Böbrek ve idrar yollarýnda oluþan taþlar ve bunlarýn yarattýðý rahatsýzlýk ve hastalýklar  oldukça sýk rastlanan klinik durumlardýr. Batý ülkelerinde nüfusun yaklaþýk %10 unun yaþamlarýnýn bir döneminde taþ hastalýðý ile karþýlaþmaktadýr.

 

Taþ hastalýðý ne yazýk ki tekrarlayan bir durumdur. Bir kez taþla karþýlaþan bir kiþinin yaþamý boyunca bu hastalýkla karþýlaþma riski hep vardýr. O nedenle bu riski azaltmak için önlemler alýnabilir. Taþ metabolizmamýzýn bir aksaklýðý nedeniyle ortaya çýktýðý için taþtan kurtulmuþ olunsa bile o metabolik bozukluktan kurtulma anlamýna gelmez. Ýleride tekrar olabileceðinin bilinci ile davranýlmalýdýr. Bu konuda alýnabilecek temel önlemler þunlar olabilir:

1-     Düzenli Týbbi Kontrol : Bir taþ hastasý yaþamý boyunca düzenli olarak týbbi kontrolden geçmelidir. Taþ hastalýðý birçok ek hastalýkla birlikte olabilir. Bunlarýn ortaya çýkarýlarak tedavi edilmesi taþýn tedavisi açýsýndan da önemlidir. Hiç yakýnmasý olmasa bile taþý olan bir kimse hiç olmazsa yýlda bir kez muayene olmalý, tetkikleri, böbrek idrar yollarý ve mesanesinin görüntülemesi, en basitinden ultrasonografisi ve idrar tetkikleri yapýlmalýdýr. Eski tetkik ve kayýtlarý düzenli olarak saklanmalýdýr.

2-     Taþ analizi : Kendiliðinden düþerek, kýrýlma sonucu parçalanarak veya cerrahi yöntemlerle alýnan taþlar veya parçalarý analiz edilmeli ve taþýn cinsi belirlenmelidir. Doðadaki taþ çeþitleri gibi vücudumuzda oluþan taþlarýn da deðiþik kristal yapýlarý vardýr ve bunlar deðiþik metabolik anormallikler sonucu oluþmaktadýr. Cinsini bildiðimiz zaman o metabolik duruma göre önlem almamýz olasýdýr.

3-     Metabolik inceleme : Taþýn oluþum mekanizmalarý birçok teori ve bilgiye raðmen tam detayý ile bilinmemektedir. Yukarýda da sözünü ettiðimiz gibi metabolik bozukluðun yani yaþamýmýzý devam ettiren bütün hücresel etkinliklerin sonucu olarak ortaya çýkan mekanizmalarýn bazýlarýnda oluþan aksaklýk ile ilgili olduklarý kesindir. O nedenle taþ analizinin ardýndan detaylý bir metabolik incelenme yapýlarak problemin ortaya çýkarýlmasý taþýn tekrarýný önlemede yararlý olacaktýr. Bu nedenle bir  uzman kontrolünde bu muayene ve tetkikler gerçekleþtirilmelidir. Bunlarýn neler olduðu ve detaylarý teknik týp bilgileri içinde kalýr.

4-     Bol sývý tüketimi: Sadece taþ hastalarýnýn deðil, herkesin genel saðlýk kuralý olarak bol sývý almasý yararlýdýr. Taþ hastalarý günlük 1.5 -2 litre kadar idrar oluþturacak þekilde su tüketmelidirler. Bu miktar elbette iklim veya baþka koþullarla vücuttan atýlan sývý miktarý ile uyumlu olmalýdýr. O nedenle yaz aylarý ile kýþ aylarý sýrasýnda alýnmasý gereken sývý elbette ayný olmayacaktýr. Yeterli sývý alýp almadýðýmýzýn en iyi göstergesi belki de idrarýmýzýn rengidir. Devamlý açýk renkli olduðunu gözleyecek kadar sývý alýnmalý, tuvalette renk koyulaþýnca hemen su içilmelidir. Geceleri uykuda geçen uzun saatler boyunca vücut yeterince sývý almayacaðý için yatmadan önce iki bardak su içmek bu açýðý karþýlayacaktýr. Özellikle taþ hastalarýnýn buna uymasý gerekir.

