Hastalar ve onlarýn yakýnlarý için, prostattaki kanser hastalýðýný daha iyi anlayabilme yanýnda aktif ve tamamen itimat ederek gerekli týbbi tedbirlere katýlabilmek ve beraberce prostattaki kanser hastalýðýný yenebilmek için, burada verilmeye çalýþýlan özet bilgiler önemli olabilir. 

Kanser hastalýðýna baðlý korkularýn çoðu, durumun yanlýþ deðerlendirilmesinden ve de teþhis ve tedavi ile ilgili mümkün ve gerekli tedbirler hakkýnda yetersiz bilgiye sahip olunmasýndan kaynaklanmaktadýr. Bilgilendirilen hastalar, hastalýðý tespit ve tedavi edebilmek için doktorlarýnýn yaptýklarýný daha iyi anlayabildikleri gibi, kendileri de aktif olarak kendi tedavilerine katkýda bulunabilmektedirler. 

Bu sayfalar, prostat kanseri hastalýðýnýn en önemli faktörlerini izah etmeyi amaçlamaktadýr. 

"Kanser" ne demektir?

Bir organ veya dokuya ait hücrelerin kontrolsüz ve yapýsal bozukluklarýyla beraber çoðalmasýna kanserleþme denir. Bu kontrolsüz hücresel çoðalma organda anatomik þekilde bozulmaya ve büyümeye yol açan kitle yani tümörü oluþturur. Habis yani kötü cins tümörler, organizmanýn normal büyüme kontrolünün dýþýna çýkarlar. Kontrolsüz þekilde ve anarþik bir düzen içindeki hücreler, frenlenmeyecek tarzda çoðalýrlar. Onlar etraftaki dokulara nüfuz edip onlarýn içine doðru büyüyerek onlarýn fonksiyonlarýna da etkiledikleri gibi, kan yollarýna ve lenf damarlarýna girebilirler, kan akýmýyla ve lenf akýmýyla diðer vücut organlarýna ulaþabilirler. Oraya yerleþebilirler ve orada çoðalabilirler - bu suretle kardeþ tümörler (metastaz) oluþur.

Bugün bilinmektedir ki, kanser oluþmasýnýn sebebi, vücut hücrelerinin genetik yapýsýndaki deðiþimdir. Bu da büyümenin hücrenin geliþme, çoðalma ve programlý ölme sistematiðinde sapmalara yol açmaktadýr. Ve zamaný geldiðinde ölmeyen, kontrolsüz çoðalma özelliði kazanan hücreler halini almaktadýr. Kural olarak denilebilir ki, bir hücreyi, bir kanser hücresine dönüþtürebilmek için, birçok iç ve dýþ faktörün bir araya gelmesi gerekir. Sadece tek bir kanser tipi olduðu söylenemeyeceði gibi, belirli tek bir kanser sebebi olduðu da söylenemez.

Sigara dumaný, ultraviyolet (mor ötesi) güneþ ýþýnlarý, radyoaktif ýþýnlar, gýda maddeleri üzerindeki bazý küf mantarlarý, yanlýþ beslenme, bazý virüs enfeksiyonlarý veya bazý kimyasal maddeler gibi çok genel olarak kanser oluþmasýna katkýda bulunan dýþ etkenler, tek baþýna sorumlu tutulamazlar. Prostat kanserinin oluþmasýnda bunlarýn ne ölçüde rol oynadýklarý henüz büyük ölçüde açýða kavuþturulamamýþtýr.

Vücuda yabancý olan ve normal olmayan elementleri tanýma ve bertaraf etme hususunda yetkili baðýþýklýk sistemi de, bazý kanser hastalýklarýnýn oluþma ve geliþmesinde belirli bir rol oynamaktadýr. Ama oynanan bu rol, modern kanser araþtýrmalarýnýn neticelerine göre, hastalýk oluþturan virüs veya bakterilerden korunmada olduðundan daha baþka bir görünüm arz etmektedir.

 

A.B.D.’de 2009 senesinde 192.280 yeni teþhis vakasýyla prostat kanseri erkeklerde akciðer kanserinden sonra en çok teþhis edilen habis tümör türüdür. Prostat kanseri genelde yaþlý erkeklerin hastalýðýdýr: Kendilerinde prostat kanseri teþhisi konulan erkeklerin %90 dan fazlasý, teþhis konulurken 60 yaþýndan daha yaþlýdýrlar. Nüfusun ortalama yaþýnýn artmasýyla ülkemizde de prostat kanserinin sýklýðý gitgide artmaktadýr. Yaþlarý 70 in üzerinde olan erkeklerin %30 unda gizli prostat kanseri mevcuttur. Bu tümörlerin sadece az bir oraný herhangi bir zamanda daha hýzlý büyümeye baþlarlar ve tedavi edilmesi gereken tehlikeli bir hastalýða dönüþür.

Hastalýðýn sebepleri þu ana kadar kesin olarak ortaya konulamamýþtýr. Ancak prostat kanserinde ortaya konulan 3 tane kesin risk faktörü vardýr:

Genetik (ailesinde, özellikle birinci derece akrabasýnda prostat kanseri olanlarda 

risk daha yüksektir)

Irk (Amerika’daki siyah ýrkta oldukça yüksektir).

