Uykuya dalma, uykuyu sürdürme ve sonlandýrmaya iliþkin sorunlar, dinlendirici olmayan uyku, insomnia (uykusuzluk) karþýlýðý kabul edilmektedir. Gündüzleri yorgunluk hissi, duygu alanýnda deðiþmeler (huzursuzluk, hýrçýnlýk gibi), verimlilikte azalma, hatta düþünsel iþlevlerde bozulma tabloya eþlik edebilmektedir.

Uykuda farklý 5 dönem dikkati çekmektedir. Bu dönemlerden birisi REM (Rapid Eye Movement) diðerleri ise Non-REM olarak adlandýrýlmaktadýr. Non-REM dönemi kendi içinde iki ana bölüme ayrýlabilir:

Derin uyku (3. ve 4. dönemler). Bu dönemleri içine alacak þekilde bir taným yapýlýrsa uyku, uyanýklýkla 5 uyku dönemi arasýndaki periyodik geçiþlerdir denebilir.

Genellikle kýsa bir uyanýk dönemden sonra insanlar 1., 2., 3. ve 4. döneme girmektedir. Uykunun baþlamasýndan yaklaþýk 90-120 dakika sonra da ilk REM dönemi ortaya çýkmaktadýr. Daha sonra da 90-120 dakikalýk aralarla bir gecede 3-5 REM döneminden geçilmektedir. Genç eriþkin insan uykusunun yaklaþýk olarak %5-10’unu 1. dönem, %45-60’ýný 2. dönem, %20-25’ini 3. ve 4. dönem ve %20-30’unu REM dönemi kapsamaktadýr. Genel olarak uykunun ilk üçte birlik bölümünde Non-REM, son üçte birlik döneminde de REM uykusu daha fazla yer almaktadýr.

Yüzeyel uyku, uyku-uyanýklýk geçiþi arasýndaki dönemi oluþturmakta olup bu dönemde insanlar kolaylýkla uyandýrýlabilmektedir. Derin uyku sýrasýnda insanýn uyandýrýlabilmesi için daha þiddetli uyarana ihtiyaç vardýr. Bu dönemdeki deðiþimlerin, bedensel dinlenmeye, yenilenmeye hizmet ettiði kabul edilmektedir. Derin uykunun yeterince uyunmadýðý ya da deneysel olarak ortadan kaldýrýldýðý durumlarda ise insanlar dinlenemediklerinden, sabah yorgun kalktýklarýndan, yeni bir günün yükünü taþýyacak durumda olmadýklarýndan yakýnmaktadýrlar.

Rüyalarýn % 80’inin REM sýrasýnda görüldüðü bilinmektedir. Bu dönemdeki deðiþimler, fizyolojik aktiviteler açýsýndan uyanýklýða benzerlik göstermektedir. REM’in iþlevi konusunda iki temel açýklama vardýr: birincisi, REM’in amacý gün içinde yaþananlarý unutmaktýr, ikincisi, REM uyanýklýkta alýnan bilgilerin düzenlenmesinde hizmet eder.REM’in birey için gerekli bulunmayan kayýtlarý silerek, gerekli olanlarý düzenleyerek ertesi güne duygusal ve düþünsel olarak hazýrlanmaya hizmet ettiði söylenebilir.Ayrýca hayvan deneyleri, öðrenme ile REM arasýnda yakýn iliþki olduðunu ortaya koymaktadýr.

Uyku bozukluklarýnýn genel populasyonda yaygýnlýðý % 15-35 civarýnda olup, % 10-20 oranýnda aðýr ve kalýcý bir þekilde uykusuzluktan yakýnanlar bulunmaktadýr. Ýnsanlarýn % 50’si yaþamlarýnýn bir döneminde uykusuzluk çekmektedirler. Bu insanlarýn yarýsýnýn sorunlarýnýn ciddi boyutta olduðunu ifade etmeleri, uykusuzluðun önemli ve oldukça yaygýn olduðunun bir göstergesi olarak kabul edilebilir.

