Saplantý Zorlantý Bozukluðu (Obsesif Kompulsif Bozukluk) Ýle Birlikte Yaþamayý Öðrenmek

Adýndan da anlaþýldýðý gibi hastalýk obsesyonlar (saplantýlý fikirler, düþünceler) ve kompulsiyonlar (zorlantýlý eylemler, davranýþlar) ile kendini belli eder. Hastalýk belirtileri ister düþünce (obsesyon) ister eylem (kompulsiyon) biçiminde olsun, hasta tarafýndan saçma, hissedilmesine ve arzu edilmemesine raðmen önüne geçilemez biçimde tekrarlanýr. Örneðin: hasta kendi kendine ya da yakýnlarýna zarar vereceðini düþünür, dinen ya da ahlaken yasak ya da kabul edilemez düþüncelere sahiptir. Bu düþüncelerin saçma, aptalca ve kendisi tarafýndan istenmediðini bildiði halde aklýndan uzaklaþtýramaz, engel olamaz (obsesyon=saplantý). Çoðu zaman yukarýda tarif edilen düþünceleri bastýrmak, akýldan uzaklaþtýrmak amacýyla hastanýn ya belli kurallara göre (ritüel=törensel) ya da tamamen basmakalýp biçiminde yapýp tekrarladýðý, belli bir amaca yönelik eylemler ya da davranýþlara da kompulsiyon(zorlantý) diyoruz.

Zorlantý davranýþlarý ya da eylemleri sayamayacaðýmýz kadar çok çeþitli olabilir fakar en sýk rastlanýlanlarý; sayma, kontrol etme, düzenleme, yýkama veya yýkanma zorlantýlarýdýr. Hasta saçma, aptalca, gereksiz olduðunu bildiði halde tekrar tekrar eþyalarý sayar, kontrol eder, yani baþtan düzenler, yýkar ya da dakikalar hatta saatlerce yýkanýr.

Ýþte bu açýklamalardan sonra biz týp dilinde obsesif kompulsif bozukluk dediðimiz hastalýðýn adýný Türkçe’mize, saplantý zorlantý bozukluðu (SZB) olarak çeviriyoruz.

SZB’de kalýtsal ce çevresel faktörlerin rolü vardýr. Kalýtým bilimi çalýþmalarý sonucunda, SZB’li hastalarda kalýtýmsal bir bozukluk olduðu düþünülmektedir.

Birçok çalýþma biyolojik faktörler üzerinde odaklanýrken aile yapýsý, stres (bunaltý) düzeyi gibi çevresel faktörler de unutulmamalýdýr. 

SZB hastanýn hatasý deðildir. Ailenin buna neden olmadýðý da mutlaka belirtilmelidir. Ebeveynler çocuðu belirtilere alýþtýrdýklarýndan endiþe duyarlar. Örneðin; Çok titiz olan bir babanýn çocuðunda kontrol etme þeklinde bir zorlantý olabilir. Kalýtým SZB’de rol oynayabilir, çocuklar anne-babalarýný taklit edebilirler ama SZB’ye eþlik eden bunaltý ve sýkýntýyý aileden öðrenemezler.

Hastalarýn çoðu iniþli çýkýþlý bir süreç gösterirler. Aile fertleri belirtilerin tekrarlanmasý üzerine hayal kýrýklýðý ve ümitsizliðe kapýlabilirler. Bazý hastalar düzeldikten sonra bir daha hastalýk hiç tekrarlamaz. Fakat en iyisi bunaltýlý olaylar karþýsýnda hastalýðýn tekrarlayabileceðine hazýrlýklý olmaktýr. Hastalýk belirtilerinin tekrarlanmasýnda en önemli faktör bunaltýdýr. Bu bunaltý ters biçimde, ama seyrek olarak mutlu ve olumlu durumlarda da olabilir. SZB’li kiþiler çoðunlukla hayatlarýnda deðiþiklik yapmakta zorluk çektiklerinden yakýnýrlar. Bu noktada SZB’nin garantili bir tedavisi yoktur. Ama kiþinin normal bir hayat sürmesini saðlayabilecek etkili tedaviler vardýr.