5-     Diyet: Diyetin taþ oluþumu ile iliþkisi en çok merak edilen konularýn baþýnda gelir. Her hasta mutlaka taþý önlemek için ne yiyip ne yememesi gerektiðini merak eder. Taþ oluþumu ile diyetsel etmenlerin iliþkili olduðu bilinmektedir ancak tam detaylý bilgiler için araþtýrmalar sürmektedir. Yüksek proteinli diyet risk faktörlerinin baþýnda gelmektedir. Fazla protein tüketilmesi idrarýn asitleþmesi bunu sonucunda da kalsiyum tuzlarýnýn idrarla fazla atýlmasý ve kalsiyum içerikli taþ oluþma olasýlýðýnýn artmasý sonucunu doðurur.  Ayný durum oksalat kristali için de geçerlidir ve taþlarýn yaklaþýk %60 ý kalsiyum oksalat kristallerinden oluþmaktadýr. Hayvansal proteinlerin fazlaca alýmý ürik asit miktarýný da artýracak ve bunu da kalsiyum taþlarýnýn oluþmasýna katkýsý olacaktýr. Özetle yüksek proteinli diyetlerden kaçýnmak bol sývý alýmýndan sonraki ikinci önemli önlemdir. Bunu yanýnda yüksek lifli besinler alýnmalýdýr. Fazla tuz alýmý da kalsiyum ve ürik asitin idrarla atýlýmýný arttýracaðý için önlenmeli damak zevki giderek az tuzlu olacak þekilde alýþtýrýlmalýdýr. Çok sorulan bir soru da süt, yoðurt, peynir gibi kalsiyum içeren besinlerden kaçýnýlýp kaçýnýlmayacaðýdýr. Çalýþmalar normal kalsiyum alýmýnýn olmasý gerektiðini, tam tersine az kalsiyum alýndýðýnda taþ oluþma riskinin daha da arttýðýný göstermektedir.

 

Böbrek ve idrar yollarýnda oluþan taþlar ve bunlarýn yarattýðý rahatsýzlýk ve hastalýklar  oldukça sýk rastlanan klinik durumlardýr. Batý ülkelerinde nüfusun yaklaþýk %10 unun yaþamlarýnýn bir döneminde taþ hastalýðý ile karþýlaþmaktadýr.

 

Taþ hastalýðý ne yazýk ki tekrarlayan bir durumdur. Bir kez taþla karþýlaþan bir kiþinin yaþamý boyunca bu hastalýkla karþýlaþma riski hep vardýr. O nedenle bu riski azaltmak için önlemler alýnabilir. Taþ metabolizmamýzýn bir aksaklýðý nedeniyle ortaya çýktýðý için taþtan kurtulmuþ olunsa bile o metabolik bozukluktan kurtulma anlamýna gelmez. Ýleride tekrar olabileceðinin bilinci ile davranýlmalýdýr. Bu konuda alýnabilecek temel önlemler þunlar olabilir:

1-     Düzenli Týbbi Kontrol : Bir taþ hastasý yaþamý boyunca düzenli olarak týbbi kontrolden geçmelidir. Taþ hastalýðý birçok ek hastalýkla birlikte olabilir. Bunlarýn ortaya çýkarýlarak tedavi edilmesi taþýn tedavisi açýsýndan da önemlidir. Hiç yakýnmasý olmasa bile taþý olan bir kimse hiç olmazsa yýlda bir kez muayene olmalý, tetkikleri, böbrek idrar yollarý ve mesanesinin görüntülemesi, en basitinden ultrasonografisi ve idrar tetkikleri yapýlmalýdýr. Eski tetkik ve kayýtlarý düzenli olarak saklanmalýdýr.

2-     Taþ analizi : Kendiliðinden düþerek, kýrýlma sonucu parçalanarak veya cerrahi yöntemlerle alýnan taþlar veya parçalarý analiz edilmeli ve taþýn cinsi belirlenmelidir. Doðadaki taþ çeþitleri gibi vücudumuzda oluþan taþlarýn da deðiþik kristal yapýlarý vardýr ve bunlar deðiþik metabolik anormallikler sonucu oluþmaktadýr. Cinsini bildiðimiz zaman o metabolik duruma göre önlem almamýz olasýdýr.

