Bacak aðrýsý ile birlikte oluþan bel aðrýlarýnýn en sýk rastlanýlan nedeni bel fýtýðýdýr. 

Ýnsan omurgasý gövdenin dik durmasýný saðlar. "Omurga kolonu" omurlar, diskler ve baðlardan oluþur. Omurlarýn ortasýnda yer alan bir kemik kanalda ise omurilik bulunur. Ayrýca iki omurun yanlarýndaki deliklerden, kalýn elektrik kablolarý gibi sinir kökleri çýkar. Bu sinirler, ayrý ayrý vücut bölgelerine giderek buralarýn duyusunu ve hareketini saðlar.

"Disk", sert ve sabit bir lif demeti ile çevrilidir. Diskin ortasýnda ise yumuþak ve pelte kývamýnda bir çekirdek kýsým vardýr. Diskin görevi frenleyici bir yastýkçýk gibidir.

Omurga, otomobillerin amortisörlerine benzetilebilir. Omurilik ve siniri ezici sarsýntýlardan korur. Ancak yaþlanma ile yumuþaklýðýný yitiren disk, frenleyici yastýkçýk görevini zamanla kaybeder. Bunun sonucunda diski çevreleyen sert lif demeti yýrtýlabilir. Ortasýndaki peltemsi fakat artýk sertleþmiþ çekirdek dýþarý kaçabilir ve sinir köklerinden birine basý yapar. Buna Bel Fýtýðý (disk hernisi) denir. Sinire olan basý, bacaða dek vuran þiddetli aðrýlara (Siyatalji) ve bel aðrýsýna neden olur.

Týp dilinde disk hernisi olarak adlandýrýlan bel fýtýðýnýn toplum içinde rastlanma sýklýðý onda bir gibi yüksek bir düzeydedir. Bel fýtýðý en sýk 35-50 yaþ arasýnda ve her iki cinste de eþit olarak görülür. Omurga yapýsý nedeniyle uzun boylularýn bel fýtýðýna yakalanma riskleri daha fazladýr. Aðýr iþlerde çalýþanlar, ev hanýmlarý, uzun süre oturmak zorunda kalan masa baþý çalýþanlarý, þoförler, sürekli ayakta duran öðretmen, eczacý, garson gibi meslek sahipleri, açýk havada çalýþanlar, yoðun stres altýndaki yöneticiler bel fýtýðýna yakalanma olasýlýðý en fazla olan kesimdir.

Omurgayý incelediðimizde, omurganýn içine olabilecek en mükemmel koruma sisteminin yerleþtirildiðini görürüz. Omurgayý oluþturan kemiklerin arasýna kýkýrdak yapýlý birer disk yerleþtirilmiþtir. Bu diskler otomobil tekerleklerindeki yükü emen amortisörler gibi çalýþýrlar.

Ýþte bel fýtýðý omurgalar arasýnda bulunan disk denilen elastiki kýkýrdak dokunun omurgalarýn basýsý nedeniyle öne doðru kayarak omurilik kýlýfýndan çýkan ve bacaðýn çeþitli bölgelerine giden sinirleri sýkýþtýrmasýyla oluþur. Bazen ani bir zorlama, aðýr bir þey kaldýrma, ters bir hareket veya belin üþütülmesi bile bel fýtýðýna neden olabilir. Ancak bel fýtýðýnýn en önemli nedeni uzun süren stres ve gerginlikler sonrasý kaslardaki aþýrý gerilmedir.

Tek veya her iki bacaða vuran aðrýlar, 

Ayaklarda uyuþmalar, 

Hareket kýsýtlýlýklarý, 

Yürüme ve oturmada güçlük,

Ýleri safhalarda iktidarsýzlýk, çabuk yorulma, idrarýný tutamama, dengesizlik ve yürüyememe

Bel fýtýðý teþhisi nasýl konur? Günümüzdeki modern taný yöntemleri, Bilgisayarlý Tomografi (BT) ve Manyetik Rezonans (MR) ile bel fýtýðý teþhisi kolaylýkla konulmakta ve derecesi belirlenebilmektedir.