Araþtýrmalar kadýnlarýn daha fazla uykusuzluk yakýnmasý bulunduðunu göstermektedir. Yaþýn ilerlemesiyle birlikte uyku ihtiyacý da azalmaktadýr. Gençlerin daha çok uykuya dalma güçlüðü çektikleri, yaþlýlarýn ise uykuyu sürdürmeye iliþkin sorunlarýnýn ön planda olduðu dikkati çekmektedir. Yaþlýlýkla artan hastalýklarýn uykusuzluk oluþumuna katkýsý da yadsýnamaz. Süreðen uykusuzluk, kadýnlarda, yaþlýlarda ve bedensel ya da ruhsal hastalýklarý olanlarda yaygýndýr.

Uykusuzluk, hasta için uyuyamamanýn ötesinde anlam taþýmakta, psikososyal, mesleki alanlarda da sorunlara yol açmaktadýr. Araþtýrmalar, uykusuzluðu olan insanlarýn günlük yaþamlarýnda ve genel saðlýk alanlarýnda daha çok sorunlarý olduðunu, giderek yaþam kalitesinin düþtüðünü ve zaman/enerji yönünden daha çok yardým aramaya yöneldiklerine iþaret etmektedir.

Psikiyatrik bozukluklarda uykusuzluk yakýnmasýnýn % 75 oranýnda bulunduðu dikkati çekmektedir. Bunlarýn içinde depresyonda ortaya çýkan uyku bozukluklarý özel bir yer tutmaktadýr. Depresyonda olan kiþilerin uyku örüntüsündeki deðiþiklikler biyolojik gösterge olarak kabul edilmektedir. Bu örüntüdeki tipik özellikler, kýsa sürede REM dönemine girme, geceleri sýk uyanma, sabahlarý erkenden uyanma olarak özetlenebilir. Anksiyete (kaygý) tablolarýnda ise çoðu zaman uykuya giriþ sorunlarý ön plandadýr. Bu hastalarýn bir bölümü gerginlik nedeniyle, yeterince gevþeme elde edemediklerinden uykuya zorlukla girebilmektedirler.

Uykusuzluða, uyarýlmaya yol açan tüm faktörlerin neden olabileceði söylenebilir. Bu nedenle kaynaðýnda kýsa süreli ya da kalýcý psikolojik/biyolojik deðiþmeler yer alabilir. 

Bedensel hastalýklar ve bazý ilaçlar biyolojik faktörler olarak ortaya çýkmaktadýr. 

Psikolojik faktörler olarak bireyin içinde bulunduðu gerginlik ve kaygý gibi yaþantýlarýn, uykunun baþlangýcýnda beklenen gevþemeye engel olduðu, hatta uyku ya da uyumanýn kaygý verici bir yaþantý olarak ortaya çýktýðý söylenebilir. Böylece, hastanýn uykuya giriþi gecikmekte ya da uykuya geçememekte, uyku baþlasa bile kesintilerle sürmektedir.

Gündüzleri uyuklamalarýn temel yakýnma olduðu aþýrý uyku tablolarý, tüm uyku bozukluklarýnýn yarýsýný oluþturmaktadýr. Aþýrý uyku tablosunun içinde iki önemli bozukluk yer almaktadýr: Bunlarýn birincisi uyku apnesi, ikincisi ise narkolepsidir.

Uyku apnesi, bir saatlik uyku sýrasýnda 10 saniyeden uzun süren beþden fazla sayýda solunum durmasýdýr. Yaþamý tehdit eden, ani gece ölümlerine neden olduðu ileri sürülen ve yorgunluk, isteksizlik, verimsizlik, düþünsel iþlevlerde bozulma, duygusal dengesizlik gibi çeþitli psikiyatrik belirtilere yol açabilen bir tablodur.

