (hatýrlatan þeylere) tepki gösterdiklerini iþaret etmektedir. Janet, maðdurlarýn deneyimlerinden bir þeyler öðrenme ile ilgili problemler olduðunu da belirtmektedir: travmayý aþamamaktadýrlar, þimdiki ihtiyaçlarýna dikkatlerini yoðunlaþtýrma çabalarý içinde duygularýný kontrol altýnda tuttuklarýndan enerjileri bu yönde absorbe olmaktadýr. Bazý durumlarda travmaya saplanarak ama daha da sýklýkla bu duygularýn yerini tam konumlandýramayarak tekrar ve tekrar travmatize olmuþ gibi davranarak ve hissederek geçmiþe fikse olmuþlardýr.
Kronik yüksek uyarýmýn (hyperarousal) yerini almasý için, travmatize insanlar faaliyetlerini durdurmaktadýrlar: davranýþsal düzeyde; travmanýn hatýrlatan uyaranlarýndan kaçýnarak, psikobiyolojik düzeyde; hem travmayla alakalý hem de gündelik deneyimlere kadar uzayan duygusal hissizleþme ile. Böylece; kronik post travmatik stres bozukluðu olan insanlar, çevreye yanýt vermenin hissizleþmesinden zarar görmeye eðilim göstermektedirler (Van der Kolk, 1994)
Psikososyal travmalara neden olan temel etkenler(Yüksel, 1995, akt. Gölge, 2005):
• Ýþ veya trafik kazasý geçirmek, bir yakýnýný veya uzvunu ani ve beklenmedik bir biçimde kaybetmek
• Deprem, su baskýný gibi doðal bir afet yaþamak
• Yaþamý tehdit eden olaðanüstü ortamlarda bulunmak, iþkenceye maruz kalmak veya bunlardan birine maruz kalmakla tehdit edilmek veya bunlardan birine tanýk olmak
• Askerlikte çatýþmada bulunmak, soygun veya benzer bir saldýrýya uðramak
• Çocukluk çaðýnda aile üyelerinden biri veya bir yabancý tarafýndan fizik, cinsel veya duygusal istismar yaþamýþ olmak
2. Travma sonrasý oluþan ruhsal sorunlar
2.1.Travmatik Tepkiler
• AKUT STRES BOZUKLUÐU (ASD) (anlýk reaksiyon)
• POST TRAVMATÝK STRES BOZUKLUÐU (1 aydan daha fazla)
• DEVAM EDEN STRES BOZUKLUÐU (CSD) (Stresör devam etmekte)
• KOMPLEKS PTSD (uzun süre maruz kalma)
• Travmatik Psikoz
2.1.1. ASD (Akut Stres Bozukluðu )
1. Disosiyatif semptomlar
• Hissizleþme: (kendini çekme ya da duygusal yanýtýn yoksunluðu)
• Disosiyatif amnezi: (travmanýn önemli durumlarýný hatýrlayamama)
• Farkýndalýkta azalma (“spaced out”)
• Derealizasyon (bilinen dünyanýn bilinmez hale gelmesi)
• Depersonalizasyon (kimlikle/kendilikle/bedenle ilgili çarpýtýlmýþ duygular)
2. PTSD-kriter:
Yalnýzca bir yeniden deneyimleme, kaçýnma ya da yüksek uyarýlma reaksiyonu gerekir.
3. Ýþlevsel bozulma:
Gerekli yardýmý saðlayamama ya da kiþisel aðlarý/kaynaklarý harekete geçirememe
4. Baþlangýç/ Süreç:
En az 2 gün maksimum 4 hafta
Travmatize oluþun þiddeti (T) aþaðýdaki dengeye baðlýdýr:
Stres Faktörleri (þiddet/yoðunluk) / Koruyucu Faktörler (strength/resiliency)
2.1.2. Stres Faktörleri:
• Sosyoekonomik zorluklar/ yoksulluk- akut deðiþiklikler/ kronik üzüntüler
• Psikolojik / fiziksel þiddete maruz kalma
• Cinsel istismar ve diðer cinsel þiddete maruz kalma
• Etnik/dini/ýrksal eziyet
• Mülteciler / IDPs/ Returnees
• Savaþa ve diðer sivil/askeri çatýþmaya maruz kalmak
• Doðal felaketlere maruz kalmak (hortumlar, sel, volkan patlamasý)
• Kazalara, trafiðe, kara mayýnlarý, iþle baðlantýlý
• Çocuklukta istismara uðramak
• Aðýr/akut hastalýklar (kanser,HIV/AIDS vb.)
