Türkçe sözlükte; Yaratýcý: Yaratma yeteneði olaný olarak tanýmlanmýþ ve anlaþýlmasý içinde þu  örnek verilmiþ: “Birçok yaratýcý çocuk, hatta sýradan çocuk, yaþamýn çeþitli yüce alanlarýna ilkin çocukluktaki bu masal köprüsü ile yaklaþmýþlardýr.” H. Taner

Bazý kavramlarý ancak kendisi ile tanýlamak olanaklý. Yaratýcý ve yaratma kavramý da bunlardan olsa gerek. Hiperaktivite hemen tüm boyutlarý ile anlatýldý ve daha da anlatýlacak. Ben “yaratý” sürecini, yaratýnýn neliðini, beynin hangi alanlarýnýn ve özelliklerinin iþlevi olduðunu açýklamaya çalýþacaðým. Bir anlamda hiperaktivite ve yaratýcýlýk kaynaðýný yeniden yorumlamaya çalýþacaðým. Bu baðlamda; yorumlama (hermenötik), göstergebilim (fenomenoloji), felsefe ve psikiyatrinin olanaklarý kullanmaya çalýþacaðým.

 

Düðümü çözümlenmesi ve yeniden atýlmasý gereken bir konum da “çocukta ve ergende” yaratýcýlýk alacaktýr. Onu da bu toplantýnýn sonunda sizlere býrakýyorum. Bir anlamda bir “Geþtalt” oluþturmanýzý isteyeceðim sonunda. Ýçimizdeki “o haþarý çocuk” hep yaratmakla ilgili, sonsuza kadar da bu özelliðini sürdürecek gibi görünüyor.

Henri Ey (1952) psikiyatrik hastalýklarý “Patholopie de 1a liberte” –patolojilerin özgürlüðü- olarak tanýmlarken psikiyatrik hastalýklarla yaratýcýlýk arasýndaki iliþkiyi sanýrým en kestirme anlayacaðýmýz þekilde vurgulamýþ.

Öncelikle bu sindirilmeli: Yaratma eylemine engel deðil öyleyse hiperaktivite. Anlatýldý, anlatýlacak yaratma edimindeki süreçlerde gerekli olan oluþumlar yeterli hiperaktivitede. Yaratma ediminin önemli parçalarýndan biri de gerileme eylemidir. “Benlik hizmetinde regresyon” tanýmý alan bu psikolojik kavram psikopatolojilerin en temel özelliði olsa gerek: 

Ýçgüdüsel bir süreç olarak yaratma edimi: 

Canlýlýk “tutuculuðu” gerektiriyor. Bu tutuculuðun devamý çok kýsýtlý oysa. Ýnsan, varoluþunu baþka þekilde tamamlamak zorunda. Bu tamamlanýþ, ölüme direniþ temel gereksinimi insanýn ancak yaratýcýlýðýnda gizlenebilir. Bu da yaratma ediminin temel güdüleyicilerinden biri olsa gerek: 

Yaþamýn doðal gidiþi içinde dinamik insan süreçlerinde ortaya çýkan kararsýzlýklar, çatýþmalar ve dengesizlikler yaratýcýlýðýn kaynaklarýdýr. Harmoni ve homeostatik denge kavramlarý ile açýklanan bu durum; insanýn biricikliði – tekliði ve bütünlüðü – bütünlüðe ulaþma çabasýnda yaratýcýlýðýný körükleyen bir diðer oluþumdur.

Stevenin’e göre yaratma edimi; dürtüler, engeller ve hemen doyuma ulaþma çabasý karþýsýndaki engellerden köken alýr. Bu da mitolojiden ödünç aldýðýmýz “eros ve tanatos” arasýndaki sonsuz kavganýn ortaya çýkardýðý bir enerjidir kanýmca.

Freudiyen öðretiye göre; insan davranýþlarý bilinç dýþý ve bilinç süreçleri ile iliþkili primer ve sekonder süreçlerden geçer. Yani haz ve gerçeklik ilkesi. Haz ilkesi id materyali ile iliþkili olurken, gerçeklik ilkesi ego iþlevleri ile ilgilidir.

