Gerçekte insanoðlunun ayakta durmasýnýn bedelidir. Vücudun bütünlüðünü ve belli bir konfigürasyon içinde hareket etmesini saðlayan temel yapý omurgalar olup, bunlarýn arasýnda otomobillerdeki amortisör gibi görevi yapan yani gelen yüklenmeleri karþýlayan kýkýrdak yapýsýndaki disk’ler vardýr. Tüm canlýlarda omurga ve omurlar arasýnda diskler mevcutken, bel fýtýðý sadece insanlarda görülür. Çünkü vücuda gelen en büyük yük yerçekimidir. Ýnsanlarda yýlda ortalama beþ milyon kez bu disklere yüklenme olur. Balýklarda vücut yapýsý ve kýlçýklarýn omurlara gelen yükleri almasý sonucu disk yapýlarýnda hiç bozulma meydana gelmez. Karada yaþayan diðer canlýlara baktýðýmýzda hep yatay hareket olduðunu ve vücutlarýnýn da buna göre geliþtiðini görürüz. Böylece omurgalara yük binmez ve hayvanlarda bel fýtýðý görülmez.

Ayakta durup karþýyý doðrudan görmek, çevreye olan hakimiyet zaman içinde doðaya hakimiyeti de getirmiþtir. Bu noktada asýl etken akýl gibi düþünülse de, aklýn çok geliþmiþ olarak kullanýlmadýðý ilk dönemler düþünüldüðünde fiziksel özelliklerin hakimiyetteki önemi daha kolay anlaþýlýr. 

Bel bölgesinde beþ adet omur ve bunlarýn kalça ile baðlantýsýný saðlayan kuyruk sokumu kemiði vardýr. Omurlar arasýnda yer alan ve þekli nedeni ile disk adý verilen kýkýrdak yapý iki farklý bölümden oluþmuþtur. Dýþ kýsmýnda omurgalarýn yüzeyi ile iç içe geçmiþ durumda bulunan ve “annulus fibrosus” denilen sert ve saðlam bir tabaka bulunur. Ýç kýsýmda ise daha fazla su içeriði ile yumuþak olan ve hareketlere izin veren “nucleus pulposus” bulunur. Ýþte bu elastik yapýnýn bozulmasý yani “amortisörlerin patlamasý” gelen yüklere karþý direnci kaldýrýr. Öncelikle disk kolayca ezilir ve yanlara doðru taþarak hemen arkasýnda bulunan sinirlere baský yapar. Genellikle “bel fýtýðý baþlangýcý” denilen bu durum ilaç ve istirahat tedavisinden fayda görür. Ancak ani bir aþýrý yüklenme olmasý veya normalden fazla yüklenmelerin sürekli olmasý dýþtaki sert kýsmýn yani anulusun yýrtýlarak yumuþak kýsmýn sinirlerin bulunduðu kanal içine düþmesine neden olur. Yýrtýlma, kopma, sekestrasyon, fragman, ekstrude disk gibi çeþitli isimle alan bu durumda cerrahi tedavi ön plana çýkar. 

Damar içermemesi nedeni ile 18 yaþýndan itibaren beslenmesi bozulan omurlar arasý diskler, gelen yüklenmeler sonucu 30 yaþýndan itibaren dejenere olmaya yani bozulmaya baþlar. 50 yaþýndan sonrada %80’i normal kývamýný yitirmiþ olur. Bu anatomik ve fizyolojik özellikler nedeni ile 18 yaþ altýnda bel fýtýklarý çok nadir olup, 50 yaþýndan sonra daha sýk olarak karþýmýza çýkmaktadýr. 

Bel ve özellikle bacak aðrýsý bel fýtýðýnýn en sýk rastlanan bulgularýdýr. Yine yaklaþýk %5 kuvvet kaybý, %1’de idrar ve gaita tutamama oluþur. Ancak tüm bunlar böbrek taþý, kadýnlardaki myomlar, kalça ve diz problemleri gibi omurga dýþý nedenlerle oluþabilir. Daha önemlisi; basit bir bel fýtýðýdýr, bel fýtýðý baþlangýcýdýr denilerek aðrý kesici ilaçlar ve/veya fizik tedavi verilen omurga tümörü, omurga tüberkülozu gibi enfeksiyonlar da hiçte az olmayan oranlarda karþýmýza çýkmaktadýr. Yine içinde sinir yapýlarýnýn bulunduðu omurga kanalýnýn doðumsal veya ileri yaþlarda daralmasý, omurlar arasýndaki kaymalar, özellikle osteoporoza baðlý olmak üzere omurga kýrýklarý benzer yakýnmalar oluþturur ve bunlarýn bir çoðu cerrahi tedavi gerektirir. 