2.1.3. Koruyucu faktörler:
• Emniyet/güvenlik
• Bireysel baþa çýkma yetenekleri/ kiþisel kaynaklar
• Ailenin manevi gücü ve destek
• Sosyal aðlar-iletiþim aðlarý
• Gelecek yaþam olanaklarý
• Ýdeolojik/ politik/ dini anlayýþ
Þekil 2. Travma þiddeti
TSSB geliþtiren riskler ayný zamanda travma ile olaydan önce kiþide mevcut olan kýrýlganlýk faktörlerinin birbirlerini etkilemeleriyle ilgilidir. Travma öncesi kýrýlganlýk faktörleri olarak birinci derecede akrabalar arasýnda psikiyatrik hastalýk öyküsü, erken dönem cinsel veya diðer çocukluk çaðý travma öyküsü, anne-babanýn olmamasý, eski psikiyatrik bozukluk, travma öncesi ve sonrasý yaþanan yaþam zorluðu ve kadýn olma gösterilmektedir (Gölge, 2005).
3. Cinsel Ýstismar ve Travma
Cinsel istismar, travma sonrasý stres bozukluðu geliþtirmek için çok kuvvetli bir travmadýr ve çoðul travmaya maruz kalmak riski arttýrýr. Saldýrýnýn erken yaþta olmasý, failin tanýdýk olmasý da travmanýn yoðunluðunu etkiler. Tanýdýk biri tarafýndan cinsel saldýrýya uðrayan maðdurun iyileþmesi diðerlerine göre farklýlaþmakta ve maðdur daha fazla ruhsal bozukluk sergilemektedir (Gölge, 2005). Çocukluðunda cinsel istismara maruz kalmýþ bireyler depresyon, yakýn iliþkilerde sorunlar, madde kötüye kullanýmý, cinsel disfonksiyon ve disosiyasyon gibi pek sorunu içeren saðlýk problemleriyle ve pek çok duygusal problemlerle daha sýk karþýlaþmaktadýrlar (Alexander & Schaeffer, 1994; Briere, 1992; Long & Jackson, 1991; akt. Hoffman ve Kellogg, 1997).
Hoffman ve Kellogg’un 1997 yýlýnda yaptýklarý bir çalýþma, bir kiþi tarafýndan gerçekleþen cinsel saldýrý ile birden çok failin gerçekleþtirdiði cinsel saldýrýya gösterilen tepkilerin farklýlaþtýðýna iþaret etmektedir. Bu çalýþmaya göre, tek bir failin gerçekleþtirdiði saldýrýya oranla daha az maðduriyet hissedilirken birden fazla fail tarafýndan gerçekleþtirilmiþ bir saldýrýda maðdurlar daha fazla kendilerini suçlama eðilimi göstermiþlerdir. Maðdurlar daha fazla kendini suçlama ve çaresizlik duygularý göstermiþlerdir.
Þar ve arkadaþlarýnýn yaptýðý bir çalýþmada disosiyatif kiþilik bozukluðu tanýsý almýþ 35 vakanýn % 77.1’inin fiziksel ve/veya cinsel istismara maruz kaldýklarý saptanmýþ, ayrýca çocukluk çaðý istismarýnýn þiddeti ile disosiyatif yaþantýlarýn miktarý arasýnda doðru orantý belirlenmiþtir (akt. Gölge, 2005).
Literatürde intihar giriþimi, kendine zarar verme davranýþý (self mutilation), yeniden maðduriyet (revictimization) ve disosiyatif yaþantýlar sergileme gibi davranýþlarla cinsel istismar arasýndaki iliþkiyi araþtýran ve aralarýndaki pozitif korelasyonu doðrulayan pek çok çalýþma vardýr.
4. Travmatizasyon, Yeniden Maðduriyet (Reviktimizasyon) ve Kendini Yaralama Davranýþlarý
Travmatize olmuþ bazý kiþiler yaþadýklarý travmayý farklý þekillerde yeniden yaratmaya devam ederler. Savaþa katýlanlarýn paralý asker olmalarý, ensest maðdurlarýnýn fahiþe olmalarý, çocukluk çaðý fiziksel istismar maðdurlarýnýn sonraki evlatlýk verilen ailelerini sanki istismara provoke ediyormuþ gibi bir görünüm sergilemeleri, kendilerini yaralamalarý veya agresyon gibi geçmiþte yaþadýklarý travmayý çeþitli þekillerde ifade ederler. Kendini yaralama, zarar verme ve yeniden maðduriyet (reviktimizasyon) sýklýkla kronik çocuk istismarý maðdurlarýnda görülmektedir. Tek travmatizasyondan sonra görülmesi nadirdir. Yeniden maðduriyet yetiþkin travmalarýnda sýk görülmez, dayak ve tecavüzden sonra meydana gelebilir (Gölge, 2005).