Bu hastalýk, Afrika’lý erkeklerde, beyaz tenli veya Asya’lý erkeklerdekinden daha sýk görülmektedir. Avrupa’da ve Kuzey Amerika’da bu hastalýk nispeten sýk görülmektedir, Doðu Asya’da ise az sýklýkta rastlanmaktadýr. Bu nedenle, yaþam tarzý ve hayat þartlarý hastalanma riskine etki edebilir olarak düþünülmektedir. Bol yaðlý ve az fibrinli beslenme muhtemelen prostat kanserinin oluþmasýný kolaylaþtýrmaktadýr.

Aðýr metal Kadmiyum maddesinin bulunduðu iþyerlerinde, örneðin lastik endüstrisinde çalýþan erkeklerde, anlaþýlan daha yüksek bir risk mevcut olabilir

Prostat kanseri hastalarýnýn yakýn akrabalarý, anlaþýlan halkýn diðer kesimlerine kýyasla bu hastalýða daha sýk yakalanmaktalar: Buna göre genetik faktörler ve irsi bir yatkýnlýk, anlaþýlan önemli bir rol oynamaktalar. Kýsa bir süre önce Kromozom 1 üzerinde, ailede prostat kanseri sýklýðý unsuru ile bir baðlantýsý olan bir gen (HPC-1) tespit edildi. Özellikle daha genç yaþlarda prostat kanserine tutulan hastalarda ve ayný aile içinde üç veya daha yüksek sayýda prostat kanseri tespit edilen ailelerde bu gen, hastalýðýn geliþiminde önemli bir rol oynuyor gibi görünmekte.

Erkek cinsel hormonu olan ve testislerden (yumurtalardan) salgýlanan Testosteron, prostatýn fonksiyonu için gereklidir. Ama prostat kanseri hücrelerinin büyümesine de yardým etmektedir. Testislerin yeterli fonksiyonu olmadan prostat kanseri oluþmamaktadýr. 

Fakat toplam olarak oluþma sebepleri ve riziko faktörleri hususunda henüz pek az sayýda kesinleþmiþ veriler mevcuttur; bunlardan çýkarýlacak neticelerden henüz kesin bir ön tedbir alma imkaný da mevcut deðildir.

Çok sayýda kanser türlerinde olduðu gibi, prostat kanserinin de tipik erken belirtileri yoktur. Prostat kanserinin baþlangýç aþamasýnda hasta ilkönce herhangi bir þey fark etmez. Bu hastalýk ancak nispeten geç bir zamanda rahatsýzlýklara yol açar. Ýdrar yaparken zorluklar ve idrar torbasýný boþaltmada rahatsýzlýklar gibi, prostatýn habis olmayan iyi cins büyümesi (prostat hipertrofisi) hallerinde sýk sýk rastlanan belirtiler, kanserde ancak ilerlemiþ dönemde ortaya çýkar ve hastanýn hastalýktan tamamen kurtulma olanaðý mümkün olmayabilir. Habis tümör sýklýkla prostat bezin dýþ kesimlerinde oluþur ve ancak tümör oldukça büyüdükten sonra idrar borusunu daraltarak belirtilere yol açar.

Bölgesel aðrýlar, ve de idrara veya meniye kan karýþmasý halleri de, ilerlemiþ safhada tespit edilebilirler. Bu belirtiler, genellikle tümörün artýk prostatýn yanýndaki diðer dokulara sýçradýðýnýn belirtisidir.

Siyatik aðrýlarý ve kemik aðrýlarý kalça kemiklerinde, bel kemiðinin alt kesimlerinde veya iskeletin diðer kesimlerinde oluþan kardeþ tümörlerden (metastaz) kaynaklanabilir. Çünkü ilerlemiþ safhadaki prostat kanserlerinin %60 kadarý kemiklerde metastaz oluþturur. Bunlar bazý hallerde tümörün sebep olduðu ilk aðrýlardýr.

Hastalýk ne kadar erken teþhis edilirse, o kadar iyi tedavi edilebilir. Teþhis anýnda kanser sadece prostatta sýnýrlý ise, kanser hastalýðýndan tamamen iyileþme þansý çok yüksektir. Bu nedenle hiçbir iþeme þikayeti olmasa bile erkeklerin 50 yaþýndan itibaren yýlda bir kez prostat kanseri deðerlendirmesi açýsýndan doktora baþvurmasý önerilmektedir. Amaç hastalýðýn prostatýn içinde sýnýrlý iken, yani hiçbir klinik belirtisinin olmadýðý dönemde tespit edilmesidir. Bu aþamada elimizde iki basit ve az aðrý verici muayene metodu vardýr: prostat muayenesi ve kanda PSA denilen bir maddenin ölçümü

PSA (Prostat Spesifik Antijen) prostat kanserine özel bir madde deðildir. PSA maddesi prostatýn salgý bezlerinden salgýlanýr ve kanda da belirli bir seviyede bulunur. PSA’nýn düþük olmasý o kiþide kesin olarak prostat kanseri olmadýðýný göstermeyeceði gibi, yüksek olmasý da kesin bir þekilde kanser varlýðýnýn habercisi deðildir. Ancak PSA deðeri prostat kanseri konusunda bize parmakla prostat muayenesini birlikte hastayý deðerlendirmemizi ve prostat kanseri olasýlýðýný göstermesi açýsýndan önemlidir. PSA deðerinde sýnýr 4 ng/ml olarak düþünülse bile, günümüzde birçok merkezde 2.5 ng/ml deðerinin üstünde dikkatli davranýlarak, alt deðerlendirmeler ile, prostat biopsisi önerilebilmektedir. Bu alt deðerlendirmeler toplam PSA ile kandaki serbest PSA’nýn oranlarýnýn deðerlendirilmesi, PSA’daki aylar içindeki artýþ hýzý gibi deðerlendirmelerdir.

