Genel Bilgiler

Ýnsan, varoluþunun gereði olarak kendisini ve çevresini aydýnlatma, tanýma, olay ve oluþumlarý açýklama ve karþýlaþtýðý problemlere güvenilir çözümler arama uðraþýndadýr. Her problem çözümü, belli kararlarýn alýnmasýný; her karar belli bilgilerin elde edilmesini gerektirir. Karþýlaþýlan problemin türü ne olursa olsun güvenilir çözümlerin bulunabilmesi için öncelikli olarak “doðru” kararlarýn alýnmasý, doðru kararlarýn alýnmasý içinse “doðru” bilgilerin kullanýlmasý gereklidir. Bu ise, bilginin gerçek kaynaðýnýn ne olduðunu ve pratikte kullanýrken hangi bilgi dayanaklarýndan yararlanýldýðýnýn bilincinde olmayý zorunlu kýlar (Karasar,2004). 

Birey, karþýlaþtýðý problemleri çözmede, deðiþik bilgi dayanaklarýndan yararlanýr (Karasar’ ýn Ertürk, 1978; Yýldýrým,1977; Kaptan, 1977; Armaðan,1974; Fox,1969; Van Dalen,1962 den aktarýmý, 2004). Bunlar genel olarak gelenekler ya da baþka bir ifadeyle önceki uygulamalar, otorite figürleri, kiþinin kendi deneyimleri ve son olarak ise bilimdir (Karasar,2004). Problemlerin çözümünü eski uygulamalarda arama sýkça rastlanan bir tutum olarak varlýðýný sürdürmektedir, “emsal arama” eðilimi de bu tutumun bir belirtisidir. Kimi durumlarda yeterli olabilecek bu tutumun yetersizliðini anlamak için toplumlarýn nasýl hýzla deðiþip geliþtiðine bakmak kafi gelecektir. Problem çözmede otorite arama ise ikinci bir yol olarak karþýmýza çýkar ve temelde tümdengelimci Aristo mantýðý ile bütünden parçaya doðru bir düþünce etkinliði olmasý dolayýsýyla eþ tutulabilir. Üçüncü bir dayanak ise kiþisel deneyimlerdir ki bu yaklaþýmda birey kendi düþünce, gözlem ve deneyimleri ile bir karara gitmektedir. Bu yaþantýlar sýnýrlý ve öznel olmalarý dolayýsýyla yetersizdirler. Tüm bu bahsedilen dayanaklar temelde “saðduyu”ya dayalý bir yaklaþýmla sýnýrlýdýr; bu ise insaný gördükleri ve kestirebildikleri ile sýnýrlý tutar. Son olarak ele alacaðýmýz dayanak ise bilimdir. Bilime dayalý problem çözmenin en belirgin özelliði, çözümün genel, güvenilir ve insanlarca bilinen en geçerli verilere dayalý olmasýdýr. Bu yaklaþýmda temel bilgi, tüm insanlýðýn ortak ürünü olan bilimdir, bu bilgi ise ortaklaþa benimsenen ölçütlere göre, gözlenebilir (empirist yaklaþýma toplanmýþ) verilerden elde edilir (Karasar,2004). Aslýnda bir anlamda sýnýrlarýný çizdiðimiz bu tarif dýþýnda bilginin çeþitli tanýmlarý yapýlagelmiþtir, bunlardan bazýlarý;