Çocuklukta birden çok failin saldýrýsýna uðramýþ yani çoklu fail maðduru olan bireyler, tek fail maðdurlarýna nazaran, yetiþkinlikte daha fazla disosiyatif, þizoid, kaçýngan ve kendini yaralayýcý semptomlar sergilemektedirler (Alexander & Schaeffer, 1994; akt. Hoffman ve Kellogg, 1997). Ek olarak çocukluklarýnda 2-4 kere ve daha fazla cinsel saldýrýya uðramýþ bireyler, yetiþkinliklerinde daha fazla reviktimizasyon (yeniden maðduriyet) yaþamaktadýrlar (Wyatt, Guthrie & Notgrass, 1992; akt. Hoffman ve Kellogg, 1997).
Yeniden maðdur olmayý açýklayan farklý birkaç teori vardýr. Bu teoriler yeniden maðduriyeti çocukluk çaðý istismar ile iliþkilendirmiþlerdir. Pek çok çalýþma çocukluk çaðý istismarý ile disosiyatif yaþantýlar arasýnda doðru orantý bulmuþtur. Maðdurlar böylece aðýr duymamayý , anýlarýný unutmayý, zaman kavramlarýný ve algýlarýný deðiþtirmeyi, kiþi ve yer algýlarýný farklýlaþtýrmayý, halüsinasyon yaþantýlarý oluþturmayý ustaca baþarýrlar. Bunlar bir süre sonra otomatik ve bilinçdýþý yapýlýr hale gelir. TSSB, maðdurun üstesinden gelemeyeceði þok ve çaresizlik durumuna sebep olur. Yeniden maðduriyeti açýklayan teorilerden bazýlarý çocukluk çaðý cinsel istismarýnýn disosiyasyon ve TSSB’ye neden olduðunu ve bu semptomlarýn yeniden maðduriyete yol açtýðýný ve bunun da semptomlarý arttýrdýðýný, bir kýsýr döngü oluþturduðunu öne sürmektedir (Gölge, 2005).
5. Travmayla Ýliþkili Ruhsal Bozukluklardan Biri : Disosiyatif Kimlik Bozukluðu / Çoðul Kiþilik Bozukluðu
Disosiyasyon, normalde kiþilikte bütünleþen ve bireyin kimlik-benlik duygusunu oluþturan belli fikirlerin, duygularýn, algýlarýn, bilgilerin, kimliðin, anýlarýn, arzularýn vb. kiþiliðin geri kalanýndan ayrýlmasýyla; ya da bilincin travmatik veya acý verici çaðrýþýmlardan uzaklaþmasýyla tanýmlanan bir tür savunma mekanizmasý; ayrýca belli zihinsel iþlevlerin birbirinden, özellikle de duyu girdileriyle duygularýn bilinçten ve bellekten ayrýlmasý olarak tanýmlanýr. Özünde bir tür gerçeklikten kaçýþ olarak nitelendirilebilecek olan bu süreç, örneðin disosiyatif rahatsýzlýklar denen rahatsýzlýklarla iliþkili olarak gözlenmektedir. Bu haliyle, çözülme, hayal kurma, dalýp gitme veya bölmeleme gibi hafif türlerinden, halk dilinde çok kiþiliklilik olarak bilinen kimlik çözülmesi rahatsýzlýðý denilen rahatsýzlýklara deðin deðiþen bir süreklilik gösterir (Budak, 2003).
Kiþide yineleyici biçimde baþka bir ya da birden fazla kiþiliðin belirmesi, bunlarýn o kiþinin yaþamýna kýsa ya da uzun süre egemen olmasý; bu kiþilik ya da kimliklerin birbirini tanýmamasý, birbirinden habersiz olmasý ve birbirinin yaptýðý eylemleri tümden unutmasý bu bozukluðun temel belirtileridir. Bir kiþilikten ya da kimlikten ötekine kaymalar kýsa sürede olur. Bu durumun ilaçlara ya da temporal epilepsilere baðlý olmamasý gerekir. Bu kiþilerin telkine ve hipnoza yatkýnlýklarýnýn yüksek olduðu bilinmektedir (Öztürk, 2004).