PSA sadece kanserli durumda deðil, iyi huylu prostat büyümesinde de kanda yükselebilir. Ayrýca prostat üzerinde tahriþe yol açabilen prostat iltihabý, idrar yolu infeksiyonu, prostat taþý, idrar yolundan sonda takýlmasý da kanda PSA yükselmesine neden olabilir. 

Parmakla muayenede, sonbarsaktan (rektum) prostat bezi kolayca hissedilebilir ve yüzeydeki küçük düzensizlikler bile bu suretle fark edilebilir. Özelikle sert alanlarýn parmakla hissedilmesi kanser þüphesi anlamýndadýr. Habis kötü cins tümörler genellikle organýn bu yüzeyinde oluþtuðundan, bu parmakla rektal prostat muayene metoduyla, en azýndan yüzeysel oluþan kanserlerin erken teþhisi, fazla aðrý verici olmayan bir þekilde mümkündür.

Þayet doktorunuz parmakla rektal prostat muayenesinde bir sert alan varlýðý tespit ederse PSA ne olursa olsun prostattan iðne biopsisi önerecektir. Ayrýca prostat muayenesinde bir þüphe olmasa bile PSA test neticesi anormal ise yine prostattan iðne ile doku biopsisinin alýnmasý gerekli görülecektir.

 

Prostat biopsisi öncesinde ve sonrasýnda dikkat edilmesi gerekenler nelerdir?

Prostat iðne biopsisi, parmakla muayenede olduðu gibi, rektuma yerleþtirilen bir ultrasonografi alýcýsý yardýmýyla elde edilen prostat görüntüsü rehberliðinde alýnmaktadýr (Þekil-1a). Biopsi örnekleri bir iðne yardýmý ile alýnýr (Þekil-1b). Bunun öncesine prostat etrafýna yapýlacak lokal (mevzi) anestezi ile iþlem sýrasýnda aðrý olmamaktadýr.

Prostat bezinin görüntüsü altýnda, prostatýn her iki kanadýndan 4 ya da gerekli görüldüðü takdirde 5 adet yani toplam 8 ya da 10 adet iðne ile biopsi örneði alýnýr. Ayrýca ultrasonografik görüntü altýnda görülen þüpheli bölgelerden de ayrýca numune alýnabilir.

Yukarýda da belirtildiði gibi iðne ile prostat doku örneklemesi (biopsisi) prostat etrafýa yapýlan lokal anestezi altýnda yapýlýr. Genel anestezi çoðunlukla kullanýlmaz. Bu nedenle biopsi öncesinde aç kalmaya gerek yoktur. Biopsi yapýlma tarihinden en az 8-10 gün öncesinden hiçbir þekilde aspirin ve türevi kanýn pýhtýlaþmasýný uzatan (kaný sulandýran) ilaçlar alýnmamalýdýr. Biopsi öncesinde mutlaka idrar örneði alýnarak idrarda ve idrar yollarýnda infeksiyon olmadýðýnýn ortaya konulmasý gereklidir. Ýnfeksiyon varken alýnan biopsilerden sonra yüksek ateþ, idrar yapmada zorlanma ve hatta idrar yapamama, sepsis geliþmesi riskine sahip akut prostat iltihaplanmasý olabilir. Ýdrar tahlilinde infeksiyon olmasa bile biopsi öncesinde hastaya antibiotik baþlanmasý (biopsiden bir gün önce baþlayýp, 3 gün süren) önerilmektedir. Biopsi sabahý mutlaka basak temizliði için, doktorunuz tarafýndan size reçete ediliþ lavman ile bu temizliðin saðlanmasý gereklidir.

Prostat iðne biopsisi için hastanede yatmak gerekli deðildir. Biopsi iþlemi yaklaþýk 15-20 dakika sürmektedir. Numune alýnmasýndan sonra idrarda, menide ve dýþkýda kanama olabilir. Bu kanama zamanla geçecektir. Uzan süren ve þiddetlenen kanama durumlarýnda mutlaka doktorunuzla irtibat kurunuz. Yukarýda belirtildiði gibi, antibiotik önlemine raðmen dahi, %0.1 oranýnda biopsi sonrasýnda yüksek ateþlenme, titreme ve idrar yapmada zorlukla seyreden akut prostat iltihaplanmasý görülebilir. Bu durumda da mutlaka doktorunuzla irtibata geçmeniz gerekmektedir.