Hemen anlaþýlabileceði gibi ego gerileyerek bilinç dýþý materyali idden alýr ve dýþarýya yansýtýr. Yaratma ediminde bu yansýtmanýn özellikleri belirleyici olmalý. Burada egonun geriledikten sonra kendi oluþumunu koruyabilecek konumda olmasý gerektiði unutulmamalýdýr. 

Bütün bu açýklamalar bize þunu göstermektedir. Yaratma süreci psikopatolojiden doðrudan baðýmsýz gibidir. Yani psikopatoloji yaratmaya engel deðildir. Yaratma ister hasta ister saðlýklý olsun “bir boþalma” sürecidir. 

--- Yaratýcý Olanlarýn Psikopatolojileri   

Psikopatoloji ve sanat arasýndaki iliþki Antik Yunandan günümüze kadar deðiþik platformlarda tartýþýlmýþtýr. Ayný zamanda günümüzde de birçok bilimsel çalýþmanýn konusudur. 

Andreasan ve arkadaþlarý uzun süreli (1974 – 1987) yaptýklarý bir takip çalýþmasýnda yazarlar arasýnda duygudurum bozuklarýnýn yüksek oranda bulunduðunu ileri sürmüþlerdir. 

Post’un (1994) yaptýðý bir çalýþmada da emosyonel dengesizlik, depresif bozukluklar, baðýmlýlýk gibi psikopatolojilerin sanatçýlar arasýnda yaygýn olduðu bulunmuþtur. Bütün bu çalýþma sonuçlarýnýn bilimsel planda bizlere gösterdiði þey en azýndan psikopatoloji yaratýcýlýk anlamýna gelmese de engel bir durum olmadýðýdýr. 

Yaratýcýlýk ürünleri çok eskiden bu yana “tedavi süreçlerinde” kullanýlmaktadýr. Bu konudaki örnekler; Winnicot’un resim çalýþmalarýný kullanmasýnda temsillendirilebilir. Bunun dýþýnda günümüzde de sanatsal ürünler birçok bireysel ve grup terapi sürecinde kullanýlmaktadýr. 

Sonuç olarak; yaratýcýlýk insanýn temel deðerlerinden birisidir. Katartik süreçlerin yaþanmasý da ruhsal hastalýklarýn tedavilerinin temellerinden birisidir. 

Ego bütünlüðünün korunmasý ve nesne iliþkilerinin devamý sanatsal yaratýcýlýðýn saðladýðý diðer katkýlardýr. 

Þimdi yaratýcýlýk sürecinde gerekli olan özellikleri hiperaktivite açýsýndan gözden geçirelim.

I-Bu özelliklerden birisi kaosa duyulan hoþgörüdür. Yapýlan araþtýrmalarda hiperaktivite özelliðinin kaos durumuna hoþgörüyü artýrdýðý bulunmuþtur. 

II-Bir diðer özellik; dikkatin çekilmesi, çok yöne daðýlmasý (distraksiyon)’dur. Hiperaktivite en yoðun yaþanan durumlardan birisi de budur. Adeta bombardýman vardýr. 

III-Üretmek için gerekli olan durumlardan bir diðeri de belirli bir süre için daðýtmaktan (disarragement) “huzur” duymaktýr. 

IV-Yaratma varoluþunun özelliklerinden biri de bilinmeyen ve tanýnmamýþ bir gerilimden beslenme durumudur. Bu yeni bir oluþuma katýlma için gerekli durumdur. 

V-Yaratma sürecinin bir diðer özelliði de hýzla ortadan kalkan, örüntü haline gelmeden yok olan fantastik düþüncelerdir. 

Yaratma edimindeki gerekli olan bu özelliklerin tümü hiperaktiviteden alýnmýþ sanki. 

Kanýmca bütün konum sel halindeki bu özelliklerin uygun baraj sistemleri ile taþkýnlarý önleyecek duruma getirilmesidir. Tarih Nil taþmalarý ile yok olan Mýsýr þehri örnekleri ile doludur. Oysa artýk Nil taþmýyor. Nil artýk eðlencenin hizmetinde. 