Normalde, benlik ve hafýza, yaþam deneyimlerinin zihinsel BAÐLANTISI (association) aracýlýðýyla entegre olur ve birleþtirilir. DÝSOSÝYASYON ise, anýlarýn farkýnda olmadan (örn: amnezi), kimlik öðelerinden veya yaþam deneyimlerinden (peritraumatic disosiyasyon) ayrýlmasýdýr. Disosiyasyon, travmatize olmuþ bir kiþinin, kendisine aðýr gelen travmatik deneyimi bilincinden ayýrmasýna ve baþ etmesini ve “hayatta kalacak þekilde” iþlev göstermesini saðlar. Bu þekilde hayatta kalmanýn bedeli ise çözülmemiþ, entegre edilmemiþ materyalin sürekli ve hoþ olmayan bir þekilde tetiklenmesidir.
Kiþide beliren ve bir süre ona tümüyle egemen olan bu ayrý kimliðe “ayrý, öteki kimlik, alter kimlik ya da kiþilik” de denir. Bireydeki ayrý kimliklerin sayýsý 2-10 arasýndadýr ancak daha yüksek sayýlý çoðul kiþilik bozukluðu olgularý bildirilmiþtir. Bunlar genellikle kiþinin alýþkýn olduðu yaþam biçiminin dýþýnda kiþilik özellikleri gösterirler. Örneðin yumuþak, edilgin bir kiþide kýrýcý, etkin, atak davranýþ özellikleri gösteren bir ayrý kiþilik gibi. bu ayrý ya da alter kiþiliklerin gelip gitme süresi çok deðiþken olabilir. Saðaltým sürecinde bir kimlikten ötekine kaymalar kimi olgularda sýk görülebilir (Öztürk, 2004).
Disosiyatif çözülme ile gelen her bir kiþilik iyi entegre olmuþtur ve ayrý anýlarý olan karmaþýk bir bütün oluþturur. Her kiþiliðin kendine göre algýlama, iliþki kurma, çevre ve kendisi ile ilgili algýlarý konusunda devamlýlýk gösteren kendine özgü özellikleri vardýr. Kiþiliklerden bir diðerine geçiþ ani olur. Genellikle de bu geçiþlerde bir stres etkeni bulunur. Klasik olgularda her bir kiþiliðin kendine özgü anýlarý, davranýþ biçimleri, sosyal iliþkileri vardýr. Gizli çoðul kiþilik bozukluðunda belirtiler stres veya anýlarla tetiklenerek ortaya çýkar. Bazen de kendi çocuklarý kendisinin travmatize olduðu yaþa geldiðinde çýkar; travmatize edenin hastalanmasý veya ölmesi ile de belirtiler ortaya çýkabilmektedir. Eriþkin dönemde obje kaybý, tecavüz, savaþ, þiddete tanýklýk etmek, kafa travmalarý vb. sonucu ortaya çýkabilir. Çocukluk anýlarýný anýmsama güçlüðü, gerçek dýþýlýk duygularý, geriye dönüþler, boþluk duygusu, kafasýnýn içinde birtakým sesler duyma biçiminde belirtiler olur (Yüksel, 2001).
Ruhsal travma eriþkinde ve çocukta farklý etki yapar. Çocukta disosiyasyona yatkýnlýk çok daha fazladýr, yaþla azalýr. Bu nedenle çocukluk çaðý travmatik yaþantýlarý eriþkinlikteki disosiyatif bozukluklarýn asýl nedenini oluþturur. Disosiyatif düzenek baþlangýçta çocuk tarafýndan normal olarak travmatik yaþantýnýn üstesinden gelme çabasý baðlamýnda kullanýlýr. Ancak bu düzenek zamanla uyumsal olmayan, patolojik bir sürece dönüþür. Ruhsal travma yaþantýsý sýrasýnda baþka türlü kaçma ve kurtulma olanaðý bulamayan çocuk “bu olanlar bana deðil baþkasýna yapýlýyor” , “bunlarý yaþayan ben deðilim” biçiminde düþünerek ruhsal dengesini korur. Ancak travmatik yaþantý aðýr, yineleyici ve özellikle çocuðun sevgisine gereksinim duyduðu aile bireylerinin davranýþlarýndan kaynaklanýyorsa bu savunma giderek yerleþir ( Þar, 2000).