Prostat biopsi örneklerinin patolojik deðerlendirilmesi sonrasýnda elde edilen sonucun yorumlanmasý için doktorunuzla görüþmeniz gereklidir. Zira elde edilen raporda, prostat kanseri olduðu durumlarda kanserin görüldüðü prostat alaný ya da alanlarý, kanserin ilerleme potansiyeli oldukça önemlidir. Patolojik deðerlendirmeden sonra prostat kanseri varlýðý ortaya konulmuþsa, öncesindeki prostat muayene özellikleri ve kan PSA düzeyine göre ek bazý tetkiklere gerek duyulabilir. PSA 10 ng/ml altýnda ise ek baþka tetkike genellikle gerek duyulmaz. Prostat içinde sýnýrlý kalmýþ prostat kanseri olarak öngörülür ve tedavi alternatifleri sunulur. Ancak PSA 10 ng/ml. den fazla ise kemik sintigrafisi ile tüm vücuttaki kemiklerin taranmasý (zira prostat kanseri en sýk kemiklere yayýlým gösterme potansiyeline sahiptir) ve gerektiðinde karýnaltý alanýnýn bilgisayarlý tomografi ile deðerlendirilmesi istenecektir.

Gerekli görülen tüm tetkiklerin ardýndan tümörün klinik yapýsý ortaya konularak o duruma uygun tedavi seçeneði hasta ile görüþülecektir.

Prostat kanserinin hastalýk evreleri ve farklýlaþma-ilerleme potansiyeli (grade)

Prostat kanser evreleri (TNM sýnýflamasý):

(Burada T: Tümörü, N: Lenf nodülünü, M: uzak metastazý temsil etmektedir)

Tx Tümör varlýðý deðerlendirilmemiþtir

T0 Tümör yok

T1 Klinik olarak parmakla ve görüntü ile tespit edilemeyen tümör

T1a Diðer bir nedenle yapýlan ameliyat sýrasýnda saptanmýþ ve örneklerin %5’inden az olan tümör

T1b Diðer bir nedenle yapýlan ameliyat sýrasýnda saptanmýþ ve örneklerin %5’inden fazla olan tümör

T1c  Prostat muayenesi normal, prostat biopsisinde tespit edilmiþ tümör

T2 Tümör prostat içinde sýnýrlý ve muayenede hissedilebiliyor

T2a Prostatýn bir yanýnýn yarýsýndan azýnda tümör var

T2b Prostatýn bir yanýnýn yarýsýndan fazlasýnda tümör var

T2c Prostatýn her iki lobunda da tümör var

T3 Tümör prostat kapsülünü aþmýþ

T3a Tümör prostat kapsülünü aþmýþ

T3b Tümör seminal veziküllere(meni kanalý) sirayet etmiþ

T4 Tümör seminal vezkiül dýþýndaki diðer komþu organlara da sirayet etmiþ

T4a Tümör mesane boynuna da sirayet etmiþ

T4b Tümör prostat altýndaki kaslara ve pelvik tabana sirayet etmiþ

Nx Bölgesel ak kan (lenf) bezlerinde örnekleme yapýlmamýþ

N1 Bölgesel lenf bezlerinde <2 cm tek bir adet lenf bezinde tümör var

N2 Bölgesel lenf bezlerinde 2-5 cm arasýnda ya da 5 cm.den büyük olmayacak þekilde birçok lenf bezinde tümör var

N3  Bölgesel lenf bezlerinde>5 cm boyutunda lenf bezinde tümör var

Mx Uzak organlara tümör yayýlýmý konusunda deðerlendirilemiþ

M1 Uzak organ metastazý var

M1a Uzak lenf bezlerinde tümör var

M1b  Kemiklere sirayet etmiþ tümör yayýlým var

M1c  Diðer organlarda tümör yaylýmý var

 

Biopside kanser teþhis edildikten sonra, biopsi örneklerindeki kanser hücrelerinin üreme ve yayýlým hýzý hakkýnda bilgi sahibi olmamýzý saðlayan kanser hücrelerinin deðiþim derecelerine bakýlýr. Bu derecelendirme Gleason Skorlama olarak isimlendirilir. Hücrelerdeki farklýlaþma özellikleirne göre 1’den 5’e kadar aralýkta hücrelerin en sýk görülen iki farklýlýk derecesi tespit edilir (Þekil-2). Klinikte en sýk karþýlaþýlan kanser hücre farklýlaþma derecesi 3 dür. Kanser içinde en sýklýkla tespit edilen iki deðerin toplamý skoru verir. Gleason Skor 2 ile 10 arasýnda deðiþen bir skordur. "2" yavaþ ilerleme potansiyeline sahip kanser hücrelerini ifade ederken, "10" aþýrý hýzlý ilerleme ve çoðalma kapasitesine sahip tümör anlamýný taþýr.

Gleason Skor 2-4: Ýyi differansiye (iyi nitelikte farklýþama gösteren) kanser hücreleri

Gleason Skor 5-6: Orta differansiye kanser hücreleri

Gleason Skor 7-10: Kötü differansiye kanser hücreleri

Yüksek "Gleason Skoru" yani aþýrý ihýzlý çoðalma kapasitesine sahip tümörlerde, teþhis edildiðinde, prostat dýþýna yayýlým ihtimalinin yüksek olduðu bilinmektedir. Düþük "Gleason Skoru"nda daha az agresif ve daha iyi prognoz (kür için olasýlýk ya da tedavi sonrasý uzun dönem kansersiz yaþam) söz konusu iken, Yüksek "Gleason Skor"unda hýzlý agresif kanser hücreleri nedenyile uzun dönem prognoz ve kanser yayýlýmsýz yaþam süresi daha sýnýrlý oranlarda kalmaktadýr.