Narkolepsi, gündüzleri uyku ataklarý, karabasan ve diðer ek belirtilerle karakterize bir tablodur.. Taný, uyku laboratuarlarýndaki çalýþmalarla konabilmektedir.

Uykuda konuþma, yürüme, diþ gýcýrdatma, kabus, korku, karabasan, altýný ýslatma gibi tablolarý içeren uyku bozukluklarý (parasomnia’lar) tüm uyku bozukluklarýnýn % 15’ni oluþturmaktadýr. Genellikle çocukluk ve ergenlik dönemde görülmektedir. Çocuk ve ergenlerin yaklaþýk dörtte birinde parasomnia görülmektedir. Bu oran, eriþkin dönemde % 1’e düþmektedir. Genellikle uykunun baþlangýç dönemindeki Non-REM uykusu sýrasýnda görülmekte olan parasomnia tablolarýnýn genellikle psikolojik nedenlere dayalý olduðu dikkati çekmektedir. Bu nedenle tedavinin temelini psikolojik modeller oluþturmaktadýr.

Uyku düzeni (siklus) bozukluklarý, tüm uyku bozuklularýnýn % 2.9’nu oluþturmaktadýr. Burada zaman zaman gece çalýþanlara, uçakla ekvatora paralel olarak yolculuk yapanlara (jet-lag), günlük siklusu 24 saatten kýsa ya da uzun olanlara ait tablolar yer almaktadýr. Tedavi nedene yönelik olup, ritmin düzenlenmesi temel alýnmaktadýr.

Uyku bozukluðunun tanýsýnýn konabilmesi için,yakýnmanýn tanýmlanmasý, nasýl ortaya çýktýðýnýn ve iliþkili faktörlerin araþtýrýlmasýna yönelik olan ayrýntýlý bir görüþme , psikolojik deðerlendirme yapýlmalý ve fizik muayene ile laboratuar testleri uygulanmalýdýr.Ancak görüþme ve incelemeler sonucunda uygun tedaviye yanýt alýnamamýþ, spesifik bir uyku bozukluðuna iþaret eden sorunlarý bulunduðu düþünülen ya da tedavi sonuçlarý izlenecek hastalar uyku laboratuarýnda incelenmelidir.

Uykusuzluðu olan kiþilerin bir sonuç alamamalarýna karþýn uyumak için alkol vb. maddeleri kullandýklarý dikkati çekmektedir. Bu þekilde, tabloya diðer sorunlar eklenmektedir. 

Uykusuzluðun kaynaðý olarak görülen bedensel ve psikolojik gerginlikle baþ etmek için gevþeme teknikleri ile gerginlik ortadan kaldýrýlmaya çalýþýlýr. Bazý uykusuzluk tablolarýnda ilaç tedavisi kullanýlmaktadýr.

Uykusuz insanlarýn bir bölümünde sadece uyku hijyeninin düzenlenmesiyle önemli ölçüde yarar saðlanabilmektedir. Uyku hijyeni için þu noktalara dikkat edilmelidir:

çok aç ya da tok olmamak,

kafeinli, alkollü, kolalý içeceklerden ve tütün kullanýmýndan kaçýnmak,

düzenli egzersiz yapmak, ancak akþam saatlerinde heyecan oluþturacak aktivitelerden kaçýnmak,

uyku gelmeden yataða girmemek,

yatak odasýný sadece uyku ve cinsel iliþki için kullanmak, uyuyamadýðýnda uyumaya çabalamamak, yataktan ve yatak odasýndan çýkarak baþka bir yerde zaman geçirip uyku gelince yataða dönmek,

ne kadar uyunursa uyunsun sabah belirli bir saatte kalkmak,

gündüzleri uyumamak ve yatak odasýný ses, ýþýk, ýsý yönünden izole etmek.

