Baþ aðrýsýný açýklayacak herhangi bir sistemik ve/veya beyin hastalýðý olmayan aðrýlardýr.

  A.     Migren

 1.      Aurasýz Migren

 2.      Auralý Migren

 3.      Oftalmoplejik

 4.      Retinal Migren

 5.      Migrenle Ýliþkili Olabilecek Periyodik Çocukluk Çaðý Sendromlarý

 6.      Migren Komplikasyonlan

 7.      Yukandaki Kriterleri Karþýlamayan Migrenoz Bozukluk

 

 B.     Gerilim Tipi Baþ Aðrýsý

 1.      Epizodik Gerilim Tipi Baþ Aðrýsý

 2.      Kronik Gerilim Tipi Baþ aðrýsý

 3.      Yukandaki Kriterleri Karþýlamayan Gerilim Tipi Baþ Aðrýsý

 

 C.     Küme Baþ Aðrýsý ve Kronik Paroksismal Hemikranya

 1.      Küme Baþ Aðrýsý

 2.      Periyodik Özellikleri Belirsiz Küme Baþ Aðrýsý

 3.      Epizodik Küme Baþ Aðrýsý

 4.      Kronik Küme Baþ Aðrýsý

 5.      Kronik Paroksismal Hemikranya

 6.      Yukandaki Kriterleri Karsilamayan Küme Benzeri Baþ Aðrýsý Bozukluðu

 

 D.     Yapýsal bir Bozuklukla Ýliþkisi Olmayan Çeþitli Baþ Aðnlarý

 1.      Ýdyopatik Saplanýcý Baþ Aðrýsý

 2.      Dýþtan Basý Baþ Aðrýsý

 3.      Soðukla Tetiklenen Baþ Aðnsý

 4.      Benin Öksürük Baþ Aðrýsý

 5.      Benin Efor Baþ Aðrýsý

 6.      Cinsel Aktivite ile Ýliþkili Baþ Aðrýsý

 

En sýk primer baþ aðrýsý nedeni olan migren, damarsal kökenli, akut ataklarla giden kronik bir hastalýk. Kadýnlarýn ortalama yüzde 18’i, erkeklerin yüzde 6’sýnda görülür. Migrenli hastalarýn yaklaþýk yüzde 70’inde ailede migren öyküsü bulunur. Migren ataklarý sýrasýnda hastalarýn yüzde 80’inde þiddetli baþ aðrýsý ve buna eþlik eden bazý bulgular görülür. Bunlarýn 1/3’ünde bu rahatsýzlýk hissi günlük iþlerine devam etmelerini engeller ve yatak istirahati bile gerekebilir. Hastalýk, hem günlük yaþam kalitesini düþürmesi hem de iþ gücü kaybý ile ciddi ekonomik yük oluþturur.

1. Aurasýz Migren (Basit Migren): Beyinde yaygýn veya tek taraflý zonklayýcý baþ rahatsýzlýðý ile karakterize, aralýklý bir sendromdur. Bu tanýyý koyabilmek için her biri 4 - 72 saat süren, dört aðrý özelliðinden en az ikisini ve iliþkili özelliklerden en az birini gösteren 5 atak gereklidir. Bu dört aðrý özelliði; tek taraflýlýk, zonklayýcý nitelik, orta-aðýr þiddet ve rutin fiziki aktivite ile artma sayýlabilir. Ataklara bulantý, kusma, fotofobi (ýþýktan rahatsýz olma), fonofobi (gürültüden rahatsýz olma) ve/veya iþtahsýzlýk eþlik edebilir. Aralýklarla yineleyici ataklarýn da bildirilmiþ olmasý gerkir. Bütün bu belirtilere raðmen yine de migrenin diðer nedenleri dýþlanmalýdýr.

       Migren 3 günden daha uzun sürerse migren statusu terimi kullanýlýlr. Bazen hastayý sabaha karþý uyandýrabilmekte ise de günün veya gecenin herhangi bir saatinde baþlayabilir. Ataklarýn sýklýðý çeþitlilik gösterir; hayatta birkaç kez olabilirken haftada birkaç kez de olabilir. Ortalama bir migren hastasý ayda bir veya iki kez baþ aðrýsý çekebilir. En az beþ ataðýn aranmasýnýn nedeni beyin tümörleri, sinüzit ve glokom ve birçok organik hastalýðýn migreni taklit eden baþ aðrýlarýna neden olabilmesidir. 