Hastalar ve onlarýn yakýnlarý için, prostattaki kanser hastalýðýný daha iyi anlayabilme yanýnda aktif ve tamamen itimat ederek gerekli týbbi tedbirlere katýlabilmek ve beraberce prostattaki kanser hastalýðýný yenebilmek için, burada verilmeye çalýþýlan özet bilgiler önemli olabilir. 

Kanser hastalýðýna baðlý korkularýn çoðu, durumun yanlýþ deðerlendirilmesinden ve de teþhis ve tedavi ile ilgili mümkün ve gerekli tedbirler hakkýnda yetersiz bilgiye sahip olunmasýndan kaynaklanmaktadýr. Bilgilendirilen hastalar, hastalýðý tespit ve tedavi edebilmek için doktorlarýnýn yaptýklarýný daha iyi anlayabildikleri gibi, kendileri de aktif olarak kendi tedavilerine katkýda bulunabilmektedirler. 

Bu sayfalar, prostat kanseri hastalýðýnýn en önemli faktörlerini izah etmeyi amaçlamaktadýr. 

"Kanser" ne demektir?

Bir organ veya dokuya ait hücrelerin kontrolsüz ve yapýsal bozukluklarýyla beraber çoðalmasýna kanserleþme denir. Bu kontrolsüz hücresel çoðalma organda anatomik þekilde bozulmaya ve büyümeye yol açan kitle yani tümörü oluþturur. Habis yani kötü cins tümörler, organizmanýn normal büyüme kontrolünün dýþýna çýkarlar. Kontrolsüz þekilde ve anarþik bir düzen içindeki hücreler, frenlenmeyecek tarzda çoðalýrlar. Onlar etraftaki dokulara nüfuz edip onlarýn içine doðru büyüyerek onlarýn fonksiyonlarýna da etkiledikleri gibi, kan yollarýna ve lenf damarlarýna girebilirler, kan akýmýyla ve lenf akýmýyla diðer vücut organlarýna ulaþabilirler. Oraya yerleþebilirler ve orada çoðalabilirler - bu suretle kardeþ tümörler (metastaz) oluþur.

Bugün bilinmektedir ki, kanser oluþmasýnýn sebebi, vücut hücrelerinin genetik yapýsýndaki deðiþimdir. Bu da büyümenin hücrenin geliþme, çoðalma ve programlý ölme sistematiðinde sapmalara yol açmaktadýr. Ve zamaný geldiðinde ölmeyen, kontrolsüz çoðalma özelliði kazanan hücreler halini almaktadýr. Kural olarak denilebilir ki, bir hücreyi, bir kanser hücresine dönüþtürebilmek için, birçok iç ve dýþ faktörün bir araya gelmesi gerekir. Sadece tek bir kanser tipi olduðu söylenemeyeceði gibi, belirli tek bir kanser sebebi olduðu da söylenemez.

Sigara dumaný, ultraviyolet (mor ötesi) güneþ ýþýnlarý, radyoaktif ýþýnlar, gýda maddeleri üzerindeki bazý küf mantarlarý, yanlýþ beslenme, bazý virüs enfeksiyonlarý veya bazý kimyasal maddeler gibi çok genel olarak kanser oluþmasýna katkýda bulunan dýþ etkenler, tek baþýna sorumlu tutulamazlar. Prostat kanserinin oluþmasýnda bunlarýn ne ölçüde rol oynadýklarý henüz büyük ölçüde açýða kavuþturulamamýþtýr.

Vücuda yabancý olan ve normal olmayan elementleri tanýma ve bertaraf etme hususunda yetkili baðýþýklýk sistemi de, bazý kanser hastalýklarýnýn oluþma ve geliþmesinde belirli bir rol oynamaktadýr. Ama oynanan bu rol, modern kanser araþtýrmalarýnýn neticelerine göre, hastalýk oluþturan virüs veya bakterilerden korunmada olduðundan daha baþka bir görünüm arz etmektedir.

 

A.B.D.’de 2009 senesinde 192.280 yeni teþhis vakasýyla prostat kanseri erkeklerde akciðer kanserinden sonra en çok teþhis edilen habis tümör türüdür. Prostat kanseri genelde yaþlý erkeklerin hastalýðýdýr: Kendilerinde prostat kanseri teþhisi konulan erkeklerin %90 dan fazlasý, teþhis konulurken 60 yaþýndan daha yaþlýdýrlar. Nüfusun ortalama yaþýnýn artmasýyla ülkemizde de prostat kanserinin sýklýðý gitgide artmaktadýr. Yaþlarý 70 in üzerinde olan erkeklerin %30 unda gizli prostat kanseri mevcuttur. Bu tümörlerin sadece az bir oraný herhangi bir zamanda daha hýzlý büyümeye baþlarlar ve tedavi edilmesi gereken tehlikeli bir hastalýða dönüþür.

Hastalýðýn sebepleri þu ana kadar kesin olarak ortaya konulamamýþtýr. Ancak prostat kanserinde ortaya konulan 3 tane kesin risk faktörü vardýr:

Genetik (ailesinde, özellikle birinci derece akrabasýnda prostat kanseri olanlarda 

risk daha yüksektir)

Irk (Amerika’daki siyah ýrkta oldukça yüksektir).