3-     Metabolik inceleme : Taþýn oluþum mekanizmalarý birçok teori ve bilgiye raðmen tam detayý ile bilinmemektedir. Yukarýda da sözünü ettiðimiz gibi metabolik bozukluðun yani yaþamýmýzý devam ettiren bütün hücresel etkinliklerin sonucu olarak ortaya çýkan mekanizmalarýn bazýlarýnda oluþan aksaklýk ile ilgili olduklarý kesindir. O nedenle taþ analizinin ardýndan detaylý bir metabolik incelenme yapýlarak problemin ortaya çýkarýlmasý taþýn tekrarýný önlemede yararlý olacaktýr. Bu nedenle bir  uzman kontrolünde bu muayene ve tetkikler gerçekleþtirilmelidir. Bunlarýn neler olduðu ve detaylarý teknik týp bilgileri içinde kalýr.

4-     Bol sývý tüketimi: Sadece taþ hastalarýnýn deðil, herkesin genel saðlýk kuralý olarak bol sývý almasý yararlýdýr. Taþ hastalarý günlük 1.5 -2 litre kadar idrar oluþturacak þekilde su tüketmelidirler. Bu miktar elbette iklim veya baþka koþullarla vücuttan atýlan sývý miktarý ile uyumlu olmalýdýr. O nedenle yaz aylarý ile kýþ aylarý sýrasýnda alýnmasý gereken sývý elbette ayný olmayacaktýr. Yeterli sývý alýp almadýðýmýzýn en iyi göstergesi belki de idrarýmýzýn rengidir. Devamlý açýk renkli olduðunu gözleyecek kadar sývý alýnmalý, tuvalette renk koyulaþýnca hemen su içilmelidir. Geceleri uykuda geçen uzun saatler boyunca vücut yeterince sývý almayacaðý için yatmadan önce iki bardak su içmek bu açýðý karþýlayacaktýr. Özellikle taþ hastalarýnýn buna uymasý gerekir.

5-     Diyet: Diyetin taþ oluþumu ile iliþkisi en çok merak edilen konularýn baþýnda gelir. Her hasta mutlaka taþý önlemek için ne yiyip ne yememesi gerektiðini merak eder. Taþ oluþumu ile diyetsel etmenlerin iliþkili olduðu bilinmektedir ancak tam detaylý bilgiler için araþtýrmalar sürmektedir. Yüksek proteinli diyet risk faktörlerinin baþýnda gelmektedir. Fazla protein tüketilmesi idrarýn asitleþmesi bunu sonucunda da kalsiyum tuzlarýnýn idrarla fazla atýlmasý ve kalsiyum içerikli taþ oluþma olasýlýðýnýn artmasý sonucunu doðurur.  Ayný durum oksalat kristali için de geçerlidir ve taþlarýn yaklaþýk %60 ý kalsiyum oksalat kristallerinden oluþmaktadýr. Hayvansal proteinlerin fazlaca alýmý ürik asit miktarýný da artýracak ve bunu da kalsiyum taþlarýnýn oluþmasýna katkýsý olacaktýr. Özetle yüksek proteinli diyetlerden kaçýnmak bol sývý alýmýndan sonraki ikinci önemli önlemdir. Bunu yanýnda yüksek lifli besinler alýnmalýdýr. Fazla tuz alýmý da kalsiyum ve ürik asitin idrarla atýlýmýný arttýracaðý için önlenmeli damak zevki giderek az tuzlu olacak þekilde alýþtýrýlmalýdýr. Çok sorulan bir soru da süt, yoðurt, peynir gibi kalsiyum içeren besinlerden kaçýnýlýp kaçýnýlmayacaðýdýr. Çalýþmalar normal kalsiyum alýmýnýn olmasý gerektiðini, tam tersine az kalsiyum alýndýðýnda taþ oluþma riskinin daha da arttýðýný göstermektedir.