 

2) Auralý Migren (Klasik Migren): Tamamen düzelen bir veya daha fazla nörolojik belirti, auranýn 4 dakikadan uzun sürede geliþmesi, auranýn 60 dakikadan kýsa sürmesi  ve auranýn ardýndan baþ aðrýsýnýn baþlamasýna kadar geçen sürenin 60 dakikadan kýsa sürmesi gibi sayýlabilecek dört özellikten en az üçünün ve en az iki ataðýn olmasý gereklidir. Auralý migreni olan hastalarýn çoðunda aurasýz migren ataklarý da görülebilir. Sýklýkla görme yarý alaný içinde geometrik biçimde olan renklerin, canlý görsel ýþýk dizileri þeklinde aura ile ortaya çýkmasýdýr. Zonklayýcý baþ aðrýsý genellikle görsel bulgularýn karþý tarafýndadýr ve hastada bulantý, kusma, fotofobi, fonofobi ve iþtahsýzlýk olabilir. Aura’lý migren görme alaný bozukluklarý ve hemisensoriyel kayýp gibi geçici nörolojik bozukluklarla birlikte olur. Aura tipik ve hep ayný özellikleri gösteriyorsa, arkasýndan gelen baþ aðrýsý migrenöz özellikleri göstermese de auralý migren tanýsý konabilir. Migren aurasý, küme baþ aðrýsý gibi diðer baþ aðrýlarý tipleriyle birlikte de görülebilir.

     a) Baziler Tip Migren

     b) Konfüzyonel Migren

     c) Oftalmoplejik Migren

     d) Hemiplejik MÝgren

     e) Ailesel Hemiplejik Migren

     f) Serebral Otozomal Dominant Arteriyopati ile Subkortikal Ýnfarktlar veLökoensefalopati

     g) Ak Madde Bozukluklarý

     h) Baþ Aðrýsýz Aura

Baþaðrýsý; Migrenin belirtilerinden yalnýzca biridir. Genellikle tek taraflý, yoðun ve zonklayýcý tarzda bir baþaðrýsýdýr.

Görme bozukluklarý;

Kör noktalar, parlayan ýþýklar, görmenin bozulmasý veya zig zag þekiller görülebilir. Aura olarak adlandýrýlan bu belirtiler migrenlilerin yalnýzca %10′unda görülür. Aura ile birlikte olan migrene klasik migren denir.

Iþýða karþý aþýrý duyarlýlýk (fotofobi)

Sese karþý aþýrý duyarlýlýk (fonofobi)

Kokuya karþý aþýrý duyarlýlýk (ozmofobi)

Migrenli kiþi boyun ve omuzlarda sertleþme, el ve ayaklarda karýncalanma, konsantrasyon güçlüðü, konuþma güçlüðü ve nadir olarak da paralizi (felç durumu) veya þuur kaybý ile karþýlaþabilir.

Klasik bir kural olarak denebilir ki, eðer baþaðrýsý veya diðer belirtiler sizi normal günlük yaþamýnýzdan alýkoyuyorsa bu migren olabilir.

Migren ataklarý genellikle 4 ile 72 saat arasýnda sürer ve kiþi ataklar arasýnda normaldir.

Tetikleyiciler kiþiden kiþiye deðiþmekle birlikte en sýk görülenler aþaðýda yer almaktadýr:

Diyetle ilgili, hormonal veya sistemik faktörler:

  çikolata, turunçgiller, peynir, nitrit/nitratlar, sodyum glutamat

  alkol, özellikle de kýrmýzý þarap

  aþýrý kafein veya kafein yoksunluðu

  menstruasyon (adet dönemleri)

  yüksek tansiyon

  doðum kontrol haplarý

  diþaðrýsý veya baþýn bir bölgesindeki aðrýlar (örn. gözlerle, sinüslerle veya boyunla ilgili aðrýlar)

  endiþe

  aþýrý üzülmek veya aþýrý sevinmek

  depresyon

  þok

  aþýrý heyecan

  stresten veya baskýdan kurtulma

  stres

  seyahat

  aþýrý egzersiz yapma

  fiziksel veya zihinsel yorgunluk

  öne eðilmek (örn. bahçe iþleri yaparken)

  aðýrlýk kaldýrmak veya zorlanmak

  rutin yaþam biçiminde deðiþiklik (örn. vardiya çalýþmasý veya tatiller)