Bu hastalýk, Afrika’lý erkeklerde, beyaz tenli veya Asya’lý erkeklerdekinden daha sýk görülmektedir. Avrupa’da ve Kuzey Amerika’da bu hastalýk nispeten sýk görülmektedir, Doðu Asya’da ise az sýklýkta rastlanmaktadýr. Bu nedenle, yaþam tarzý ve hayat þartlarý hastalanma riskine etki edebilir olarak düþünülmektedir. Bol yaðlý ve az fibrinli beslenme muhtemelen prostat kanserinin oluþmasýný kolaylaþtýrmaktadýr.

Aðýr metal Kadmiyum maddesinin bulunduðu iþyerlerinde, örneðin lastik endüstrisinde çalýþan erkeklerde, anlaþýlan daha yüksek bir risk mevcut olabilir

Prostat kanseri hastalarýnýn yakýn akrabalarý, anlaþýlan halkýn diðer kesimlerine kýyasla bu hastalýða daha sýk yakalanmaktalar: Buna göre genetik faktörler ve irsi bir yatkýnlýk, anlaþýlan önemli bir rol oynamaktalar. Kýsa bir süre önce Kromozom 1 üzerinde, ailede prostat kanseri sýklýðý unsuru ile bir baðlantýsý olan bir gen (HPC-1) tespit edildi. Özellikle daha genç yaþlarda prostat kanserine tutulan hastalarda ve ayný aile içinde üç veya daha yüksek sayýda prostat kanseri tespit edilen ailelerde bu gen, hastalýðýn geliþiminde önemli bir rol oynuyor gibi görünmekte.

Erkek cinsel hormonu olan ve testislerden (yumurtalardan) salgýlanan Testosteron, prostatýn fonksiyonu için gereklidir. Ama prostat kanseri hücrelerinin büyümesine de yardým etmektedir. Testislerin yeterli fonksiyonu olmadan prostat kanseri oluþmamaktadýr. 

Fakat toplam olarak oluþma sebepleri ve riziko faktörleri hususunda henüz pek az sayýda kesinleþmiþ veriler mevcuttur; bunlardan çýkarýlacak neticelerden henüz kesin bir ön tedbir alma imkaný da mevcut deðildir.

Çok sayýda kanser türlerinde olduðu gibi, prostat kanserinin de tipik erken belirtileri yoktur. Prostat kanserinin baþlangýç aþamasýnda hasta ilkönce herhangi bir þey fark etmez. Bu hastalýk ancak nispeten geç bir zamanda rahatsýzlýklara yol açar. Ýdrar yaparken zorluklar ve idrar torbasýný boþaltmada rahatsýzlýklar gibi, prostatýn habis olmayan iyi cins büyümesi (prostat hipertrofisi) hallerinde sýk sýk rastlanan belirtiler, kanserde ancak ilerlemiþ dönemde ortaya çýkar ve hastanýn hastalýktan tamamen kurtulma olanaðý mümkün olmayabilir. Habis tümör sýklýkla prostat bezin dýþ kesimlerinde oluþur ve ancak tümör oldukça büyüdükten sonra idrar borusunu daraltarak belirtilere yol açar.

Bölgesel aðrýlar, ve de idrara veya meniye kan karýþmasý halleri de, ilerlemiþ safhada tespit edilebilirler. Bu belirtiler, genellikle tümörün artýk prostatýn yanýndaki diðer dokulara sýçradýðýnýn belirtisidir.

Siyatik aðrýlarý ve kemik aðrýlarý kalça kemiklerinde, bel kemiðinin alt kesimlerinde veya iskeletin diðer kesimlerinde oluþan kardeþ tümörlerden (metastaz) kaynaklanabilir. Çünkü ilerlemiþ safhadaki prostat kanserlerinin %60 kadarý kemiklerde metastaz oluþturur. Bunlar bazý hallerde tümörün sebep olduðu ilk aðrýlardýr.

Hastalýk ne kadar erken teþhis edilirse, o kadar iyi tedavi edilebilir. Teþhis anýnda kanser sadece prostatta sýnýrlý ise, kanser hastalýðýndan tamamen iyileþme þansý çok yüksektir. Bu nedenle hiçbir iþeme þikayeti olmasa bile erkeklerin 50 yaþýndan itibaren yýlda bir kez prostat kanseri deðerlendirmesi açýsýndan doktora baþvurmasý önerilmektedir. Amaç hastalýðýn prostatýn içinde sýnýrlý iken, yani hiçbir klinik belirtisinin olmadýðý dönemde tespit edilmesidir. Bu aþamada elimizde iki basit ve az aðrý verici muayene metodu vardýr: prostat muayenesi ve kanda PSA denilen bir maddenin ölçümü

PSA (Prostat Spesifik Antijen) prostat kanserine özel bir madde deðildir. PSA maddesi prostatýn salgý bezlerinden salgýlanýr ve kanda da belirli bir seviyede bulunur. PSA’nýn düþük olmasý o kiþide kesin olarak prostat kanseri olmadýðýný göstermeyeceði gibi, yüksek olmasý da kesin bir þekilde kanser varlýðýnýn habercisi deðildir. Ancak PSA deðeri prostat kanseri konusunda bize parmakla prostat muayenesini birlikte hastayý deðerlendirmemizi ve prostat kanseri olasýlýðýný göstermesi açýsýndan önemlidir. PSA deðerinde sýnýr 4 ng/ml olarak düþünülse bile, günümüzde birçok merkezde 2.5 ng/ml deðerinin üstünde dikkatli davranýlarak, alt deðerlendirmeler ile, prostat biopsisi önerilebilmektedir. Bu alt deðerlendirmeler toplam PSA ile kandaki serbest PSA’nýn oranlarýnýn deðerlendirilmesi, PSA’daki aylar içindeki artýþ hýzý gibi deðerlendirmelerdir.