 “(Yunanca episteme, Latince scientia ‘dan) dýþ dünyaya, nesnel gerçekliðe ve bu gerçeklikte yer alan olgulara iliþkin, tarafsýz gözlem ve sistematik deneye dayalý zihinsel etkinliklerin ortak adý. Amacý, konu aldýðý alanda, genel doðrularýn ya da temel yasalarýn bilgisine ulaþmak olan bilgi kümesi. Varolan þeylerin mahiyeti ve kaynaðýyla aralarýndaki iliþkileri konu alan akla dayalý bilgi. Belli bir konusu olan, kabul edilmiþ yöntemlere dayanýlarak elde edilmiþ organize ve rasyonel bilgiler bütünü. a) bizim dýþýmýzda bir olgular dünyasýnýn, b) bu dünyanýn insan için anlaþýlabilir olan bir dünya olduðu, ve c) bizim dýþýmýzdaki bu dünyayý bilme ve anlama çabasýnýn deðerli bir uðraþ olduðu inanç ya da kabullerine dayanan bilim, olgusal bir faaliyet olarak ortaya çýkar. Yani bilimsel önermelerin tümü, ya doðrudan ya da dolaylý olarak gözlemlenebilir olan olgularý dile getirir. Mantýksal, nesnel, eleþtirel, genelleyici ve seçici bir faaliyet olarak ortaya çýkan bilim ve bilimsel bilgi nedenlerin bilgisi olmak durumundadýr; yani, bilim, dýþ dünyadaki olgularý betimlemekle yetinmeyip, olgularýn nedenlerini vererek, onlarýn niçin olduklarý gibi olduklarýný belirtir. Öte yandan, bilimsel bilgi öznelerarasý geçerliliði olan bir bilgidir. Yani, bilimsel bilgi, insanlara harfi harfine ve gerçekten anlaþýlan sözcüklerle iletilebilen bir bilgi türüdür. Yine, bilimsel bilgi doðruluðu sýnanabilir, test edilebilir olan bir bilgidir. Yani, bilimsel önermelerin doðruluk ya da yanlýþlýklarýna, ilke olarak, kendisini uygun koþullar içinde bulan tüm insanlar tarafýndan karar verilebilir (Cevizci,1999).” 

 “sistemli araþtýrma yöntemlerinin kullanýlmasýyla biriktirilmiþ bilgi yapýsýna veya bütününe bilim denir” (Arýk’ ýn Towsend,1953 den aktarýmý,2004).


 Bilim, doða olaylarýný anlamaya, bilmeye, doða olaylarýnýn içindeki ‘kanunlarý’ bulmaya çalýþýr. Bu bilgi, olaylarýn geliþme istikametleri hakkýnda prediksiyonlar yapýlmasýný saðlar (Arýk,1996).

 Bilim, temelde insanoðlunun kendisini ve çevresini daha iyi tanýyýp gerektiðinde etkileyebilme, ona egemen olup kontrolü altýna alma þeklindeki doðal istek ve güdüsünden kaynaklanmaktadýr. Bilim, geçerliliði kabul edilmiþ sistemli bilgiler bütünüdür (Karasar,2004).

þeklinde sýralanabilir. Bilim varolan þeylerin tek tek ya da iliþkiler halinde tanýnmasý, ayrýntýlý özelliklerinin öðrenilmesiyle baþlar. "Anlama iþlevi nedir?" sorusunun cevaplandýrýlmasýyla ilgili olup varolan durumun olduðu gibi resmedilmesidir. Örneðin; havaya býrakýlan cisimlerin yere düþmesi, farklý þekil ve aðýrlýktaki cisimlerin farklý hýzlarla yere düþmesi gibi özelliklerin tespiti anlama iþleviyle ilgilidir.
Gözlenenlerin oluþ nedenleri her zaman insanlarýn merak konusu olmuþtur. Bu "niçin?" sorusuyla yönlendirilen açýklama iþlevidir. Bilgi üretme açýsýndan bilimin en üst iþlevi açýklamadýr. En geniþ açýklamaya kuram denir. Nedensel iliþkilerin bulunmasý ve kuram geliþtirmeye yönelik araþtýrmalar , bilimin açýklama kýsmýna hizmet eder. Örneðin; cisimlerin yere düþmesinin yer çekimiyle iliþkilendirilmesi açýklamayla ilgilidir. Tarifini yapmýþ olduðumuz bilimin kullandýðý yol ise bilimsel yöntem adýný alýr ve þöyle tariflenebilir:

 Amacý evreni anlamak ve açýklamak olan bilimin, bu amacýna ulaþmak için izlediði yol. Klasik görüþe göre, bilim evreni anlama ve açýklama çabasýnda, olgularý betimleme ve açýklama yoluna baþvurur. Öyleyse bilimsel yöntem, bilim adamlarýnýn ortaklaþa olarak kullandýklarý söz konusu betimleme ve açýklama yollarýný kapsayan bir süreçten baþka bir þey deðildir. Bu süreç birtakým adýmlardan geçerek gerçekleþir. Ýlk olarak, betimleme aþamasýnda, araþtýrma konusu olan olgular ve bu olgular arasýndaki iliþkiler belirlenir, bunlar sýnýflanýr ve kaydedilir. Þu halde, betimlemede, öncelikle bilimsel araþtýrmanýn ilk adýmý olan gözlem söz konusudur. Burada, araþtýrmacý verileri gözlemlerken ve kaydederken, olabildiðince önyargýsýz olmak durumundadýr. Gözlemde, öznel algý farklýlýklarýný ortadan kaldýrmak, gözleme dakiklik ve güvenilirlik kazandýrmak ve araþtýrmayý nesnel hale getirmek için, birtakým araçlar da kullanýlabilir. Bu durum, bilimsel yöntemde, gözlemi deneyin izlediði anlamýna gelir. ikinci aþama olan açýklama aþamasýnda ise, birinci aþamada betimlenmiþ olan olgular, olgularýn birbiriyle olan iliþkilerin ifade eden genellemeler ve bazý temel kavramlar aracýlýðýyla daha açýk ve anlaþýlýr hale getirilir. Öyleyse, bilimsel yöntemde, yalnýzca olgularýn betimlenmesi ve sýnýflanmasý söz konusu olmaz. Bilimsel yöntem, buna ek olarak olgularýn nedenlerine iner. Yani, bilimsel yöntem kullanýldýðý zaman, olgular açýklanýr. Bu amaçla da hipotez ya da hipotezler oluþturulur. (…) Bu hipotezlerden olgusal olarak sýnanabilir sonuçlar çýkarma ve söz konusu sonuçlarý birtakým yeni gözlem verileri ile karþýlaþtýrma iþlemine de doðrulama adý verilir(Cevizci,1999).” 

Bilimsel yöntemin temel prensiplerinin baþýnda, herkes tarafýndan gözlemlenebilecek olgulara dayanýlarak izahlara varma mecburiyeti gelir. Bir diðer prensip ise çözümlenebilir veya test edilebilir problemlerle uðraþmasýdýr. Buna göre tüm iddialar, teoriler, önermeler test edilmeli ve tekrarlanabilir olup olmadýklarý kontrol edilmelidir. Oysa ki 19. yy sonlarýna kadar felsefeciler insan doðasýný ve bütün doðayý inceleme yolu olarak düþünceyi, sezgiyi kullanmaktaydýlar. Psikoloji ise problemlerini çözmek için bilimsel yöntemi kullanmýþ, bu yolla doðaya yaklaþýþý ise onu felsefeden ayýrmýþtýr (Arýk,1996).

Ýnsan bilgisinin kaynaðýnýn ne olduðu, düþünürleri, özellikle de felsefecileri yüzyýllar boyunca uðraþtýran bir konu olagelmiþtir (Karasar,2004). Bu baðlamda sýra felsefenin ne olduðu sorusuna geliyor. Bu soruya Cevizci’ nin (1999) yanýtý ise þöyle: 