 

 

a) Baþlangýç safhasý

Bel fýtýðýn tedavisi fýtýklaþmanýn, yani disk dediðimiz elastiki maddenin bacaða giden sinirlere yaptýðý basýnýn derecesine baðlýdýr. Eðer sadece bel ve bacak aðrýsý mevcut, herhangi bir uyuþukluk, güç kaybý, hareket kýsýtlýlýðý yoksa bel fýtýðý baþlangýç safhasýnda demektir. Bu halde hastaya kas gevþetici ilaçlarýn verilmesi, yatak istirahatý ve belini zorlayacak hareketlerden kaçýnmasý önerilir. Hastaya yapýlacak öneriler þunlardýr:

Hasta kesinlikle bir iki kiloyu aþan aðýrlýklarý kaldýrmamalýdýr.

Öne ve yanlara doðru eðilme, belin bükülmesi yasaklanýr. Eðer yerden bir þey alýnacaksa hastanýn çömelerek almasý söylenir.

Hastalarýn otururken belinin arkasýna bel boþluðunu yok edecek þekilde bir yastýk koymalarý ve yirmi dakikadan fazla oturmamalarý önerilir. Eðer hastanýn mesleði gereði uzun süre oturmasý gerekiyorsa her yirmi dakikada bir yürümesi önerilir. Uzun süre araba kullananlara ise yirmi dakikada bir arabalarýný park edip arabalarýnýn etrafýnda birkaç kez dönmeleri tavsiye edilir. 

Hastanýn yukarýya doðru uzanmasý yasaklanýr. Yukarýdan bir þey alacaksa bir iskemle veya merdivenin üstüne çýkýp almasý söylenir.

Hastaya belini daima sýcak tutmasý, açýk pencere veya havalandýrma önünde durmamasý hatýrlatýlýr.

Bel ve bacak aðrýsý olan hastalar mutlaka stresten kaçýnmalýdýr. Stres aðrýyý arttýrmak yanýnda bel fýtýðýnýn ilerlemesine de yol açabilir.

Hastanýn evde kaldýðý süre içinde yatak istirahatý yapmasý önerilir. Çok sert zeminlerin sanýldýðýnýn aksine zararlarý daha fazladýr. Kaliteli bir yaylý yatakta ve hastanýn kendince en rahat edebildiði pozisyonda yatmasý daha uygundur.

Eðer yukarýdaki önerilere, istirahata ve kas gevþetici ilaçlara raðmen hastanýn þikayetleri devam ediyorsa fizik tedavi uygulanmalýdýr. Fizik tedavi mutlaka bir uzmanýn denetiminde olmalýdýr. Fizik tedavi sýrasýnda ilk bir kaç gün aðrýlarda artma olabilir, ama hasta onbeþ yirmi seans fizik tedaviye devam etmelidir.

Bel çektirme, akupunktur, bele balýk baðlama, el masajý, zift yakma gibi yöntemler ancak istirahatla bile iyi olabilecek bel fýtýklarýna fayda edebilir. Bu tip alternatif tedavi metotlarýnýn amaçlarý fizik tedavide olduðu gibi kaslarý gevþetme esasýna dayalýdýr. Ama amacý dýþýnda uygulanýrsa bu metotlar faydadan çok zarar getirir.

Eðer yapýlan tüm tedavilere raðmen hastanýn aðrýlarý geçmemiþ ise Nükleoplasti metodu uygulanabilir. Nükleoplasti ileri dereceye ulaþmamýþ bel fýtýklarýnda fýtýklaþmýþ diske bilgisayarlý tomografi altýnda bir iðne ile girilerek radyo frekans dalgalarýyla diskin ýsýtýlmasý, diskin içindeki sinirlerin harap edilmesi ve diskin içinde boþluklar açarak fýtýðýn çökmesi esasýna dayanýr. Nükleoplasti tek seans olarak ve hastanede yatma gerekmeden uygulanan bir metottur. Herhangi bir riski yoktur, ama fýtýðý tamamen yok etmesinin garantisi yoktur.