  çok fazla veya çok az uyku

  allerji

  cinsel yönden uyarýlma

  sigara

  aç kalmak

  iklim deðiþikliði

  yüksek irtifa

  çok sýcak duþ veya banyo

  yoðun kokular (parfüm gibi)

  parlak, göz kamaþtýran ýþýklar

  uzun süre televizyon seyretme

  ses

Gerilim tipi baþ aðrýlarý, en sýk rastlanan baþ aðrýlarýdýr. Hastanýn þakaklarýnda, alnýnda ya da baþ ve boyun arkasýnda, bir kuþakla sýkýlma ya da basýnç hissi olur. Aðrýnýn þiddeti genellikle hafif ya da orta derecededir; fiziksel aktiviteyle aðrý þiddetlenmez. Gerilim tipi baþ aðrýlarý kronik olduðunda (en az 6 ay süreyle sýk olarak aðrý görülmesi), rahatsýzlýk ve aðrý iþlevsel yetersizliðe yol açabilir. 

Gerilim tipi baþ aðrýlarýnýn kesin nedeni bilinmemektedir; ancak boyun, yüz ve kafa derisindeki kaslarda gerginliðin artmasý, bu tür aðrýlara yol açabilir. Bu baþ aðrýlarýný tetikleyen nedenler arasýnda stres, kaygý, depresyon ve belirli vücut pozisyonlarýyla iliþkili kas gerginliði bulunmaktadýr.

Gerilim tipi baþ aðrýlarýnýn yaygýnlýðý, diðer baþ aðrýsý çeþitlerinden çok daha fazla bir artýþ göstererek, yýlda %74 oranýnda yaygýnlaþmaktadýr.

Uluslararasý Baþ Aðrýsý Derneði (UBD)’nin belirlediði gerilim tipi baþ aðrýsý kriterlerini þöyle sýralayabiliriz:

• Baþ aðrýlarý en az 10 defa, 30 dakikadan 7 güne kadar sürüyor olmalý.

• Baþ aðrýlarý aþaðýdaki özelliklerden en az iki tanesini içermeli:

 Zonklamanýn olmamasý

 Hafif veya orta þiddette olmasý (aktiviteleri etkileyebilir, ancak engel olmaz)

 Baþýn her iki tarafýnda da görülür

 Günlük fiziksel aktiviteleriniz nedeniyle kötüleþmez

• Baþ aðrýsý esnasýnda, mide bulantýsý, kusma, veya ýþýða ve sese karþý hassasiyet oluþmaz

• Bu tip baþ aðrýsý bir tür primer baþ aðrýsý dýr ve sekonder baþ aðrýsý özellikleri görülmez.

• Episodik gerilim tipi baþ aðrýsý, UBD kriterlerinin tamamýna sahiptir. Buna ek olarak, bu tipte dakikalar hatta günler süren yinelenen baþ aðrýlarý vardýr. Bu tip baþ aðrýlarý ayda 15 defadan daha az olmak üzere, ara sýra ortaya çýkar.

• Kronik gerilim tipi baþ aðrýlarý, UBD kriterlerinin tamamýna sahiptir. Buna ek olarak, bu tip baþ aðrýlarý, ayda 15 defadan daha fazla kronik bir þekilde ortaya çýkar.

Küme baþ aðrýlarýnda, saniyeler süren þiddetli aðrý ataklarý arka arkaya kümeler halinde gelir. Bu tip baþ aðrýsý genelde erkeklerde görülür. Aðrý çoðunlukla göz çevresi ve þakakta yoðunlaþýr ve tek taraflý oluþur. Gözde kýzarma, yanma, sulanma gibi belirtiler olabilir. Aðrý çok hýzlý baþlar, 10-15 dakikada zirve yapar ve 30-45 dakikada sonlanýr. Ataklar 7 gün de bir görülebileceði gibi yýlda bir sýklýðýnda da olabilir. Aðrýsýz dönemlerin süresi 2 haftadan yýllara kadar uzayabilir. Ataklar alkol, sigara ve damarlarda geniþlemeye yol açan ilaçlarý kullanmakla tetiklenebilir.