Hiperaktivite de uygun biyopsikososyal yaklaþýmlarla üretkenliðin doruðundaki süreçlere yönlendirilebilir kanýsýndayým.

Freud: “Ama yaratýcý yazarlar deðerli müttefiklerdir ve onlarýn sunduklarý kanýtlar büyük övgüye layýktýr, çünkü onlar yerle gök arasýnda, bizim felsefemizin henüz düþünü bile kurmamýza olanak vermediði bir sürü bilgiye sahiptirler. Onlarýn zihin konusundaki bilgileri bizim gibi sýradan insanlarýnkinden çok daha ileridedir, çünkü onlar bizim henüz bilim alanýna sunmadýðýmýz kaynaklardan yararlanmaktadýr.” Der.

    

Freud’un sanatçýlar için yaptýðý bu yorum ve alçak gönüllü deðerlendirme çok rastlantýsal olmasa gerek. Gerçekten yaratýcýlýk ve yaratýcýlar bizim “henüz tanýmadýðýmýz kaynaklarý” kullanýyorlar. Yöntemler öðrenilebilir. Deðiþtirilebilir. Ama kaynaklarý anlamak, onlara ulaþmak her zaman kolay olmuyor. “Hiperaktivite muzdaripleri” de ayný kaynaklara sahip olmuþ olabilirler. Bunu bilme olanaðýmýz bugün için yok gibi görünüyor. Terapist olarak, öðretmen olarak veya herhangi bir ilgili olarak bizim yapabileceðimiz bu kaynaklarý kullanmada elimizdeki olanaklarý en iyi þekilde sunmaktýr hiperaktiflere. Kaynaklarýný en iyi þekilde kullanabilecekleri yöntemleri hayata geçirmede yardýmcý olmak…

Kaynaklarý kirletmeden, kurutmadan yöntemleri uygulamaya aracýlýk etmek dýþýnda sanýrým çaresiziz þimdilik…

Türkçe sözlükte; Yaratýcý: Yaratma yeteneði olaný olarak tanýmlanmýþ ve anlaþýlmasý içinde þu  örnek verilmiþ: “Birçok yaratýcý çocuk, hatta sýradan çocuk, yaþamýn çeþitli yüce alanlarýna ilkin çocukluktaki bu masal köprüsü ile yaklaþmýþlardýr.” H. Taner

Bazý kavramlarý ancak kendisi ile tanýlamak olanaklý. Yaratýcý ve yaratma kavramý da bunlardan olsa gerek. Hiperaktivite hemen tüm boyutlarý ile anlatýldý ve daha da anlatýlacak. Ben “yaratý” sürecini, yaratýnýn neliðini, beynin hangi alanlarýnýn ve özelliklerinin iþlevi olduðunu açýklamaya çalýþacaðým. Bir anlamda hiperaktivite ve yaratýcýlýk kaynaðýný yeniden yorumlamaya çalýþacaðým. Bu baðlamda; yorumlama (hermenötik), göstergebilim (fenomenoloji), felsefe ve psikiyatrinin olanaklarý kullanmaya çalýþacaðým.

 

Düðümü çözümlenmesi ve yeniden atýlmasý gereken bir konum da “çocukta ve ergende” yaratýcýlýk alacaktýr. Onu da bu toplantýnýn sonunda sizlere býrakýyorum. Bir anlamda bir “Geþtalt” oluþturmanýzý isteyeceðim sonunda. Ýçimizdeki “o haþarý çocuk” hep yaratmakla ilgili, sonsuza kadar da bu özelliðini sürdürecek gibi görünüyor.

Henri Ey (1952) psikiyatrik hastalýklarý “Patholopie de 1a liberte” –patolojilerin özgürlüðü- olarak tanýmlarken psikiyatrik hastalýklarla yaratýcýlýk arasýndaki iliþkiyi sanýrým en kestirme anlayacaðýmýz þekilde vurgulamýþ.

