Kemoterapi kanser hücrelerini tahrip eden kanser ilaçlarý kullanýlarak yapýlan tedavi için kullanýlan terimdir. Bu tedavilerde kullanýlan ilaçlara "antikanser" ilaçlar da denmektedir.

Kanserin türüne göre kemoterapinin amaçlarý farklýlaþabilmektedir.

Kanseri tedavi etmek. Kanser hücrelerine ait izler tümüyle ortadan kalktýðýnda kanser tedavi edilmiþ sayýlmaktadýr.

Kanserin yol açtýðý belirtileri gidermek. Bazý kemoterapi uygulamalarýnýn temel anacý hastanýn yaþam niteliðini yükseltebilmek için aðrý ve benzeri belirtileri ortadan kaldýrmak ya da hafifletmektir.

Normal hücrelerin geliþimi ve ölmesi kontrol altýndaki bir süreçtir. Kanser ortaya çýktýðýnda hasta hücrelerin büyüme , çoðalma ve ölümleri kontrolsüzleþmektedir. Antikanser ilaçlar bu aþamada müdahale etmekte, kanserli hücrelerin büyümesi ve çoðalmasýný engellemektedir. Bu ilaçlardan saðlýklý hücrelerin etkilenmesi de mümkün olmaktadýr, özellikle normalde de hýzlý çoðalmasý gereken hücreler daha çok etkilenmektedir. Ancak bu hücreler kendilerini tedavi sonrasý yenileyebilmektedir.

Antikanser ilaçlar birlikte kullanýldýklarýnda tekbaþlarýna olduðundan daha etkili olmaktadýrlar. Buna kombinasyon tedavisi denmektedir.

Bazý durumlarda bedenin baðýþýklýk sistemini, kansere kaþý doðal direncini güçlendirmek için ilaçlar kullanýlabilmektedir. Bu tür tedaviye biyolojik tedavi ya da immunoterapi denmektedir. Burada kullanýlan ilaçlar kanser hücrelerin tahrip edilmesini saðlayabildiði gibi bedenin tümöre vereceði yanýtýn deðiþmesini de saðlayabilmektedir. Bu tedavi ayný zamanda kemoterapi tarafýndan tahrip edilen hücrelerin yenilenmesinde de katký saðlayabilmektedir.

Kemoterapi farklý baðlý olarak evde, doktorun muayene ortamýnda ya da hastanede verilebilir. Bu kararýn verilmesinde kullanýlan ilaç ya da ilaçlar, hastanýn genel durumu, hastanýn ve hekimin tercihleri etkili olmaktadýr.

Kemoterapi ilaçlarýnýn bedene verilmesi için farklý yollar bulunmaktadýr, örneðin, damaryolundan, enjeksiyonla, aðýzdan ya da cilt üstüne sürülerek gibi.

Toplardamarlar yoluyla (intravenöz, IV). Kemoretapi çoðunlukla damaryolu verilmektedir. Damaryolu açmak amacýyla geliþtirilmiþ olan ince bir iðne kullanýlmaktadýr. Bu iðne ile kollarda dirsek içi bölgede ya da el üstündeki toplardamarlara (venlere) girilir. Bu sýrada soðukluk hissi, yanma, aðrý, ciltte kýzarýklýk boluþmasý, þiþme gibi þikayetlerin ortaya çýkmasý durumunda hemþire veya doktor haberdar edilmelidir. 

Damaryolundan ilaç aktarýlmasý için kateterler, portlar ve pompalar gibi farklý biçimlerde farklý amaçlar için geliþtirilmiþ alet ve yöntemler kullanýlabilmektedir.

Aðýz yoluyla (oral). Kemoterapide kullanýlan ve kapsül, hap ya da sývý biçimlerdeki ilaçlar, diðer ilaçlar gibi aðýz yoluyla verilebilir.

Enjeksiyon yoluyla. Bazý ilaçlar iðne ve þýrýnga kullanýlarak bedene verilir. 

Kasiçi (intramuküler, IM)

Ciltaltý (Subkutan, SC)

Diðer bir yöntem de ilacýn doðrudan kanserli dokuya enjekte edilmesidir. (Intralezyonel)

Haricen, cilt üstüne (Topikal). Ýlaç cildin üzerine uygulanýr.

 

Kanser hücrelerinin normal hücrelere göre hýzlý büyümesi ve çoðalmasý nedeniyle çoðu antikanser ilaç bu tür özellik taþýyan hücrelerin tahrip edilmesi için geliþtirilmiþtir. Ancak bazý normal hücrelerde de benzer özellikler bulunmakta, bu hücreler de kanser tedavisinden doðrudan etkilenmektedir. Bu etkilenmeler yan etkileri de doðurmaktadýr.