Baþ aðrýsýný açýklayacak herhangi bir sistemik ve/veya beyin hastalýðý olmayan aðrýlardýr.

  A.     Migren

 1.      Aurasýz Migren

 2.      Auralý Migren

 3.      Oftalmoplejik

 4.      Retinal Migren

 5.      Migrenle Ýliþkili Olabilecek Periyodik Çocukluk Çaðý Sendromlarý

 6.      Migren Komplikasyonlan

 7.      Yukandaki Kriterleri Karþýlamayan Migrenoz Bozukluk

 

 B.     Gerilim Tipi Baþ Aðrýsý

 1.      Epizodik Gerilim Tipi Baþ Aðrýsý

 2.      Kronik Gerilim Tipi Baþ aðrýsý

 3.      Yukandaki Kriterleri Karþýlamayan Gerilim Tipi Baþ Aðrýsý

 

 C.     Küme Baþ Aðrýsý ve Kronik Paroksismal Hemikranya

 1.      Küme Baþ Aðrýsý

 2.      Periyodik Özellikleri Belirsiz Küme Baþ Aðrýsý

 3.      Epizodik Küme Baþ Aðrýsý

 4.      Kronik Küme Baþ Aðrýsý

 5.      Kronik Paroksismal Hemikranya

 6.      Yukandaki Kriterleri Karsilamayan Küme Benzeri Baþ Aðrýsý Bozukluðu

 

 D.     Yapýsal bir Bozuklukla Ýliþkisi Olmayan Çeþitli Baþ Aðnlarý

 1.      Ýdyopatik Saplanýcý Baþ Aðrýsý

 2.      Dýþtan Basý Baþ Aðrýsý

 3.      Soðukla Tetiklenen Baþ Aðnsý

 4.      Benin Öksürük Baþ Aðrýsý

 5.      Benin Efor Baþ Aðrýsý

 6.      Cinsel Aktivite ile Ýliþkili Baþ Aðrýsý

 

En sýk primer baþ aðrýsý nedeni olan migren, damarsal kökenli, akut ataklarla giden kronik bir hastalýk. Kadýnlarýn ortalama yüzde 18’i, erkeklerin yüzde 6’sýnda görülür. Migrenli hastalarýn yaklaþýk yüzde 70’inde ailede migren öyküsü bulunur. Migren ataklarý sýrasýnda hastalarýn yüzde 80’inde þiddetli baþ aðrýsý ve buna eþlik eden bazý bulgular görülür. Bunlarýn 1/3’ünde bu rahatsýzlýk hissi günlük iþlerine devam etmelerini engeller ve yatak istirahati bile gerekebilir. Hastalýk, hem günlük yaþam kalitesini düþürmesi hem de iþ gücü kaybý ile ciddi ekonomik yük oluþturur.

1. Aurasýz Migren (Basit Migren): Beyinde yaygýn veya tek taraflý zonklayýcý baþ rahatsýzlýðý ile karakterize, aralýklý bir sendromdur. Bu tanýyý koyabilmek için her biri 4 - 72 saat süren, dört aðrý özelliðinden en az ikisini ve iliþkili özelliklerden en az birini gösteren 5 atak gereklidir. Bu dört aðrý özelliði; tek taraflýlýk, zonklayýcý nitelik, orta-aðýr þiddet ve rutin fiziki aktivite ile artma sayýlabilir. Ataklara bulantý, kusma, fotofobi (ýþýktan rahatsýz olma), fonofobi (gürültüden rahatsýz olma) ve/veya iþtahsýzlýk eþlik edebilir. Aralýklarla yineleyici ataklarýn da bildirilmiþ olmasý gerkir. Bütün bu belirtilere raðmen yine de migrenin diðer nedenleri dýþlanmalýdýr.

       Migren 3 günden daha uzun sürerse migren statusu terimi kullanýlýlr. Bazen hastayý sabaha karþý uyandýrabilmekte ise de günün veya gecenin herhangi bir saatinde baþlayabilir. Ataklarýn sýklýðý çeþitlilik gösterir; hayatta birkaç kez olabilirken haftada birkaç kez de olabilir. Ortalama bir migren hastasý ayda bir veya iki kez baþ aðrýsý çekebilir. En az beþ ataðýn aranmasýnýn nedeni beyin tümörleri, sinüzit ve glokom ve birçok organik hastalýðýn migreni taklit eden baþ aðrýlarýna neden olabilmesidir. 