Öncelikle bu sindirilmeli: Yaratma eylemine engel deðil öyleyse hiperaktivite. Anlatýldý, anlatýlacak yaratma edimindeki süreçlerde gerekli olan oluþumlar yeterli hiperaktivitede. Yaratma ediminin önemli parçalarýndan biri de gerileme eylemidir. “Benlik hizmetinde regresyon” tanýmý alan bu psikolojik kavram psikopatolojilerin en temel özelliði olsa gerek: 

Ýçgüdüsel bir süreç olarak yaratma edimi: 

Canlýlýk “tutuculuðu” gerektiriyor. Bu tutuculuðun devamý çok kýsýtlý oysa. Ýnsan, varoluþunu baþka þekilde tamamlamak zorunda. Bu tamamlanýþ, ölüme direniþ temel gereksinimi insanýn ancak yaratýcýlýðýnda gizlenebilir. Bu da yaratma ediminin temel güdüleyicilerinden biri olsa gerek: 

Yaþamýn doðal gidiþi içinde dinamik insan süreçlerinde ortaya çýkan kararsýzlýklar, çatýþmalar ve dengesizlikler yaratýcýlýðýn kaynaklarýdýr. Harmoni ve homeostatik denge kavramlarý ile açýklanan bu durum; insanýn biricikliði – tekliði ve bütünlüðü – bütünlüðe ulaþma çabasýnda yaratýcýlýðýný körükleyen bir diðer oluþumdur.

Stevenin’e göre yaratma edimi; dürtüler, engeller ve hemen doyuma ulaþma çabasý karþýsýndaki engellerden köken alýr. Bu da mitolojiden ödünç aldýðýmýz “eros ve tanatos” arasýndaki sonsuz kavganýn ortaya çýkardýðý bir enerjidir kanýmca.

Freudiyen öðretiye göre; insan davranýþlarý bilinç dýþý ve bilinç süreçleri ile iliþkili primer ve sekonder süreçlerden geçer. Yani haz ve gerçeklik ilkesi. Haz ilkesi id materyali ile iliþkili olurken, gerçeklik ilkesi ego iþlevleri ile ilgilidir.

Hemen anlaþýlabileceði gibi ego gerileyerek bilinç dýþý materyali idden alýr ve dýþarýya yansýtýr. Yaratma ediminde bu yansýtmanýn özellikleri belirleyici olmalý. Burada egonun geriledikten sonra kendi oluþumunu koruyabilecek konumda olmasý gerektiði unutulmamalýdýr. 

Bütün bu açýklamalar bize þunu göstermektedir. Yaratma süreci psikopatolojiden doðrudan baðýmsýz gibidir. Yani psikopatoloji yaratmaya engel deðildir. Yaratma ister hasta ister saðlýklý olsun “bir boþalma” sürecidir. 

--- Yaratýcý Olanlarýn Psikopatolojileri   

Psikopatoloji ve sanat arasýndaki iliþki Antik Yunandan günümüze kadar deðiþik platformlarda tartýþýlmýþtýr. Ayný zamanda günümüzde de birçok bilimsel çalýþmanýn konusudur. 

Andreasan ve arkadaþlarý uzun süreli (1974 – 1987) yaptýklarý bir takip çalýþmasýnda yazarlar arasýnda duygudurum bozuklarýnýn yüksek oranda bulunduðunu ileri sürmüþlerdir. 

Post’un (1994) yaptýðý bir çalýþmada da emosyonel dengesizlik, depresif bozukluklar, baðýmlýlýk gibi psikopatolojilerin sanatçýlar arasýnda yaygýn olduðu bulunmuþtur. Bütün bu çalýþma sonuçlarýnýn bilimsel planda bizlere gösterdiði þey en azýndan psikopatoloji yaratýcýlýk anlamýna gelmese de engel bir durum olmadýðýdýr. 

Yaratýcýlýk ürünleri çok eskiden bu yana “tedavi süreçlerinde” kullanýlmaktadýr. Bu konudaki örnekler; Winnicot’un resim çalýþmalarýný kullanmasýnda temsillendirilebilir. Bunun dýþýnda günümüzde de sanatsal ürünler birçok bireysel ve grup terapi sürecinde kullanýlmaktadýr. 