“Felsefe, Yunanca ‘seviyorum, peþinden koþuyorum, arýyorum’ anlamýna gelen phileo ve ‘bilgi, bilgelik’ anlamýna gelen sophia sözcüklerinden türeyen terimin iþaret ettiði entelektüel faaliyet ve disiplin. Buna göre, felsefe Yunanlýlar için ‘bilgelik sevgisi’ ya da ‘hikmet arayýþý’ anlamýna gelmiþtir. Baþlangýçtaki bu özgün anlama göre, her türden bilimsel araþtýrmacýya filozof adý verilmiþtir. Ýlk zamanlarda tüm bilim ve disiplinleri içeren felsefe, daha sonra kendisinden ayrýlan tüm bilim ve disiplinlerden, konusu ve yöntemiyle ayrýlýr. Buna göre, felsefenin konusu ‘nihai ve en yüksek þeyler’, genel olarak varlýk, bir bütün olarak evrenin kendisini ya da insanýn eylemlerini, yaþamýný ve yazgýsýný en temelli bir biçimde etkileyen þeylerdir. Varlýðý bir yönüyle ya da belli bir bakýmdan ele alan bilimlerden farklý olarak felsefe, varlýðý bir bütün olarak ele aldýðý, varlýðý varlýk olarak incelediði, olaný betimleyen bilimlerden farklý olarak olmasý gerekene yöneldiði için, konularýna uygun düþen yöntem ya da yöntemleri kullanýr. Buna göre, felsefenin konularý arasýnda yer alan þeyler, duyularýn ya da duyusal kavrayýþýn çok ötesinde kaldýðý için, felsefe duyularý kullanmaktan özenle kaçýnýr. Felsefe saf düþünceye, refleksiyona dayanýr ve a priori bir araþtýrmadýr. Buna göre, felsefe bir kavram analizinden oluþur ya da kavramsal analiz temelleri üzerinde yükselir. Öte yandan, felsefe ulaþtýðý sonuçlarý kanýtlamak için, belirli ve kesin birtakým iþlemler ya da yöntemler kullanmaz. Öte yandan, bilim dünyada yer alan þeyleri betimlerken, felsefe onlarý sýnýflar. Bilim, bilgi verirken, felsefe bilginin ne olduðunu, neyi ve nasýl bilebileceðimizi araþtýrýr. Öyleyse, felsefe varolan þeylerle ilgili olarak akla dayalý bir açýklama saðlar; bilimlerin ayrý ayrý ele aldýðý olgu sýnýflarýnýn tümünü birden açýlayacak genel ilkelere ulaþmaya çalýþýr. Bu anlamda felsefe, varlýðýn ilk ilkelerinin bilimidir. Özel bilimlerden kazanýlan tüm bilimlerin eleþtirisini ve sistematizasyonunu gerçekleþtiren en genel bilim, bilimlerin bilimidir. Ve nihayet, felsefe insanýn yaþamýný, deðerlerini ve amaçlarýný sorgulayan, bu alanda insan yaþamýnýn ve eylemlerinin kendilerine dayanacaðý genel ilkelerin bilgisidir. Felsefe bir faaliyet, bir düþünce faaliyetidir. Ýnsanýn soru sorabilme yeteneðine dayanýr ve bu baðlamda, o belirli türden sorular hakkýnda belirli bir türden düþünme faaliyetidir. Felsefeyi tüm diðer disiplinlerden ayýran en önemli özelliði, felsefenin bu türden sorular üzerinde düþünürken, mantýksal argüman ya da akýl yürütmeye dayanmasýdýr. Buna göre, filozoflar, bu mantýksal akýl yürütmeleri ya kendileri yaratýrlar ya da baþkalarýnýn akýl yürütmelerini eleþtirirler. Filozoflar, ayný zamanda bu akýl yürütmelerin temelinde bulunan kavramlarý analiz eder ve açýklýða kavuþtururlar. Filozoflar, insan yaþamýný ilgilendiren her þey hakkýnda akýl yürütebilir, her þeyi felsefi bir problem konusu yapabilirler. Filozoflar, örneðin bizim apaçýk doðru olduklarýna inandýðýmýz inançlarýmýzý sorguya çekerler. Yaþamýn anlamýný meydana getirdiðini söylediðimiz temel sorular üzerinde dururlar. Dinle, Tanrý’nýn varoluþuyla, doðru ve yanlýþla, dýþ dünyanýn varoluþuyla, bilginin kaynaðý ve sýnýrlarýyla, bilimle, sanatla ve daha birçok konuyla ilgili sorular üzerinde akýl yürütüp, bu sorulara genel geçer ve nesnel yanýtlar getirmeye çalýþýrlar. Ýnsanlarýn çoðu, temel inançlarýný sorgulamaz. Örneðin, insan öldürmenin niçin yanlýþ olduðu, insanlarýn niçin vergi vermeleri gerektiði, ortalama insan tarafýndan üzerinde pek fazla düþünülmemiþ olan sorulardýr. Kim ve ne kadar vergi ödemelidir? Vergi ödemenin amacý nedir? Bunlardan her biri felsefi sorudur ve bizi hemen adaletin ne olduðu konusuna götürür. Ayný þekilde, ‘Ýnsan öldürmek her durumda ve her koþul altýnda yanlýþ mýdýr?’ sorularý da, felsefi sorulardýr. Felsefe, iþte bu türden sorular üzerinde düþünmenin sonucu olan bilgelik ya da disiplindir.” 