Fizik tedaviye raðmen hastanýn aðrýlarý devam ediyorsa veya geriletilmeyen bir güç kaybý, bacakta incelme, dayanýlmaz aðrýlar varsa veya çekilen tomografi veya MR filmlerinde diskten bir parça koptuðu tespit edilirse çözüm cerrahi müdahaledir. Ameliyatla omurilikten çýkan sinirlere olan mekanik basý giderilmelidir. Eðer cerrahi müdahale yapýlmaz ve sinire basý devam ederse hastada idrarýný tutamama, seksüel gücün kaybý, ayaklarda felç gibi sorunlar geliþebilir. Maalesef halk arasýnda ameliyat olursam sakat kalýrým, uzun süre yataktan kalkamam, korse takmak zorunda kalýrým veya fýtýðým tekrarlar, tekrar ameliyat olurum gibi inanýþlar mevcuttur. Ancak Mikro cerrahi sayesinde bu tip korkulara gerek kalmamýþtýr.

Ameliyat gerektiren durumlar ve gerektirmeyen durumlardaki tedavi seçenekleri aþaðýda özetlenmektedir:

Fýtýk parçasýnýn koparak serbest parça haline gelmesi

Þiddetli bacak aðrýsý, yürüyememe

Bacakta, ayakta güç kaybý

Cinsel gücün kaybý

Sadece bel aðrýsý

Sadece aðrý ve uyuþukluk

MR’ da sinirin net olarak görülmesi

Yaklaþýk altmýþ yýldýr uygulanmakta olan klasik bel fýtýðý ameliyatlarý sonucu hastalarýn tam olarak iyileþememeleri, uzun süre aðrý çekmeleri, iþlerine geç dönmeleri cerrahlarý bu konuda arayýþlara yöneltmiþtir ve yirmi iki yýl önce Caspar ve Yaþargil tarafýndan mikrodiskektomi metodu bulunmuþtur. Mikrodiskektomi hastalarýn ayaða kalkýþ ve iþlerine dönüþ süreçlerini kýsaltmýþ, fakat özel eðitim, özel mikroskop ve özel aletler gerektirdiðinden arzu edilen düzeyde yaygýnlaþamamýþtýr. Bu nedenle halk arasýnda bel fýtýðý ameliyatýndan sonra sakat kalýrým, normale dönemem korkusu oldukça yaygýn bir þekilde devam etmektedir.

Bel fýtýðýnda uygulanan mikro cerrahi metoduyla hastalar ameliyat olduktan altý-yedi saat sonra ayaða kalkýp yürümekte ve ayný gün evlerine gidebilmektedirler. Bu method sayesinde sadece bir buçuk-iki santimlik bir kesi yapýlmakta ve ameliyat sonrasý cilt yüzeyine dikiþ konmamaktadýr.

Ameliyatýn geliþmiþ mikroskoplar altýnda yapýlmasý ameliyat bölgesindeki sinirlerin yüzde 25 veya 40 büyütmeyle görülmesini, böylece sinirlere hasar verme riskini sýfýra indirmeyi saðlamaktadýr. Halen bu metotla bel fýtýðý ameliyatlarý korkulu rüya olmaktan çýkmýþ, bel fýtýðý olan hastalarýn hastalýklarý nedeniyle üzüntüye kapýlmalarýný önlenmiþtir. Hastalar ameliyat olduklarý gün veya ertesi gün taburcu olabilmekte, bir hafta içinde de normal yaþantýlarýna dönebilmektedirler.

Bazý hastalar ise ameliyattan deðil narkoz almaktan korkmaktadýrlar. Birçoðunda uyuyup bir daha uyanamama korkusu vardýr. Epidural anestezinin bel fýtýðý ameliyatlarýnda da kullanýlmasý ile bu korku ortadan kaldýrýlmýþ, artýk bel fýtýðý ameliyatlarý konuþa konuþa yapýlýr hale gelmiþtir. Hastalar ameliyat sýrasýnda rahatlýkla sohbet eder, þarký söyleyebilir, ameliyat sýrasýnda yakýnlarýný arayabilir hale gelmiþlerdir.

Daha önceleri uygulanan lazerle bel fýtýðý ameliyatlarý, perkütanöz endoskopik diskektomi denilen ayaktan tedavi metotlarý ve kemonükleozis denilen ilaçla diskin eritilmesi metotlarý ancak istirahatla ve fizik tedaviyle iyi olabilecek hastalara fayda ettiðinden yavaþ yavaþ terk edilmektedir.

Bir çok hastalýkta da olduðu gibi bel fýtýðýndan deðil geç kalýnmaktan korkulmalýdýr. Amacýmýz aðrýsýz, hareket kýsýtlýlýðý olmayan mutlu bir toplum yaratmaktýr.