Bunun iyi bilinen bir örneði saçlardýr, hýzlý büyüyen ve çoðalan saçlar kanser tedavisi sürecinde geçici olarak zayýflayabilmektedir.

Önemli bir baþka örnek de kemik iliði içinde geliþim gösteren kan hücreleridir.

Bir baþka örnek sindirim sistemindedir: Aðýz-yemek borusu-mide-barsak hattýndaki hücreler kanser tedavisi sürecinden olumsuz yönde etkilenebilmektedir.

Bazý kanser ilaçlarý kalp, böbrekler, mesane, akciðerler ve sinir sistemi organlarý gibi hayati organlar üzerinde de olumsuz etkiler yaratabilmektedir.

Halsizlik-bitkinlik. En sýk karþýlaþýlan yen etkiidr. Gündelik yaþamda karþýlaþýlandan daha farklý niteliktedir. Genellikle ani baþlangýçlýdýr. Bazý hastalar tarafýndan tükenmiþlik-bitmiþlik duygusu ile tarif edilmektedir.

Bulantý-kusma. Kemoterapi alacak hastalarýn en çok endiþe ettiði yan etkiler arasýnda olan bulantý-kusma, yeni kuþak ilaçlar sayesinde hafiflemiþtir. Güçlü bulantý önleyici ilaçlar da sorunun giderilmesine katkýda bulunmaktadýr.

Aðrý. Sinir liflerini etkileyen kemoterapi ilaçlarýnýn bazan aðrýya yol açtýklarý bilinmektedir. Bazý durumlarda da kemoterapi sýrasýnda ortaya çýkan aðýz yaralarý, kas aðrýlarý benzer yakýnmalarý yaratmaktadýr.

Saç kaybý (alopesi). Sýk karþýlaþýlan bir yan etkidir. Ancak bütün ilaçlar saç kaybýna yol açmaz.

Kansýzlýk (anemi). Kemik iliðini baskýlayan ilaçlar kansýzlýða yol açabilmektedir. Kansýzlýk belirtileri þunlar olabilir:

Yorgunluk-bitkinlik hissi

Nefes darlýðý

Çarpýntý hissetmek

Merkezi sinir sistemi (MSS) sorunlarý. Kemoterapi MSS’ni etkilemesi durumlarýnda bilinç bulanýklýklarý ve depresyon gibi sorunlara yol açabilmektedir.

Enfeksiyon. Kemoterapi süresince beden enfeksiyonlara daha açýk hale gelebilmektedir. Bunun önemli bir nedeni de kemik iliðinin baskýlanmasý sonucunda, enfeksiyonlara karþý savaþan akyuvarlarýn sayýsýndaki azalmadýr.

Pýhtýlaþma sorunlarý. Kanser ilaçlarýnýn kemik iliði üzerindeki baskýlayýcý özellik, kanýn pýhtýlaþmasýnda önemli bir iþlevi olan trombosit hücrelerinin sayýsýnýn azalmasýna, sonuç olarak da genel bir pýhtýlaþma sorununun ortaya çýkmasýna yol açabilmektedir. Bunun sonucunda, çok þiddetli durumlarda, herhangi bir yaralanma olmaksýzýn kendiliðinden kanamalar ortaya çýkabilmektedir. Aþaðýdaki yakýnmalar bu durumla ilgili olarak ortaya çýkabilir:

umulmadýk kanmalar

cilt altýnda küçük kýrmýzý noktacýklar oluþmasý

idrar renginde pembeleþme, kýrmýzýlaþma

dýþký renginin siyahlaþmasý ya da dýþký renginde kan görülmesi

diþ eti ya da burun kanamalarý

bir adet döneminden uzun süren vajinal kanamalar

baþ aðrýlarý ve görmedeki deðiþiklikler

kol ve bacaklarda sýcaklýk ve aðrý hissi

Kas ve sinir etkilenmeleri. Bazý durumlarda kanser ilaçlarý sinir lifleri üzerinde etki gösterebilmekte, periferik nöropati denen merkezi sinir sistemi dýþýndaki sinir yapýlarýndan kaynaklanan sorunlara yol açabilmektedir. Bu durumdaki kiþinin bedenin belli bölgelerinde, özellikle el ve/veya ayaklarýnda karýncalanma, titreme, uyuþukluk, güç kaybý, yanma, aðrý gibi yakýnmalar, ayrýca çenede aðrý, mide aðrýsý, kabýzlýk gibi sýkýntýlar gözlenebilmektedir.

Cilt ve týrnak sorunlarý. Kemoterapinin cildi etkilemesi sonucunda kýzarýklýk, döküntüler, soyulma, kuruluk, sivilcelenme, güneþe karþý hassasiyet artýþý gibi belirtiler ortaya çýkabilmektedir. Bazý ilaçlar ciltte koyulaþmalara yol açabilmektedir. Ýlaçlar týrnaklar üzerinde de kýrýlma ve renk deðiþiklikleri gibi sonuçlara yol açabilmektedir.