PSA sadece kanserli durumda deðil, iyi huylu prostat büyümesinde de kanda yükselebilir. Ayrýca prostat üzerinde tahriþe yol açabilen prostat iltihabý, idrar yolu infeksiyonu, prostat taþý, idrar yolundan sonda takýlmasý da kanda PSA yükselmesine neden olabilir. 

Parmakla muayenede, sonbarsaktan (rektum) prostat bezi kolayca hissedilebilir ve yüzeydeki küçük düzensizlikler bile bu suretle fark edilebilir. Özelikle sert alanlarýn parmakla hissedilmesi kanser þüphesi anlamýndadýr. Habis kötü cins tümörler genellikle organýn bu yüzeyinde oluþtuðundan, bu parmakla rektal prostat muayene metoduyla, en azýndan yüzeysel oluþan kanserlerin erken teþhisi, fazla aðrý verici olmayan bir þekilde mümkündür.

Þayet doktorunuz parmakla rektal prostat muayenesinde bir sert alan varlýðý tespit ederse PSA ne olursa olsun prostattan iðne biopsisi önerecektir. Ayrýca prostat muayenesinde bir þüphe olmasa bile PSA test neticesi anormal ise yine prostattan iðne ile doku biopsisinin alýnmasý gerekli görülecektir.

 

Prostat biopsisi öncesinde ve sonrasýnda dikkat edilmesi gerekenler nelerdir?

Prostat iðne biopsisi, parmakla muayenede olduðu gibi, rektuma yerleþtirilen bir ultrasonografi alýcýsý yardýmýyla elde edilen prostat görüntüsü rehberliðinde alýnmaktadýr (Þekil-1a). Biopsi örnekleri bir iðne yardýmý ile alýnýr (Þekil-1b). Bunun öncesine prostat etrafýna yapýlacak lokal (mevzi) anestezi ile iþlem sýrasýnda aðrý olmamaktadýr.

Prostat bezinin görüntüsü altýnda, prostatýn her iki kanadýndan 4 ya da gerekli görüldüðü takdirde 5 adet yani toplam 8 ya da 10 adet iðne ile biopsi örneði alýnýr. Ayrýca ultrasonografik görüntü altýnda görülen þüpheli bölgelerden de ayrýca numune alýnabilir.

Yukarýda da belirtildiði gibi iðne ile prostat doku örneklemesi (biopsisi) prostat etrafýa yapýlan lokal anestezi altýnda yapýlýr. Genel anestezi çoðunlukla kullanýlmaz. Bu nedenle biopsi öncesinde aç kalmaya gerek yoktur. Biopsi yapýlma tarihinden en az 8-10 gün öncesinden hiçbir þekilde aspirin ve türevi kanýn pýhtýlaþmasýný uzatan (kaný sulandýran) ilaçlar alýnmamalýdýr. Biopsi öncesinde mutlaka idrar örneði alýnarak idrarda ve idrar yollarýnda infeksiyon olmadýðýnýn ortaya konulmasý gereklidir. Ýnfeksiyon varken alýnan biopsilerden sonra yüksek ateþ, idrar yapmada zorlanma ve hatta idrar yapamama, sepsis geliþmesi riskine sahip akut prostat iltihaplanmasý olabilir. Ýdrar tahlilinde infeksiyon olmasa bile biopsi öncesinde hastaya antibiotik baþlanmasý (biopsiden bir gün önce baþlayýp, 3 gün süren) önerilmektedir. Biopsi sabahý mutlaka basak temizliði için, doktorunuz tarafýndan size reçete ediliþ lavman ile bu temizliðin saðlanmasý gereklidir.

Prostat iðne biopsisi için hastanede yatmak gerekli deðildir. Biopsi iþlemi yaklaþýk 15-20 dakika sürmektedir. Numune alýnmasýndan sonra idrarda, menide ve dýþkýda kanama olabilir. Bu kanama zamanla geçecektir. Uzan süren ve þiddetlenen kanama durumlarýnda mutlaka doktorunuzla irtibat kurunuz. Yukarýda belirtildiði gibi, antibiotik önlemine raðmen dahi, %0.1 oranýnda biopsi sonrasýnda yüksek ateþlenme, titreme ve idrar yapmada zorlukla seyreden akut prostat iltihaplanmasý görülebilir. Bu durumda da mutlaka doktorunuzla irtibata geçmeniz gerekmektedir.