Felsefeden ayrýlan bilim dallarýndan biri olarak psikolojinin ne olduðu ise þöyle açýklanabilir:

 Bir bilim olarak psikoloji, ilk bakýþta basit gibi gözükse de, tanýmlanmasý oldukça zor bir alan. Ancak insan ve hayvan davranýþlarýný inceleyen bilim dalý þeklinde çok genel bir taným verilebilir. Burada davranýþýn, salt gözlenebilir davranýþ olmadýðýný, davranýþla ilgili veya davranýþýn altýnda yeten her türlü olguyu, süreci de içine aldýðýný belirterek tanýmý geniþletmek gerekir. Öðrenme, algý, duygular, zeka, biliþsel süreçler, fizyolojik-biyolojik ihtiyaçlarýn davranýþa yansýmalarý, bireylerin birbiriyle etkileþimi, vb. psikolojinin baþlýca ilgi alanlarýdýr. Tanýmýnýn bir getirisi olarak, psikoloji, antropoloji, sosyoloji, felsefe, biyoloji, genetik, týp gibi diðer birçok alanla iç içe geçmiþtir ve her birisinden yararlandýðý gibi, onlara önemli katkýlarda da bulunur (Budak,2003).

 Türk Psikologlar Derneði’ nin tanýmýna göre ise psikoloji, insan ve hayvan davranýþlarýyla ve biliþsel süreçleriyle ilgilenir, biyolojiden sosyolojiye kadar uzanan oldukça geniþ kapsamlý bir alandýr. Bir meslek olarak ise psikoloji, psikoloji bilgilerinin insan sorunlarýný çözmek için kullanýlmasýdýr. Bu bilginin kullanýlmasý psikolojinin alt alanlarýna göre deðiþmekle birlikte dili iyi kullanma, araþtýrma, istatistiksel analiz ve empati gibi bazý özel beceri ve yetenekleri gerektirir. Psikoloji oldukça geniþ bir alandýr. Bu alanda öðrenim gören ve yetiþen psikologlar temel ve uygulamalý alanlarda araþtýrma yaparlar, toplumdaki örgütlere ve diðer kurumlara danýþmanlýk hizmeti verirler, bireylere taný koyar ve tedavi ederler, lise ve üniversitelerde psikoloji öðretirler, çeþitli testler kullanarak zekayý ve kiþiliði ölçerler, davranýþlarý ve biliþsel iþlevleri deðerlendirip gerekli durumlarda yardýmcý olurlar. Bireylerin hem birbirleri ile hem de makineler ile nasýl iliþki içine girdiklerini araþtýrýp, bu iliþkileri iyileþtirmeye çalýþýrlar. Psikolojide çalýþma alanlarýnýn hem sayýsý hem de etkinliði gün geçtikçe artmaktadýr. ABD’de yapýlan bir öngörüye göre psikoloji, 2005 yýlýna kadar en hýzlý geliþen üçüncü alan olacak ve bir kaç 10 yýl içinde de bu geliþme sürecektir. Toplumdaki sorunlarýn çoðunluðunun insan davranýþýyla iliþkili olduðu düþünülürse psikolojinin çok fazla sayýda çalýþma alaný olduðunu görmek þaþýrtýcý olmayacaktýr. Örneðin uyuþturucu kullanýmý, kiþisel iliþkilerdeki güçlükler, sokakta ve evde þiddet, kendi saðlýðýmýza ve çevremize zarar veren davranýþlarýmýz gibi bireysel ve toplumsal sorunlar, psikologlarýn ilgilendikleri sorunlar arasýndadýr. Psikologlar, bilimsel yöntemle bilgi toplama, bilgiyi analiz etme, önleme ve müdahale stratejileri geliþtirme gibi yollarla sorunlarýn çözümüne katkýda bulunurlar. Büyük toplumsal deðiþimlerin yaþandýðý ve farklý kültürleri içeren ülkelerde toplumsal deðiþimin birey üzerindeki etkilerini ve kültürel farklýlýklarý anlamada kullanýlacak önemli bilgi ve becerileri ortaya koymaktadýrlar. Bunlarýn yaný sýra öðrenme ve bellek konularýndaki araþtýrmalarda kaydedilen geliþmeler ile beden ve ruh saðlýðýnýn iç içeliði Psikoloji bilimini her zamankinden daha ilginç bir hale getirmektedir. Psikoloji insan ve hayvan davranýþýný anlamamýzý saðlayan hem bir araþtýrma, hem de insana ait sorunlarýn çözüldüðü bir uygulama alanýdýr. Psikolojinin en önemli özelliklerinden biri de bilimin uygulama ile birlikte yer almasý ve ikisinin birlikte ilerlemesidir. 