Anksiyetenin çok yoðun olduðu durumlarda kiþilik düzeni o denli bozulabilir ki, savunma mekanizmalarý, bilinci, hafýzayý ve hatta bazen kiþiliðin tamamýný egemenliði altýna alýr, bunun sonucu olarak da ilk anda yanlýþ olarak psikotik izlenimi veren dramatik belirtilerin ortaya çýkmasýna neden olurlar (Oral, 1999).
Kiþinin algýlarýný, duygularýný, anýlarýný ve giderek tüm zihnini bölmeleþtiren disosiyatif savunma iki iþlev birden görür. Bir yandan kiþiyi olay sýrasýnda travmatik yaþantýnýn etkisinden uzaklaþtýrýrken gerekli ruhsal çözüm iþlemini ileride baþka bir perspektif içinde yapýlmak üzere erteler. Böylece fiziksel çaresizlik içinde de olunsa denetimin yitirildiði hissini önler. Fakat disosiyasyon sonradan artýk fiziksel denetime sahip olunduðu halde bu kez ruhsal bakýmdan çaresizlik hissi yaratan bir mekanizmaya dönüþür (Þar, 2000).
Etiyolojisi tam olarak bilinmemekle birlikte, erken çocukluk yaþantýlarý tüm disosiyatif bozukluklarýn etiyolosinde önem taþýmaktadýr. Genel olarak disosiyatif bozukluklarda
Ebeveynlerden erken ayrýlma % 26.4
Ebeveynler arasý þiddete tanýklýk %30.1
Fiziksel istismar % 23.6
Cinsel istismar %34.6
16 yaþtan önce tecavüz %11.7
Cinsel ve fiziksel istismar %42.1
olarak bulunmaktadýr. Kuramsal olarak böyle bir bozukluðun bireyi travmanýn etkilerinden koruduðu ileri sürülmektedir. Disosiyasyon sýrasýnda olasýlýkla anýlar daha farklý bir biçimde depolanýp korunmakta, bu da yeni bir kiþilik þeklinde yaþanmaktadýr (Yüksel, 2001).
Birçok çoðul kiþilik ve disosiyasyon hastasýnda travma yaþantýlarý çocuklukla sýnýrlý kalmamakta, yaþamýn daha sonraki dönemlerinde de görülmektedir. Bu kiþilerin yeni travma yaþantýlarýna karþý kendilerini koruyamadýklarý ve nerede ise riskli ortamlarý bulduklarý düþünülmektedir. Reviktimizasyon yani yeniden maðduriyet anlamýna gelen bu örüntü tekrarlama eðilimindedir. Esasen kurban rolü aslýnda üç rolden oluþan örüntünün bir parçasýdýr. Bu üçgenin diðer iki köþesini kurtarýcý ve istismarcý rolleri oluþturur. Bu roller yer deðiþtirebilir (Þar, 2000).
Disosiyatif kimlik bozukluðunun ( Çoðul kiþilik bozukluðu) Diagostic and Statistical Manual of Mental Disorders –IV (DSM-IV) taný ölçütleri kitabýndaki kriterleri þöyle sýralanmaktadýr:
A. Ýki ya da daha fazla birbirinden ayrý kimliðin ya da kiþilik durumunun varlýðý (her birinin kendi içinde oldukça süreklilik gösteren çevre ve benlik algýsý, iliþki kurma ve düþünce biçimi vardýr.)
B. Bu kimliklerden ya da kiþilik durumlarýndan en az ikisi kiþinin davranýþlarýný zaman zaman denetim altýnda tutar.
C. Önemli kiþisel bilgileri sýradan bir unutkanlýkla açýklanamayacak bir biçimde anýmsayamama.
D. Bu bozukluk bir maddenin (örn. Alkol Entoksikasyonu sýrasýnda görülen “blackout”lar ya da kaotik davranýþ) ya da genel týbbi bir durumun (örn. kompleks parsiyel kasýlmalar) doðrudan fizyolojik etkilerine baðlý deðildir. Not: Çocukluktaki semptomlar hayali oyun arkadaþlarýna ya da baþka tür bir oyun fantezisine baðlanamaz.
Disosiyatif kimlik bozukluðu ve diðer disosiyatif durumlar, adli psikiyatri baþlýðý altýnda birkaç açýdan önem taþýr:
1. Disosiyatif kimlik bozukluðu, etyopatogenezinde çocukluk çaðý emosyonel travmalarý ciddi önem taþýdýðý için aile içi þiddet, fiziksel ve cinsel istismar konularýnýn bir uzantýsýdýr.