 

2) Auralý Migren (Klasik Migren): Tamamen düzelen bir veya daha fazla nörolojik belirti, auranýn 4 dakikadan uzun sürede geliþmesi, auranýn 60 dakikadan kýsa sürmesi  ve auranýn ardýndan baþ aðrýsýnýn baþlamasýna kadar geçen sürenin 60 dakikadan kýsa sürmesi gibi sayýlabilecek dört özellikten en az üçünün ve en az iki ataðýn olmasý gereklidir. Auralý migreni olan hastalarýn çoðunda aurasýz migren ataklarý da görülebilir. Sýklýkla görme yarý alaný içinde geometrik biçimde olan renklerin, canlý görsel ýþýk dizileri þeklinde aura ile ortaya çýkmasýdýr. Zonklayýcý baþ aðrýsý genellikle görsel bulgularýn karþý tarafýndadýr ve hastada bulantý, kusma, fotofobi, fonofobi ve iþtahsýzlýk olabilir. Aura’lý migren görme alaný bozukluklarý ve hemisensoriyel kayýp gibi geçici nörolojik bozukluklarla birlikte olur. Aura tipik ve hep ayný özellikleri gösteriyorsa, arkasýndan gelen baþ aðrýsý migrenöz özellikleri göstermese de auralý migren tanýsý konabilir. Migren aurasý, küme baþ aðrýsý gibi diðer baþ aðrýlarý tipleriyle birlikte de görülebilir.

     a) Baziler Tip Migren

     b) Konfüzyonel Migren

     c) Oftalmoplejik Migren

     d) Hemiplejik MÝgren

     e) Ailesel Hemiplejik Migren

     f) Serebral Otozomal Dominant Arteriyopati ile Subkortikal Ýnfarktlar veLökoensefalopati

     g) Ak Madde Bozukluklarý

     h) Baþ Aðrýsýz Aura

Baþaðrýsý; Migrenin belirtilerinden yalnýzca biridir. Genellikle tek taraflý, yoðun ve zonklayýcý tarzda bir baþaðrýsýdýr.

Görme bozukluklarý;

Kör noktalar, parlayan ýþýklar, görmenin bozulmasý veya zig zag þekiller görülebilir. Aura olarak adlandýrýlan bu belirtiler migrenlilerin yalnýzca %10′unda görülür. Aura ile birlikte olan migrene klasik migren denir.

Iþýða karþý aþýrý duyarlýlýk (fotofobi)

Sese karþý aþýrý duyarlýlýk (fonofobi)

Kokuya karþý aþýrý duyarlýlýk (ozmofobi)

Migrenli kiþi boyun ve omuzlarda sertleþme, el ve ayaklarda karýncalanma, konsantrasyon güçlüðü, konuþma güçlüðü ve nadir olarak da paralizi (felç durumu) veya þuur kaybý ile karþýlaþabilir.

Klasik bir kural olarak denebilir ki, eðer baþaðrýsý veya diðer belirtiler sizi normal günlük yaþamýnýzdan alýkoyuyorsa bu migren olabilir.

Migren ataklarý genellikle 4 ile 72 saat arasýnda sürer ve kiþi ataklar arasýnda normaldir.

Tetikleyiciler kiþiden kiþiye deðiþmekle birlikte en sýk görülenler aþaðýda yer almaktadýr:

Diyetle ilgili, hormonal veya sistemik faktörler:

  çikolata, turunçgiller, peynir, nitrit/nitratlar, sodyum glutamat

  alkol, özellikle de kýrmýzý þarap

  aþýrý kafein veya kafein yoksunluðu

  menstruasyon (adet dönemleri)

  yüksek tansiyon

  doðum kontrol haplarý

  diþaðrýsý veya baþýn bir bölgesindeki aðrýlar (örn. gözlerle, sinüslerle veya boyunla ilgili aðrýlar)

  endiþe

  aþýrý üzülmek veya aþýrý sevinmek

  depresyon

  þok

  aþýrý heyecan

  stresten veya baskýdan kurtulma

  stres

  seyahat

  aþýrý egzersiz yapma

  fiziksel veya zihinsel yorgunluk

  öne eðilmek (örn. bahçe iþleri yaparken)

  aðýrlýk kaldýrmak veya zorlanmak

  rutin yaþam biçiminde deðiþiklik (örn. vardiya çalýþmasý veya tatiller)