Deneyimli klinisyenler, ilaç, davranýþ terapisi, aile eðitimi ve desteðini içeren çok yönlü bir tedavi yaklaþýmýnýn en etkin tedavi olduðunda hemfikirler. Günümüzde SZB için bir çok ilaç vardýr. Bu ilaçlar beyindeki serotonin düzeyinde deðiþiklik yaparlar. Baþka tedavi türlerinin eklenmesi de hastanýn zorlantýlarýný kontrol etmesine yardýmcý olur.

Davranýþ terapisi, geleneksel olarak psikodinamik tedaviden daha yararlýdýr. Kiþinin geçmiþinde problemin kaynaðýný bulmaya dayanan psikoterapinin aksine davranýþ terapisi, "burada ve þimdi" yaklaþýmýyla istenmeyen hareketleri ortadan kaldýrabilir. Asýl amaç kiþinin duyduðu durumlarýn üzerine gitmesidir.

Ailelerin SZB’li yaklaþýmlarý deðiþiklik gösterir. Genelde beþ tip yaklaþým þekli vardýr.

1. Evdeki sükuneti korumak için zorlantýlý davranýþlarýna yardýmcý olurlar.

2. Aile fertleri zorlantýya yardým etmez; hastayý da bu konuda engellemez.

3. Aile fertleri hastanýn yanýnda bulunduðu zaman zorlantýlý davranýþlara izin vermezler.

4. Aile bireyleri birbirinden farklý davranýrlar. Birisi zorlantýlý davranýþlara yardým ederken diðeri tamamen reddeder.

5. Aile devamlý doktor deðiþtirerek en iyi çözümü bulmaya çalýþýr.

Aþaðýdaki liste hasta ve aile bireyleri tarafýndan hazýrlanmýþtýr.

1. Belirtileri farketmeyi öðrenin

2. Stresli durumlarda beklentileri deðiþtirin

3. Hastanýn iþlevlerindeki düzelmeye göre ilerlemeleri kaydedin

4. Günlük karþýlaþtýrmalar yapmayýn

5. Küçük geliþmelere önem verin

6. Destekleyici bir ev ortamý hazýrlayýn

7. Aile bireyleri arasýnda iletiþimi basit ve anlaþýlýr halde devam ettirin

8. Planladýðýnýz davranýþlarda sebat edin

9. Hastanýn duygularýný da göz önüne alarak zorlantýlara sýnýr koyun

10. Aile düzeninizi deðiþtirmeyin 

11. Eðlendirici ve eðlenceli olun.

12. Hastanýn ilaçlarýný düzenli kullanmasýný saðlayýn.

13. Diðer aile bireylerine de zaman ayýrýn.

14. Esnek olun.

Saplantý ve Zorlantýya Karþý Son Söz

1. Bugün beni rahatsýz eden düþünce ve davranýþlarýma karþý koyup kendime yardým edeceðim. Çünkü, karþý koymaktan korkmak ya da çekinmek, beni sadece üzüyor ve incitiyor.

2. Bugün, dün baþ etmekte zorlandýðým düþünce ve davranýþlarýmý yeniden ve daha büyük azimle engellemeye, azaltmaya hiç deðilse sýnýrlamaya çabalayacaðým; çünkü, her gün böyle yaparak hedefime bir adým daha yaklaþýrým

3. Bugün, eðer cayarsam -bana ne kadar sýkýntý verirse versin- derhal ve yeniden istemediðim davranýþlarýmý engellemeye çalýþacaðým. Çünkü, korkumun üstesinden gelmenin tek yolu onunla yüzleþmektir.

4. Bugün, eðer korkularým il baþ etmek zor gelirse bir dostumu arayacaðým; çünkü, tþvik ve destek her zaman iþe yarar.

5. Ve, en son olarak þunu aklýmda tutmaya çalýþacaðým; bugün, biraz daha gayret edersem, yarýn yaþamý biraz daha kolaylaþtýrmýþ olacaðým.