Ýnsanlarýn %80’ninin yaþamýnda en az bir kez bel aðrýsý geçirdiðini ve bunlarýn yaklaþýk %90’nýnýn özel bir tedavi gerekmediðini düþünürsek doðru olan birkaç günlük istirahat ile düzelmeyen aðrýlarda bir uzman hekime baþvurmaktýr. Bu noktada insan omurgasý çeþitli kývrýmlar içerdiðinden yerde, tahta üzerinde yatmak yanlýþtýr. Çok yumuþak olmayan, içine çökmeyen ortopedik yataklar idealdir. Yine 20 gün, 1 ay gibi sürelerce yatmakta yanlýþ olup maksimum 5 günlük istirahat yeterlidir. Bu sürenin sonunda hala aðrý sürüyorsa veya aðrý geçmesine raðmen normal yaþama geçiþ ile aðrý tekrar baþlýyorsa mutlaka bir uzman hekime baþvurmak gerekir. 

Bu yöntemlerin hiçbir etkisi olmadýðý gibi özellikle güç uygulanarak yapýlan manipülasyonlar hastaya zarar verebilir. Sinir kanalýnýn içine düþmüþ olan bir kýkýrdak parçasý varsa yapýlacak dýþ iþlemler ile hastada kalýcý hasarlar oluþmasýna neden olur. Sinire baský yapan disk taþmasý olan hastalarda belin çekilmesi hastayý rahatlatýr. Hatta aðrýlar içinde iki büklüm bir çýkýkçýya girip aðrýsýz dimdik çýkan insanlara da rastlanýr. Ülkemizde bu kadar çok bilgiden ve eðitimden yoksun kiþinin çok yüksek paralar karþýlýðý kendilerine müþteri (!) bulmasýný saðlayanda bu hastalardýr. Ancak omurlarýn arasýný açýp taþan diski yerine getirme ve aðrýyý geçirme iþlemi için omurlarý birbirine baðlayan birçok küçük baðýn kopartýlmasý gerekmektedir. Bunun sonucu yakýnmalarý azalan veya geçen bu þanssýz hastalar bize günler-aylar içinde çok daha kötü durumlarda gelmekte ve ameliyatlarý daha da zor olmakta, ek iþlemler yapýlmasý gerekmektedir. 

Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG) bize omurgalar, disk ve sinir kökleri ile omuriliðin durumu hakkýnda ayrýntýlý ve yeterli bilgi verir. Ancak bu sabit pozisyonda yatarak yapýldýðý için omurlarýn dizilimi hakkýnda yeterli bilgi vermez. Bu nedenle ameliyat öncesi hareketli bel filmlerinin çekilmesi, ileri yaþlarda eþlik eden kireçlenmeler varsa tomografi eklenmesi, ama hepsinden önemlisi tüm bu tetkiklerin yeni olmasý gerekmektedir. 3 ayý geçen tetkikler mutlaka tekrarlanmalý, eklenen bir yakýnma veya aðrýda deðiþiklik varsa 1 günlük tetkik bile varsa yenilemekteyiz. 