  çok fazla veya çok az uyku

  allerji

  cinsel yönden uyarýlma

  sigara

  aç kalmak

  iklim deðiþikliði

  yüksek irtifa

  çok sýcak duþ veya banyo

  yoðun kokular (parfüm gibi)

  parlak, göz kamaþtýran ýþýklar

  uzun süre televizyon seyretme

  ses

Gerilim tipi baþ aðrýlarý, en sýk rastlanan baþ aðrýlarýdýr. Hastanýn þakaklarýnda, alnýnda ya da baþ ve boyun arkasýnda, bir kuþakla sýkýlma ya da basýnç hissi olur. Aðrýnýn þiddeti genellikle hafif ya da orta derecededir; fiziksel aktiviteyle aðrý þiddetlenmez. Gerilim tipi baþ aðrýlarý kronik olduðunda (en az 6 ay süreyle sýk olarak aðrý görülmesi), rahatsýzlýk ve aðrý iþlevsel yetersizliðe yol açabilir. 

Gerilim tipi baþ aðrýlarýnýn kesin nedeni bilinmemektedir; ancak boyun, yüz ve kafa derisindeki kaslarda gerginliðin artmasý, bu tür aðrýlara yol açabilir. Bu baþ aðrýlarýný tetikleyen nedenler arasýnda stres, kaygý, depresyon ve belirli vücut pozisyonlarýyla iliþkili kas gerginliði bulunmaktadýr.

Gerilim tipi baþ aðrýlarýnýn yaygýnlýðý, diðer baþ aðrýsý çeþitlerinden çok daha fazla bir artýþ göstererek, yýlda %74 oranýnda yaygýnlaþmaktadýr.

Uluslararasý Baþ Aðrýsý Derneði (UBD)’nin belirlediði gerilim tipi baþ aðrýsý kriterlerini þöyle sýralayabiliriz:

• Baþ aðrýlarý en az 10 defa, 30 dakikadan 7 güne kadar sürüyor olmalý.

• Baþ aðrýlarý aþaðýdaki özelliklerden en az iki tanesini içermeli:

 Zonklamanýn olmamasý

 Hafif veya orta þiddette olmasý (aktiviteleri etkileyebilir, ancak engel olmaz)

 Baþýn her iki tarafýnda da görülür

 Günlük fiziksel aktiviteleriniz nedeniyle kötüleþmez

• Baþ aðrýsý esnasýnda, mide bulantýsý, kusma, veya ýþýða ve sese karþý hassasiyet oluþmaz

• Bu tip baþ aðrýsý bir tür primer baþ aðrýsý dýr ve sekonder baþ aðrýsý özellikleri görülmez.

• Episodik gerilim tipi baþ aðrýsý, UBD kriterlerinin tamamýna sahiptir. Buna ek olarak, bu tipte dakikalar hatta günler süren yinelenen baþ aðrýlarý vardýr. Bu tip baþ aðrýlarý ayda 15 defadan daha az olmak üzere, ara sýra ortaya çýkar.

• Kronik gerilim tipi baþ aðrýlarý, UBD kriterlerinin tamamýna sahiptir. Buna ek olarak, bu tip baþ aðrýlarý, ayda 15 defadan daha fazla kronik bir þekilde ortaya çýkar.

Küme baþ aðrýlarýnda, saniyeler süren þiddetli aðrý ataklarý arka arkaya kümeler halinde gelir. Bu tip baþ aðrýsý genelde erkeklerde görülür. Aðrý çoðunlukla göz çevresi ve þakakta yoðunlaþýr ve tek taraflý oluþur. Gözde kýzarma, yanma, sulanma gibi belirtiler olabilir. Aðrý çok hýzlý baþlar, 10-15 dakikada zirve yapar ve 30-45 dakikada sonlanýr. Ataklar 7 gün de bir görülebileceði gibi yýlda bir sýklýðýnda da olabilir. Aðrýsýz dönemlerin süresi 2 haftadan yýllara kadar uzayabilir. Ataklar alkol, sigara ve damarlarda geniþlemeye yol açan ilaçlarý kullanmakla tetiklenebilir.