Saplantý Zorlantý Bozukluðu (Obsesif Kompulsif Bozukluk) Ýle Birlikte Yaþamayý Öðrenmek

Adýndan da anlaþýldýðý gibi hastalýk obsesyonlar (saplantýlý fikirler, düþünceler) ve kompulsiyonlar (zorlantýlý eylemler, davranýþlar) ile kendini belli eder. Hastalýk belirtileri ister düþünce (obsesyon) ister eylem (kompulsiyon) biçiminde olsun, hasta tarafýndan saçma, hissedilmesine ve arzu edilmemesine raðmen önüne geçilemez biçimde tekrarlanýr. Örneðin: hasta kendi kendine ya da yakýnlarýna zarar vereceðini düþünür, dinen ya da ahlaken yasak ya da kabul edilemez düþüncelere sahiptir. Bu düþüncelerin saçma, aptalca ve kendisi tarafýndan istenmediðini bildiði halde aklýndan uzaklaþtýramaz, engel olamaz (obsesyon=saplantý). Çoðu zaman yukarýda tarif edilen düþünceleri bastýrmak, akýldan uzaklaþtýrmak amacýyla hastanýn ya belli kurallara göre (ritüel=törensel) ya da tamamen basmakalýp biçiminde yapýp tekrarladýðý, belli bir amaca yönelik eylemler ya da davranýþlara da kompulsiyon(zorlantý) diyoruz.

Zorlantý davranýþlarý ya da eylemleri sayamayacaðýmýz kadar çok çeþitli olabilir fakar en sýk rastlanýlanlarý; sayma, kontrol etme, düzenleme, yýkama veya yýkanma zorlantýlarýdýr. Hasta saçma, aptalca, gereksiz olduðunu bildiði halde tekrar tekrar eþyalarý sayar, kontrol eder, yani baþtan düzenler, yýkar ya da dakikalar hatta saatlerce yýkanýr.

Ýþte bu açýklamalardan sonra biz týp dilinde obsesif kompulsif bozukluk dediðimiz hastalýðýn adýný Türkçe’mize, saplantý zorlantý bozukluðu (SZB) olarak çeviriyoruz.

SZB’de kalýtsal ce çevresel faktörlerin rolü vardýr. Kalýtým bilimi çalýþmalarý sonucunda, SZB’li hastalarda kalýtýmsal bir bozukluk olduðu düþünülmektedir.

Birçok çalýþma biyolojik faktörler üzerinde odaklanýrken aile yapýsý, stres (bunaltý) düzeyi gibi çevresel faktörler de unutulmamalýdýr. 

SZB hastanýn hatasý deðildir. Ailenin buna neden olmadýðý da mutlaka belirtilmelidir. Ebeveynler çocuðu belirtilere alýþtýrdýklarýndan endiþe duyarlar. Örneðin; Çok titiz olan bir babanýn çocuðunda kontrol etme þeklinde bir zorlantý olabilir. Kalýtým SZB’de rol oynayabilir, çocuklar anne-babalarýný taklit edebilirler ama SZB’ye eþlik eden bunaltý ve sýkýntýyý aileden öðrenemezler.

Hastalarýn çoðu iniþli çýkýþlý bir süreç gösterirler. Aile fertleri belirtilerin tekrarlanmasý üzerine hayal kýrýklýðý ve ümitsizliðe kapýlabilirler. Bazý hastalar düzeldikten sonra bir daha hastalýk hiç tekrarlamaz. Fakat en iyisi bunaltýlý olaylar karþýsýnda hastalýðýn tekrarlayabileceðine hazýrlýklý olmaktýr. Hastalýk belirtilerinin tekrarlanmasýnda en önemli faktör bunaltýdýr. Bu bunaltý ters biçimde, ama seyrek olarak mutlu ve olumlu durumlarda da olabilir. SZB’li kiþiler çoðunlukla hayatlarýnda deðiþiklik yapmakta zorluk çektiklerinden yakýnýrlar. Bu noktada SZB’nin garantili bir tedavisi yoktur. Ama kiþinin normal bir hayat sürmesini saðlayabilecek etkili tedaviler vardýr.