Öncelikle bel fýtýðý en sýk 4. ve 5. bel omurlarý ile 5. bel omuru ile sakrum kemiði arasýnda meydana gelir. Omurilik ise 1.bel omuru hizasýnda sonlanmaktadýr. Omurilikten çýkýp bacaklara giden sinirler kanal boyunca uzanýr ve her aralýktan bir çift sinir kökü çýkarak yukarýdan aþaðýya doðru uyluk, diz ve ayak hareketlerini saðlarlar. Bu nedenle bel fýtýðý ameliyatý sonucu tamamen felç yani yatalak olma riski “0” dýr. Ancak disk aralýðýna uyan sinir kökünün tek taraflý olarak hasarlanmasý ve sunucuda diz hareketlerinde, ayaðý çekmede veya yere basmada güçsüzlük olabilir. Bu risk %1 civarýnda olup, ayný sinire baský yapan fýtýðýn temizlenmemesi, yani korkulup ameliyattan kaçýlmasý halinde %100e ulaþacaktýr. Tekrarlama riski yapýlan cerrahiden baðýmsýz olarak %2-3 oranýnda görülmektedir. Burada en önemli neden bazý vücutlarýn çok fazla iyileþme dokusu oluþturmasýdýr. Basit bir cilt kesisinin kaba izler býraktýðý insanlarda ayný kaba iyileþme temizlenen disk bölgesinde de olur. “Fibrozis” denilen bu iyileþme dokusu sinire basý yapar ve bazen tekrar ameliyat gerektirir. Bunun dýþýndaki en önemli tekrar ameliyat sebebi ilk ameliyat öncesi tetkiklerin yetersiz yapýlmasýdýr. Eski ve/veya yetersiz tetkiklerle ameliyata girme, ikinci bir fýtýðý varlýðý, baþlangýçta var olan darlýk veya kayma gibi durumlarýn gözden kaçýrýlmasý hastanýn þikayetlerinin sürmesine ve sonuçta yeni ameliyatlara gidilmesine neden olmaktadýr. 

Bel fýtýðý ameliyatýnda asýl amaç sinire baský yapan kýkýrdak dokusunun temizlenmesi ve sinirin rahatlatýlmasýdýr. Bu ameliyat 1934 yýlýndan beri yapýlmakta olup, mikroskobun cerrahiye girmesinden sonra yaygýn olarak mikroskop altýnda yapýlmaktadýr. Son dönemlerde gazete ilanlarý ile farklý bir yöntem gibi belirtilen “mikrocerrahi” ile disk ameliyatý aslýnda uzun yýllardýr birçok nöroþirürjyen tarafýndan uygulanan bir yöntemdir. Lazer ameliyatlarý þu anda farklý bir teknik ile “nükleoplasti” adý altýnda uygulanmakta olup genellikle fýtýk baþlangýcý olarak deðerlendirilen ve aslýnda iyi bir ilaç ve istirahat tedavisi ile geçebilecek disklere uygulanmaktadýr. Ancak özellikle genç hastalarda, dirençli aðrýsý olanlarda, aktif yaþam nedeni ile yeterince istirahat edemeyenlerde tercih etmekteyiz. Endoskopi (kapalý) ameliyatlar belki yapýlacak insizyonu 1 cm kýsaltabilir ancak endoskopik görüntünün 2 boyutlu olmasý, yani tek gözle bakarak ameliyat yapýlmaya çalýþýlmasý ameliyatýn süresini uzatma yaný sýra risklerini de arttýrmaktadýr. Ancak nadir görülen yan duvarlardan kopan parçalarýn sinire baský yaptýðý durumlarda herhangi bir kemik çýkarma iþlemi yapýlamadan kýkrýdak parçasýnýn doðrudan alýnmasý bu yöntemin kullanýlmasý gereken durumdur. 

Açýk yöntemle yaptýðýmýz ameliyattan ortalama 4-6 saat sonra hastayý ayaða kaldýrmaktayýz. Ameliyatýn ertesi günü evine yolladýðýmýz hastadan 3 haftalýk süreyi evde istirahat halinde geçirmesini istiyoruz. Bu süreyi evde geçirmesinin en önemli sebebi özellikle ülkemizde daha fazla rastladýðýmýz görünmez kazalardan hastayý korumaktýr. Ýlk günden itibaren ev içinde kendi iþlerini rahatlýkla kendisi yapacak þekilde bir istirahat istemekteyiz. Birinci ay kontrolü ile aðýr olmamak, gün içinde uzanýr þekilde kýsa süreli istirahat vermek ve dozunu giderek arttýrmak koþulu ile iþe gitmek, araba kullanmak, cinsel iliþkide bulunmak gibi aktivitelere izin verilmektedir. Aktif spora ise 6.aydan sonra baþlanmasýný önermekteyiz. 

Sonuç olarak ana felsefe “doðru hastada, doðru ameliyatý, doðru mesafede yapmak” olmalýdýr.