2. Disosiyatif kimlik bozukluðunda zaman zaman ortaya çýkan “alter”kiþiliklerin belirgin olarak suç iþleme davranýþýna yöneldikleri söylenemese de böyle bir yasa dýþý davranýþta cezai ehliyet kavramý önem arz eder. Disosiyatif kimlik bozukluðu olan erkeklerin kadýnlara göre daha büyük bir sýklýkla suç iþledikleri, kadýnlarýn iþlediði suçlarýn daha önemsiz suçlar olduðu bildirilmektedir. ABD’de mahkemeler çoðul kiþilik bozukluklarýndaki “kötü alter” kiþiliklerin iþlediði iddia edilen suçlardan dolayý kiþileri sorumlu tutmaktadýrlar. Zira kötü olduðu kabul edilen “alter” kiþiliklerin de davranýþýn niteliði ile ilgili olarak muhakeme etme ve gerçeði deðerlendirme yetisi mevcuttur ve hezeyanlarýn etkisi altýndaki bir psikotikte olduðu gibi bozulmamýþtýr.
3. Hukuki ehliyet açýsýndan tedavi tamamlanana kadar geçici bir süre için hacir veya müþaveret kararý verilebilir.
4. Disosiyatif bozukluklarýn bir kýsmý, durumun þiddetine göre dava açma, yemin etme, tanýklýk yapma ve ifade verme yeteneðini etkileyebilir (Oral, 1999).
Derleme: Serpil Kýzýltaþ
Kaynaklar
• Öztürk, O. (2004), Ruh Saðlýðý ve Bozukluklarý, Nobel Týp Kitapevleri, Ýstanbul
• Van der Kolk, B.A. (1994), The Body Keeps The Score: Memory And The Evolving Psychobiology Of Post Traumatic Stress, (internet), mevcut olduðu adres: http://www.trauma-pages.com/a/vanderk4.php
• Gölge, Z. B. (2005), Cinsel Travma sonrasý Oluþan Ruhsal Sorunlar, Nöropsikiyatri arþivi, 42 (1-2-3-4): 19-28, (internet), mevcut olduðu adres: http://www.turknoropsikiyatri.org/PDF/2005/19-28.pdf
• Kellogg, N. D., Hoffman, T. J. (1997), Child Sexual Revictimization by Multiple Perpetrators, Child Abuse & Neglect, Vol. 21. No. 10. pp.953-964 (internet), mevcut olduðu adres: http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleListURL&_method=list&_ArticleListID=576909757&_sort =d&view=c&_acct=C000041838&_version=1&_urlVersion=0&_userid=5168285&md 5=cd5920cbfbbf62905070860fe9aaa6a2
• Budak, S. (2003), Psikoloji Sözlüðü, Bilim ve Sanat Yayýnlarý, Ankara
• Yüksel, N. (2001), Ruhsal Hastalýklar, Çizgi Týp Yayýnevi, Ankara
• Oral, G. (1999), Adli Psikiyatri, Soysal, Z., Çakalýr, C. Editörler. Adli Týp III. Cilt içinde. i.Ü. Cerrahpaþa Týp Fakültesi Yayýnlarý, Ýstanbul
• Þar, V. (2000), Çoðul Kiþilik Kavramý ve Disosiyatif Bozukluklar, Psikiyatri Dünyasý, 4. sayý, 7-11, (internet), mevcut olduðu adres: http://www.cty.com.tr/pdf/6/4/7.pdf
• Amerikan Psikiyatri Birliði: Psikiyatride Hastalýklarýn Tanýmlanmasý ve Sýnýflandýrýlmasý Elkitabý, Yeniden gözden geçirilmiþ dördüncü baský (DSM-IV-TR), Amerikan Psikiyatri Birliði, Washington DC, 2000’den çeviren Köroðlu, E. (2001), Hekimler Yayýn Birliði, Ankara
• Oltmanns, T.F., Neale, J.,Davison, G.C. (2003), Anormal Davranýþlar Psikolojinde Vaka Çalýþmalarý, Türk Psikologlar Derneði Yayýnlarý, Ankara
Ýlgili Kelimeler Listesi: travma ve disosiyatif kimlik
Not: Aþaðýdaki mavi linklerden ilgili kelimeler için tek týkla site içi arama yapabilirsiniz..