Deneyimli klinisyenler, ilaç, davranýþ terapisi, aile eðitimi ve desteðini içeren çok yönlü bir tedavi yaklaþýmýnýn en etkin tedavi olduðunda hemfikirler. Günümüzde SZB için bir çok ilaç vardýr. Bu ilaçlar beyindeki serotonin düzeyinde deðiþiklik yaparlar. Baþka tedavi türlerinin eklenmesi de hastanýn zorlantýlarýný kontrol etmesine yardýmcý olur.

Davranýþ terapisi, geleneksel olarak psikodinamik tedaviden daha yararlýdýr. Kiþinin geçmiþinde problemin kaynaðýný bulmaya dayanan psikoterapinin aksine davranýþ terapisi, "burada ve þimdi" yaklaþýmýyla istenmeyen hareketleri ortadan kaldýrabilir. Asýl amaç kiþinin duyduðu durumlarýn üzerine gitmesidir.

Ailelerin SZB’li yaklaþýmlarý deðiþiklik gösterir. Genelde beþ tip yaklaþým þekli vardýr.

1. Evdeki sükuneti korumak için zorlantýlý davranýþlarýna yardýmcý olurlar.

2. Aile fertleri zorlantýya yardým etmez; hastayý da bu konuda engellemez.

3. Aile fertleri hastanýn yanýnda bulunduðu zaman zorlantýlý davranýþlara izin vermezler.

4. Aile bireyleri birbirinden farklý davranýrlar. Birisi zorlantýlý davranýþlara yardým ederken diðeri tamamen reddeder.

5. Aile devamlý doktor deðiþtirerek en iyi çözümü bulmaya çalýþýr.

Aþaðýdaki liste hasta ve aile bireyleri tarafýndan hazýrlanmýþtýr.

1. Belirtileri farketmeyi öðrenin

2. Stresli durumlarda beklentileri deðiþtirin

3. Hastanýn iþlevlerindeki düzelmeye göre ilerlemeleri kaydedin

4. Günlük karþýlaþtýrmalar yapmayýn

5. Küçük geliþmelere önem verin

6. Destekleyici bir ev ortamý hazýrlayýn

7. Aile bireyleri arasýnda iletiþimi basit ve anlaþýlýr halde devam ettirin

8. Planladýðýnýz davranýþlarda sebat edin

9. Hastanýn duygularýný da göz önüne alarak zorlantýlara sýnýr koyun

10. Aile düzeninizi deðiþtirmeyin 

11. Eðlendirici ve eðlenceli olun.

12. Hastanýn ilaçlarýný düzenli kullanmasýný saðlayýn.

13. Diðer aile bireylerine de zaman ayýrýn.

14. Esnek olun.

Saplantý ve Zorlantýya Karþý Son Söz

1. Bugün beni rahatsýz eden düþünce ve davranýþlarýma karþý koyup kendime yardým edeceðim. Çünkü, karþý koymaktan korkmak ya da çekinmek, beni sadece üzüyor ve incitiyor.

2. Bugün, dün baþ etmekte zorlandýðým düþünce ve davranýþlarýmý yeniden ve daha büyük azimle engellemeye, azaltmaya hiç deðilse sýnýrlamaya çabalayacaðým; çünkü, her gün böyle yaparak hedefime bir adým daha yaklaþýrým

3. Bugün, eðer cayarsam -bana ne kadar sýkýntý verirse versin- derhal ve yeniden istemediðim davranýþlarýmý engellemeye çalýþacaðým. Çünkü, korkumun üstesinden gelmenin tek yolu onunla yüzleþmektir.

4. Bugün, eðer korkularým il baþ etmek zor gelirse bir dostumu arayacaðým; çünkü, tþvik ve destek her zaman iþe yarar.

5. Ve, en son olarak þunu aklýmda tutmaya çalýþacaðým; bugün, biraz daha gayret edersem, yarýn yaþamý biraz daha kolaylaþtýrmýþ olacaðým.