Böbrekler ve mesane ile iliþkili sorunlar. Bazý antikanser ilaçlar mesanede irritasyon ve böbreklerde geçici ya da kalýcý hasar yaratabilmektedir. Bazý ilaçlar idrar renginin ve kokusunun deðiþmesine yol açmaktadýr. Hasta kemoterapi süresince bol su içmelidir. Bu ortaya çýkabilecek bazý sorunlarý önleyebilir. Gereðinde kemoterapi sürecinde böbrek iþlevlerinin izlenmesine karar verilebilmektedir.

Nezle benzeri belirtiler. Bazý hastalarda kemopterapiyi takip eden günlerdenezle benzeri, zaman zaman ateþin de bulunduðu bir tablo sergileyebilir. Bu tablo gerçekten bir enfeksiyondan kaynaklanmýþ olabileceði gibi, kanserin kendisinin yarattýðý bir durum da olabilir.

Bedende sývý hacminin artmasý. Kemoterapi süresince bedende su tutulumu artabilmektedir. Hasta, özellikle el ve ayaklarda öne çýkan bir þiþlik hissedebilir.

Cinsel organlar üzerindeki etkiler. Kemoterapi bazan (her zaman deðil) cinsel organlarý etkileyebilir.

Erkeklerde: Sperm sayýsýnda ve hareketliliðinde azalma olabilir. Bu sorun geçici ya da kalýcý olabilir. Sertleþme ve bunu sürdürebilmede sorunlar yaþanabilir. Olasý bir sorun da, kanser tedavisi döneminde spermin içinde, genetik bilgi saklayan kromozomlarda bir bozulma olmasýdýr.

Kadýnlarda: Overlerin etkilenmesi durumunda, üretilen hormon miktarýnda deðiþiklikler olabilir. Bu da adet dönemlerini etkiler: Düzensizlikler olabileceði gibi, kemoterapi döneminde kesilebilir de. Bu deðiþiklikler geçici ya da kalýcý olabilmektedir. Ýnfertilite (doðurganlýk kaybý) ve menapoz görülebilir.

   

Kemoterapi almakta olan hastalarýn çoðu kolay yorulabilen, ancak günlük aktivitelerinin büyük kýsmýný devam ettirebilen bir durumda hissetmektedir. Her kiþi ve her tedavi birbirinden farklýdýr, bu nedenle herkes için geçerli tek bir tablonun tanýmlanmasý güçtür. Hastanýn genel saðlýk durumu, kanserinin türü, yeri, yaygýnlýðý, yol açtýðý belirtiler, kullanýlan ilaçlar gibi faktörler hastanýn kendini nasýl hissedeceðini etkilemektedir.

Bu dönemde hastalarýn yalnýzca hastalýklarýnýn belirti ve bulgularý, ilaçlarýn yan etkileri gibi týbbi sorunlar ile deðil, ayný zamanda kanser hastalýðýna iliþkin toplumda yerleþik önyargýlar, yaþam-saðlýk ve hastalýk kavramlarýnýn anlamlarý, sosyal destek sistemleri, saðlýk ve sosyal güvence sistemleri, çalýþma yaþamý ve geçim sorunlarý, yaykýnlarý, özellikle de çocuklarý ile de ilgilendiði akýlda tutulmalýdýr.

Tedaviye baþlamadan önce hastanýn bilmek isteyebileceði tüm konularda bilgilendirilmesi önemli olmaktadýr. Kemoterapinin anlamý, nerede ve nasýl uygulanacaðý, yan etkileri konusundaki belirsilikler mümkün olduðunca azaltýlmalýdýr.

Bilgilendirme (aydýnlatma) eksikliði sanýldýðýndan daha olumsuz etki yaratmakta, hastanýn tedaviye uyumunu etkilemektedir.

Bilgilendirme bir defalýk bir etkinlik deðildir: Uygulamanýn doðal bir parçasý olarak kabul edilmelidir. Hekim eðer bu tür danýþmanlýk ve destek verme bakýmýndan yeterli zaman ayýramayacak durumda ise, mutlaka kendisi dýþýnda biri destek noktasý saðlamalýdýr.

Bilgilendirme yalnýzca hasta için deðil, hasta yakýnlarý, özellikle bakýmda sorumluluðu bulunan kiþiler için de elzemdir.

Ayrýca hastanýn saðlýklý gýdalarla iyi bir beslenme düzenine sahip olmasý önemlidir. Gereðinde hastanýn beslenme uzmanlarý ile görüþmesi, birlikte hem aðýz tadý bakýmýndan doyurucu hem de kemoterapi sürecini olumlu etkileyebilecek nitelikte bir beslenme programý oluþturulmalýdýr.