 “Psikoloji 1) ruh bilimi. Psiþik olaylarýn, ruh ya da zihinle ilgili fenomen ve olaylarýn bilimi. Zihnin yapýsýný, iþlevlerini konu alan araþtýrma dalý. Ayrýca 2) bir birey ya da kiþiyi ya da belli kategoriden insan varlýklarýný baþkalarýndan ayýran karakter özelliklerinin ya da psiþik olaylarýn bütünü. Zihni konu alan, zihinsel yaþamýn bilimi veya davranýþ bilimi olarak tanýmlanan psikoloji, yaklaþýk yüzyýllýk bir bilim olup, felsefeden ve týptan yoðun olarak etkilenmiþtir. Buna göre, felsefeden zihin, irade ve bilgi ile ilgili problemleri miras alan psikoloji, týptan gerçekleþtirilene, düþünülen ve hissedilene iliþkin açýklamanýn, biyoloji ve fizyolojinin terimleriyle ifade edilmesi gerektiði görüþünü almýþtýr. Algý, öðrenme, güdülenme, zeka ve kiþilik gibi konular üzerinde yoðunlaþan psikoloji, baþlangýçta genel yönelim itibariyle pozitivist bir karakteristik taþýmýþ ve daha ziyade insan davranýþýnýn açýklanmasýnda içsel faktörlerin önemini reddedip, çevrenin etkisini vurgulayan davranýþçýlýk genel paradigmasýna baðlý olarak deneysel bir nitelik arz etmiþtir. 1960’lý yýllardan itibaren yavaþ yavaþ biliþsel yaklaþýmlara da yer vermeye ve içsel kapasitenin önemini kabul etmeye baþlayan psikolojide özellikle Anglo Amerikan psikoloji anlayýþýnda deneysel ve pozitivist eðilimler hala hakim durumdadýr. Günümüzde çok yönlü ve ayrýntýlý olduktan baþka birbiriyle karþýlýklý bir iliþki içinde bulunan psikoloji konularýný farklý bakýþ açýlarýyla ele alan belli baþlý yaklaþým ya da psikoloji okullarý þunlardýr: Bilincin temel öðelerini ve içeriklerini sistematik bir tarzda içebakýþ yoluyla araþtýran yapýsalcýlýk, zihnin temel faaliyetleriyle ilgili olan iþlevselcilik (fonksiyonalizm), bütünü ve bütünle ilgili özelliklerin önceliðini vurgulayan ve bütünün hiçbir þekilde öðelerine parçalanamayacaðýný iddia eden Gestalt psikolojisi, öznel deneyimin deðil de, yalnýzca nesnel davranýþýn incelenmesi gerektiðini savunan davranýþçýlýk, ve bilinçli,bilinçsiz tüm ruhsal fenomenleri yöneten, belirleyen güçleri, motifleri araþtýrma amacý güden psikanaliz (Cevizci,1999).” 


Kaynakça

Arýk, i. A. (1996), Motivasyon ve Heyecana Giriþ, Çantay Kitabevi, Ýstanbul

Arýk, i. A. (1998), Psikolojide Bilimsel Yöntem, Çantay Kitabevi, Ýstanbul

Budak, S. (2003), Psikoloji Sözlüðü, Bilim ve Sanat Yayýnlarý, Ankara 

Cevizci, A. (1999), Paradigma Felsefe Sözlüðü, Paradigma Yayýnlarý, Ýstanbul

Karasar, N. (2004), Bilimsel Araþtýrma Yöntemi, Nobel Yayýn Daðýtým, Ankara

Türk Psikologlar Derneði, Psikoloji nedir? (internet) mevcut olduðu adres http://www.tpd.org (veri tabanýna danýþýlan tarih, 04/11/2005)

Ýlgili Kelimeler Listesi: bilimde psikoloji

Not:  Aþaðýdaki mavi linklerden ilgili kelimeler için tek týkla site içi arama yapabilirsiniz..