Aslýnda bunlar herkesin saðlýklý bir uyku için dikkat etmesi gereken kurallardýr

Toplumdaki bireylerin %50’si yaþamlarýnýn bir döneminde uykusuzluk çekmektedirler. Her 100 kiþiden 10-20’sinde ise uykusuzluk yakýnmasý sürekli hale gelmiþtir.

Uykuya dalma, uykuyu sürdürme ve sonlandýrmaya iliþkin bozukluklara baðlý olarak uykunun dinlendirici olmamasýna uykusuzluk denir.

Uykusuzluðun sonuçlarý ertesi güne dinç baþlayamama, gün boyu süren yorgunluk, unutkanlýk, yapýlan iþe dikkatini verememe, verimliliðin azalmasý, sinirlilik, hatta depresyon hali olabilir.

Strese duyarlýlýk

Psikiyatrik sorunlar

Fazla miktarda ve akþam saatlerinde çay, kahve, kolalý içecekler içilmesi

Alkol kullanýmý

Uyku saatlerinin vardiyalý çalýþma ya da baþka nedenlerden sýk sýk deðiþmesi

Gündüz faaliyetlerinin çok az olmasý

Uykuya dalamamanýn alýþkanlýk halini almasý

Uyku haplarýnýn uzun süre kullanýlýp sonra aniden kesilmesi

Yatak odasýnýn gürültülü ve aydýnlýk olmasý

Uykuda solunum bozukluklarý, huzursuz bacak hastalýðý, aðrýlý hastalýklar.

Eðer uykusuzluk en az 1 aydýr sürüyorsa ve gündüz uyanýk olunmasý gereken saatlerde kiþinin kendisini yeterince dinç hissetmemesine neden oluyorsa doktora gitme zamanýdýr.

Doktor ayrýntýlý bir görüþme ile uykusuzluðun nedenini çoðu kez ortaya çýkarýr ve yardýmcý olur.

Bazý durumlarda ise uyku bozukluklarý doktoru ile görüþmek ve uyku laboratuarýnda uykunun incelenmesi gerekli olabilir.

Uykusuzluðun nedeni ortaya çýkarýlmamýþsa, doktora danýþýlmadan uyku haplarýnýn kullanýlmasý yarardan çok zarar verir.

Yataðýnýzý yalnýzca uyumak ve cin sel iliþki için kullanmaya çalýþýn. Yatak odanýzý çalýþma odanýz gibi ya da televizyon izlemek için kullanmayýn.

Eðer yataða girdiðinizde gündelik üzüntüler ve sýkýntýlar aklýnýzý kurcalýyor, elinizde olmadan düþünmeye baþlýyorsanýz, kendinize baþka bir “üzülme saati” ayýrýn. Örneðin akþam yemeðinden sonra yarým saat kadar problemlerinizi ve ulaþabildiðiniz çözümleri yazarak düþünün, böylece onlarý yatma saatinize taþýmamaya gayret gösterin.

Yataða yattýnýz ve uykuya dalamýyorsanýz, uyumak için özel bir çaba harcamayýn. 10-15 dakika içinde uyuyamadýysanýz yataktan kalkýn, baþka bir odaya gidin, tekrar uykunuzun geldiðini hissedinceye dek bir þey okumak ya da televizyon izlemekle zaman geçirin.

Yatakta uyumak için geçirdiðiniz zamaný azaltýn. Eðer doktorunuz uykusuzluðunuza neden olacak herhangi bir hastalýk bulmadýysa belki de daha az uyku size yettiði halde daha uzun uyumanýzýn gerekli olduðunu düþünerek uyumaya çalýþýp kendinizi yoruyor olabilirsiniz. (yatakta geçirdiðiniz sürenin uykuda geçirdiðiniz süreye eþit olmasý için uygulanabilecek bir yöntem olan bu tedavi biçimini bir uyku bozukluklarý uzmanýna danýþarak uygulamanýzda yarar var.)