Diz vücudun en büyük ve harekette hayati önemde bir eklemdir. Dizin sabitliðini yan baðlar ve çapraz baðlar saðlar.

Çapraz baðlar diz ekleminin içinden uyluk(femur) ve kaval(tibia) kemiðini baðlar. Bu baðlar kýsa bir halat gibi bu iki kemiði sýkýca birbirine baðlar , diz bükülürken ve düzken gerekli olan sabitliði saðlarlar. Önde bulunana ön çapraz bað (ACL), arkada olana arka çapraz bað (PCL) denir.

Yan baðlar femur ve tibia kemiklerini iç ve dýþtan (dýþ yan bað tibianýn dýþ arkasýnda bulunan fibula kemiðine yapýþarak indirekt yoldan tibia’yý sabitler) birbirlerine baðlayarak sabitler. Diz ekleminin her iki yana açýlmasýný engeller. Ayný zamanda bu kemiklerin dönme hareketlerini sabitlemede çapraz baðlara destek olur.

ACL tibia’ nýn femur ’a göre öne kaymasýný engeller.Ayný zamanda tibia’nýn dönme hareketini de engeller.

Ön çapraz bað aþaðýdaki þekillerde yaralabilir;

Ani yön deðiþtirme, diz dönmesi

Koþarken, kayarken yavaþlama

Zýplama sonrasý yere inerken

Dize direkt darbe

Ön çapraz baðýnýz yaralandýðýnda hemen bir aðrý hissetmeyebilirsiniz. Bununla beraber bir kopma sesi veya diz kontrolünün bozulduðunu genellikle hissedilir. 2-12 saat içinde diz þiþer ve ayaða kalkýldýðýnda aðrý olur. Ortopedist görene kadar buz uygulamasý ve bacaðýn yukarý kaldýrýlmasý aðrý ve þiþlik geliþimini azaltýr.

Ön çapraz bað yýrtýðý ile yürünürse diz kýkýrdaðý zedelenebilir. Özellikle ayak sabitken vücud döndürüldüðü zaman, kaval kemiði (tibia) sabit kalýrken uyluk kemiði (femur) döner. Bu kýkýrdak üzerinde öðütücü-yaralayýcý bir etki yapar.

ACL yýrtýklarýnýn temel taný ve deðerlendirme yöntemi muayenedir. Çeþitli muayene testleri vardýr. Özellikle operasyon kararýný verdiren stabilite testleri muayene ile yapýlmaktadýr.

Bu tip yaralanmalarý olan hastalarda baþka kemik patolojilerini tesbit için direkt röntgenler, eklem içi patolojiler için MRG istenebilir. Nadiren bazý vakalarda artroskobik muayene gerekebilir.

Cerrani ve cerrahi olmayan tedavi alternatifleri vardýr.

Cerrahi olmayan tedavi;

Tam olmayan (parsiyel ) yýrtýklar

Yaþ veya genel olarak düþükfiziksel aktiviteleri olanlar

Stabilite testlerinde (pivot shift testi gibi) genel stabilitesi iyi durumda olan

dizlerde cerrahi tedaviye gereksinim duyulmayabilir. Bu tür hastalarýn ömür boyu uyluk ön ve arka adelelerini (quadriceps ve hamstring) geliþtirici düzenli çalýþma yapmalarý, riskli aktivitelerde özel dizlik kullanmalarý önerilir.

ACL yýrtýðý olan aktif ve spor yapmak isteyen hastalarda gereklidir. Zaman zaman diz dönmesine geliþen aktivitesi daha az olan kiþiler de dize güveni geri getirmek ve kýkýrdak hasarýný engellemek için önerilmektedir.

Cerrahi tedavide genellikle artroskobik olarak diz çevresindeki bir tendon (veya bir parçasý) kullanýlarak ön çapraz baðýn orjinal anatomisine uygun bir rekonstriksiyon saðlanýr. ACL rekostriksiyon ameliyatý sonrasý yaklaþýk 3 aylýk ciddi bir fizik tedavi ve rehabilitasyon programý uygulanýr.

Arka çapraz bað (PCL) yaralanmalarý

Arka çapraz bað (PCL),ACL kadar sýk yaralanmaz. PCL yaralanmalarý genellikle aþýrý gerilme çekilme ile olur. En sýk nedeni dizin ön tarafýna doðru bükülmesi hareketi neden olur. Bu tür hareket yalnýþ bir adýmla olabileceði gibi, snowbord, motosiklet, futbol gibi sporlarda daha sýk oluþur.

PCL yaralanmasýnda diz sabitliðinde bozulma olur. Özellikle tibia femura göre geriye doðru kayar. Bu hareket yumuþak diz eklem kýkýrdaðýnýn zedelenmesine veya incelmesine neden olabilir. Bu aþýnma ileri dönemlerde kireçlenme ile sonuçlanabilir.

PCL yaralanmasýnda belirtiler ACL yýrtýklarýna benzerdir. Ancak dizde dönde gibi instabilite bulgularý daha nadirdir.

PCL yýrtýðý olan kiþilerin çoðu normal aktivitelerine iyi bir rehabilitasyon programý sonrasý ameliyatsýz dönerler. PCL’in tibia’dan bir kemik parçasý ile kopuðu veya rehabilitasyona raðmen kaza öncesi performansýna dönemeyen sporcularda operasyon gerekebilir.

Ýç yan baðdaki (MCL) küçük tam olmayan yýrtýklarda cerrahi tedavi gerekmeyebilir. Bu durumda doktorunuzun kararýna göre bir bandaj veya çeþitli dizlik seçeneklerinden biri kullanýlabilir. Bu durumlarda günde 2-3 kez 15-20 dakika buz uygulamasý , bacaðý yukarýda tutma, istirahat þiþlik ve aðrýnýn daha hýzlý iyileþmesine yardýmcý olmaktadýr.

Yan bað yaralanmalarýnýn ilk günlerinde dizdeki þiþlik ve aðrý yaralanmanýn ciddiyetinin muayene ile tesbitini zorlaþtýrabilir. Bu durumlarda doktorunuzun anestezi altýnda muayene veya MR tetkiki tekliflerini ciddiye almak akýllýca olur.

Dýþ yan bað (LCL) ve iç yan baðýn tam yýrtýklarýnda baðýn lifleri yeterince güçlü iyileþmemesi dizde stabiliteyi riske atar. Özellikle genç ve spor yapan aktif insanlarda cerrahi tedavi tercih edilir. Ýç ve dýþ yan bað yeni yýrtýklarýnýn cerrahisi kolay bir prosedürdür ve sonuçlarý oldukça iyidir. Cerrahi tedavi sonrasý dizin eski fonksiyonlarýna dönmesi yoðun fizyoterapi gerektiren bir dönem gerektirir.

Diz yan bað yaralanmalarýnýn yetersiz tedavisi sonucu oluþan dizin sabitliðinin bozulmasý spor yapmayý ve yüksek fiziksel aktiviteyi bozmakla kalmaz oluþan anormal hareket biçimi dizde erken kireçlenme geliþmesine neden olur. Bu durumda baðýn rekonstriksiyon ( yeniden oluþturma) operasyonlarý gerekir. Bu operasyonlar yeni yýrtýk operasyonlarýna göre teknik açýdan daha zor ve tam iyileþme süresi daha uzun olmakla beraber iyi ellerde iyi sonuçlar vermektedir.