Sonuç olarak; yaratýcýlýk insanýn temel deðerlerinden birisidir. Katartik süreçlerin yaþanmasý da ruhsal hastalýklarýn tedavilerinin temellerinden birisidir. 

Ego bütünlüðünün korunmasý ve nesne iliþkilerinin devamý sanatsal yaratýcýlýðýn saðladýðý diðer katkýlardýr. 

Þimdi yaratýcýlýk sürecinde gerekli olan özellikleri hiperaktivite açýsýndan gözden geçirelim.

I-Bu özelliklerden birisi kaosa duyulan hoþgörüdür. Yapýlan araþtýrmalarda hiperaktivite özelliðinin kaos durumuna hoþgörüyü artýrdýðý bulunmuþtur. 

II-Bir diðer özellik; dikkatin çekilmesi, çok yöne daðýlmasý (distraksiyon)’dur. Hiperaktivite en yoðun yaþanan durumlardan birisi de budur. Adeta bombardýman vardýr. 

III-Üretmek için gerekli olan durumlardan bir diðeri de belirli bir süre için daðýtmaktan (disarragement) “huzur” duymaktýr. 

IV-Yaratma varoluþunun özelliklerinden biri de bilinmeyen ve tanýnmamýþ bir gerilimden beslenme durumudur. Bu yeni bir oluþuma katýlma için gerekli durumdur. 

V-Yaratma sürecinin bir diðer özelliði de hýzla ortadan kalkan, örüntü haline gelmeden yok olan fantastik düþüncelerdir. 

Yaratma edimindeki gerekli olan bu özelliklerin tümü hiperaktiviteden alýnmýþ sanki. 

Kanýmca bütün konum sel halindeki bu özelliklerin uygun baraj sistemleri ile taþkýnlarý önleyecek duruma getirilmesidir. Tarih Nil taþmalarý ile yok olan Mýsýr þehri örnekleri ile doludur. Oysa artýk Nil taþmýyor. Nil artýk eðlencenin hizmetinde. 

Hiperaktivite de uygun biyopsikososyal yaklaþýmlarla üretkenliðin doruðundaki süreçlere yönlendirilebilir kanýsýndayým.

Freud: “Ama yaratýcý yazarlar deðerli müttefiklerdir ve onlarýn sunduklarý kanýtlar büyük övgüye layýktýr, çünkü onlar yerle gök arasýnda, bizim felsefemizin henüz düþünü bile kurmamýza olanak vermediði bir sürü bilgiye sahiptirler. Onlarýn zihin konusundaki bilgileri bizim gibi sýradan insanlarýnkinden çok daha ileridedir, çünkü onlar bizim henüz bilim alanýna sunmadýðýmýz kaynaklardan yararlanmaktadýr.” Der.

    

Freud’un sanatçýlar için yaptýðý bu yorum ve alçak gönüllü deðerlendirme çok rastlantýsal olmasa gerek. Gerçekten yaratýcýlýk ve yaratýcýlar bizim “henüz tanýmadýðýmýz kaynaklarý” kullanýyorlar. Yöntemler öðrenilebilir. Deðiþtirilebilir. Ama kaynaklarý anlamak, onlara ulaþmak her zaman kolay olmuyor. “Hiperaktivite muzdaripleri” de ayný kaynaklara sahip olmuþ olabilirler. Bunu bilme olanaðýmýz bugün için yok gibi görünüyor. Terapist olarak, öðretmen olarak veya herhangi bir ilgili olarak bizim yapabileceðimiz bu kaynaklarý kullanmada elimizdeki olanaklarý en iyi þekilde sunmaktýr hiperaktiflere. Kaynaklarýný en iyi þekilde kullanabilecekleri yöntemleri hayata geçirmede yardýmcý olmak…

Kaynaklarý kirletmeden, kurutmadan yöntemleri uygulamaya aracýlýk etmek dýþýnda sanýrým çaresiziz þimdilik…