Bir kalýnbarsak hastalýðý olan kolorektal kanser, hem erkekler hem de kadýnlarda en sýk karþýlaþýlan kanserler arasýndadýr; tüm kanserlerin yaklaþýk %15’ini oluþturmaktadýr. Avrupa ’da her yýl yaklaþýk 190 000 yeni hastaya kolorektal kanser tanýsý konmaktadýr. Hastalarýn yaklaþýk beþte birinde taný aþamasýnda metastaz (kalýnbarsak dýþýndaki doku ya da organlara yayýlým) vardýr. Kolorektal kanseri olan hastalarýn yaklaþýk yarýsýnda metastaz geliþir ve hastalar hayatýný kaybetmektedir. ABD’de her yýl yaklaþýk 55 000 kiþi yaþamýný yitirmektedir. Bu sayý Avrupa’da 100 000’i aþmaktadýr.

Kolon ve rektum, sindirim sisteminin birer parçasýdýrlar. Ýþlevleri besin bileþenlerini artýklardan ayýrmak, ve artýklarý bedenden atýlana dek depolamaktýr. Uzun, kas yapýsýna sahip, tüp þeklindeki bu iki kýsým birlikte kalýnbarsaðý oluþturmaktadýr.

Kolonun boyu yaklaþýk 180-190 cm iken, rektum yaklaþýk 20-25 cm.dir.

Kanser benzer özellikler gösterdiði için ayný genel ad altýnda toplanan pek çok hastalýða verilen genel bir tanýmlamadýr.

Kanser yaþamýn ve bedenin temel birimi hücrede baþlar. Normalde hücrelerin büyümesi ve çoðalmasý bedenin ihtiyaçlarý doðrultusunda kontrol altýndadýr. Bu süreç yaþamýmýzýn saðlýklý bir biçimde sürmesini saðlar.

Ancak bazan hücreler kontrol dýþý biçimde büyümeye ve çoðalmaya baþlar. Bu durumda bu hücrelerin bulunduðu bölgelerde normalde olmayan bir büyüme oluþmaya baþlar, buna "kitle" ya da "tümör" denir.

Kolonda baþlayan kanser, kolon kanseri, rektumda baþlayan kanser rektum kanseri olarak adlandýrýlýr. Bu organlardan herhengi birinde olan kansere kolorektal kanser de denmektedir.

Gerçek nedeni bilinmemekle birlikte, kolorektal kanser riskini artýran bazý risk faktörleri olduðu araþtýrmalar ile gösterilmiþtir.

Yaþ. Kolorektal kanser yaþ ilerledikçe daha fazla oranda görülmektedir. Bu kansere yakalananlarýn çoðu 50 yaþýn üzerindedir. Daha az sýklýkla olmasýna karþýn genç yaþlarda da görülebilmektedir.

Beslenme. Kolorektal kanserin yað bakýmýndan zengin, lif bakýmýndan zayýf beslenme alýþkanlýklarý ile iliþkili olduðu gözlenmektedir.

Polipler. Polipler kalýnbarsak iç duvarýnda habis olmayan doku büyümeleridir. 50 yaþýn üzerinde sýk karþýlaþýlmaktadýr. Bazý tip poliplerin kanser ortaya çýkma riskini artýrdýðý bildirilmektedir. Seyrek karþýlaþýlan ailesel polipozis kolon ve rektumda yüzlerce polip oluþumuna yol açmaktadýr. Tedavi edilmediði durumda ailesel polipozis kansere yol açmaktadýr.

Kiþisel týbbi öykü. Araþtýrmalar týbbi özgeçmiþinde yumurtalýk, rahim ya da meme kanseri öyküsü olan kiþilerde kolorektal kanser oluþma riskinin de yükseldiðini göstermektedir. Daha önce kolorektal kanser geçiren kiþilerde de ikinci bir kolorektal kanser geliþme riskinin bulunduðu araþtýrmacýlar tarafýndan bildirilmektedir.

Ailenin týbbi öyküsü. Anne-baba, kardeþler, çocuklar gibi birinci dereceden akrabalarda kolorektal kanser öyküsü bulunan kiþilerde, özellikle de yakýn akrabadaki kanser erken yaþta ortaya çýktýysa, risk büyümektedir. Ailelerinde birden fazla kiþide kolorektal kanser görülen kiþilerde bu risk daha da büyümektedir.

Ülseratif kolit. Ülseratif kolit hastalýðý bulunan kiþilerde kolorektal kanser riskinin yükseldiði bildirilmektedir.