Prostat biopsi örneklerinin patolojik deðerlendirilmesi sonrasýnda elde edilen sonucun yorumlanmasý için doktorunuzla görüþmeniz gereklidir. Zira elde edilen raporda, prostat kanseri olduðu durumlarda kanserin görüldüðü prostat alaný ya da alanlarý, kanserin ilerleme potansiyeli oldukça önemlidir. Patolojik deðerlendirmeden sonra prostat kanseri varlýðý ortaya konulmuþsa, öncesindeki prostat muayene özellikleri ve kan PSA düzeyine göre ek bazý tetkiklere gerek duyulabilir. PSA 10 ng/ml altýnda ise ek baþka tetkike genellikle gerek duyulmaz. Prostat içinde sýnýrlý kalmýþ prostat kanseri olarak öngörülür ve tedavi alternatifleri sunulur. Ancak PSA 10 ng/ml. den fazla ise kemik sintigrafisi ile tüm vücuttaki kemiklerin taranmasý (zira prostat kanseri en sýk kemiklere yayýlým gösterme potansiyeline sahiptir) ve gerektiðinde karýnaltý alanýnýn bilgisayarlý tomografi ile deðerlendirilmesi istenecektir.

Gerekli görülen tüm tetkiklerin ardýndan tümörün klinik yapýsý ortaya konularak o duruma uygun tedavi seçeneði hasta ile görüþülecektir.

Prostat kanserinin hastalýk evreleri ve farklýlaþma-ilerleme potansiyeli (grade)

Prostat kanser evreleri (TNM sýnýflamasý):

(Burada T: Tümörü, N: Lenf nodülünü, M: uzak metastazý temsil etmektedir)

Tx Tümör varlýðý deðerlendirilmemiþtir

T0 Tümör yok

T1 Klinik olarak parmakla ve görüntü ile tespit edilemeyen tümör

T1a Diðer bir nedenle yapýlan ameliyat sýrasýnda saptanmýþ ve örneklerin %5’inden az olan tümör

T1b Diðer bir nedenle yapýlan ameliyat sýrasýnda saptanmýþ ve örneklerin %5’inden fazla olan tümör

T1c  Prostat muayenesi normal, prostat biopsisinde tespit edilmiþ tümör

T2 Tümör prostat içinde sýnýrlý ve muayenede hissedilebiliyor

T2a Prostatýn bir yanýnýn yarýsýndan azýnda tümör var

T2b Prostatýn bir yanýnýn yarýsýndan fazlasýnda tümör var

T2c Prostatýn her iki lobunda da tümör var

T3 Tümör prostat kapsülünü aþmýþ

T3a Tümör prostat kapsülünü aþmýþ

T3b Tümör seminal veziküllere(meni kanalý) sirayet etmiþ

T4 Tümör seminal vezkiül dýþýndaki diðer komþu organlara da sirayet etmiþ

T4a Tümör mesane boynuna da sirayet etmiþ

T4b Tümör prostat altýndaki kaslara ve pelvik tabana sirayet etmiþ

Nx Bölgesel ak kan (lenf) bezlerinde örnekleme yapýlmamýþ

N1 Bölgesel lenf bezlerinde <2 cm tek bir adet lenf bezinde tümör var

N2 Bölgesel lenf bezlerinde 2-5 cm arasýnda ya da 5 cm.den büyük olmayacak þekilde birçok lenf bezinde tümör var

N3  Bölgesel lenf bezlerinde>5 cm boyutunda lenf bezinde tümör var

Mx Uzak organlara tümör yayýlýmý konusunda deðerlendirilemiþ

M1 Uzak organ metastazý var

M1a Uzak lenf bezlerinde tümör var

M1b  Kemiklere sirayet etmiþ tümör yayýlým var

M1c  Diðer organlarda tümör yaylýmý var

 

Biopside kanser teþhis edildikten sonra, biopsi örneklerindeki kanser hücrelerinin üreme ve yayýlým hýzý hakkýnda bilgi sahibi olmamýzý saðlayan kanser hücrelerinin deðiþim derecelerine bakýlýr. Bu derecelendirme Gleason Skorlama olarak isimlendirilir. Hücrelerdeki farklýlaþma özellikleirne göre 1’den 5’e kadar aralýkta hücrelerin en sýk görülen iki farklýlýk derecesi tespit edilir (Þekil-2). Klinikte en sýk karþýlaþýlan kanser hücre farklýlaþma derecesi 3 dür. Kanser içinde en sýklýkla tespit edilen iki deðerin toplamý skoru verir. Gleason Skor 2 ile 10 arasýnda deðiþen bir skordur. "2" yavaþ ilerleme potansiyeline sahip kanser hücrelerini ifade ederken, "10" aþýrý hýzlý ilerleme ve çoðalma kapasitesine sahip tümör anlamýný taþýr.

Gleason Skor 2-4: Ýyi differansiye (iyi nitelikte farklýþama gösteren) kanser hücreleri

Gleason Skor 5-6: Orta differansiye kanser hücreleri

Gleason Skor 7-10: Kötü differansiye kanser hücreleri

Yüksek "Gleason Skoru" yani aþýrý ihýzlý çoðalma kapasitesine sahip tümörlerde, teþhis edildiðinde, prostat dýþýna yayýlým ihtimalinin yüksek olduðu bilinmektedir. Düþük "Gleason Skoru"nda daha az agresif ve daha iyi prognoz (kür için olasýlýk ya da tedavi sonrasý uzun dönem kansersiz yaþam) söz konusu iken, Yüksek "Gleason Skor"unda hýzlý agresif kanser hücreleri nedenyile uzun dönem prognoz ve kanser yayýlýmsýz yaþam süresi daha sýnýrlý oranlarda kalmaktadýr.