Bu risklerden bir ya da daha fazlasýnun bulunmasý, o kiþide mutlaka kolorektal kanser geliþeceði anlamýna gelmemektedir. Bu konuda her hangi bir endiþe hissedenlerin hekimlerine baþvurmalarý yararlý olacaktýr.

Araþtýrmalar kolorektal kanserin basamak basamak selim poliplerden geliþtiðini göstermektedir. Poliplerin erken tanýsý ve yok edilmesi kanseri önleyebilir. Araþtýrmacýlar kanser oluþumunu önleyebilecek baþka yöntemler olup olmadýðýný sorusunu yanýtlamaya çalýþmaktadýr. Bunlar arasýnda tütün ve mamüllerinin kullanýlmasýnýn terk edilmesi, saðlýklý beslenmeyi tamamlayýcý çeþitli besin ürünlerinin gýdalara eklenmesi, aspirin ve benzeri ilaçlarýn düzenli kullanýmý, alkol tüketiminin azaltýlmasý, bedensel aktivitelerin artýrýlmasý gibi uygulamalar bulunmaktadýr. Bazý çalýþmalar kalorisi ve yað içeriði düþük, lif oraný yüksek beslenme biçimlerinin kolorektal kanser riskini düþürdüðünü göstermektedir.

Araþtýrmacýlar genetik (ailesel geçiþ gösteren) özelliklerin de kanser oluþumunda etkili olduðunu keþfetmiþtir. Kolorektal kanserin sýk rastlandýðý ailelerin bu konuda danýþmanlýk almasý yararlýdýr. Özellikle risk faktörü taþýyan kiþiler, hekimleri ile görüþerek kendilerine uygun bir izlem programýna katýlabilir.

Gaytada gizli kan testi (GGK). Bu test dýþkýda gözle görülemeyen, gizli kanama bulgularýný araþtýrmaktadýr. Bazý kanserlerde kalýnbarsaktaki poliplerden küçük kanamalar olabilmekte, aþikar olmayan bu kanamalar GGK testi ile saptanabilmektedir.

Sigmoidoskopi. Rektum ve alt kolon (sigmoid kolon) muayenesinde ýþýklandýrýlmýþ bir alet olan sigmoidoskop kullanýlmaktadýr.

olonoskopi. Rektum ve tüm kolonun muayenesinde ýþýklandýrýlmýþ bir alet olan kolonoskop kullanýlmaktadýr.

Çift kontrast baryum lavmanlý kolon filmi. Lavman yolu ile baryum verilen hastanýn X ýþýný kullanýlarak bir seri filmi çekilmektedir. Bu filmlerde kolon ve rektumun hatlarý görülebilmektedir.

Parmakla rektum muayenesi. Bu muayenede doktor, eldivenli ve ilaçla kayganlaþtýrýlmýþ parmaðýný kullanarak rektumu muayene eder.

 

Barsak alýþkanlýklarýnda deðiþiklikler

Ýshal, kabýzlýk, ya da barsaðýn tam olarak boþaltýlamadýðý duygusu

Dýþkýda parlak kýrmýzý ya da koyu renkte kan görülmesi

Normalde olduðundan daha dar (ince formda) dýþký

Genel batýn rahatsýzlýðý (sýk gaz aðrýlarý, þiþkinlik, sancýlar)

Nedensiz kilo kayýplarý

Süreklileþen yorgunluk

Bu tür belirtilerin kolorektal kanserle iliþkisi olabileceði akýlda tutulmalýdýr. Ancak bu belirti ve bulgular kolorektal kanser dýþýnda nedenlerele de ortaya çýkabilir. Her türlü durumda bu ayrýmý mutlaka bir hekim yapmalýdýr.

Hekim taný koymadan önce ayrýntýlý bir týbbi öykü alýr ve fizik muayene yapar. Daha sonra gerekli görülen tanýsal testler uygulanýr.

Çift kontrast baryum lavmanlý kolon filmi gibi X-ýþýnlý görüntüleme tetkiklerine baþvurulabilir.

Sigmoidoskopi: Rektum ve alt kolon (sigmoid kolon) bölgesi deðerlendirilir. Genellikle iþlem sýrasýnda doku örnekleri alýnýp patolojide deðerlendirilir.

Kolonoskopi: Rektum ve tüm kolonun deðerlendirildiði bir yöntemdir. Genellikle iþlem sýrasýnda doku örnekleri alýnýp patolojide deðerlendirilir.

Polipektomi: Sigmoidoskopi ve kolonoskopi sýrasýnda poliplerin çýkarýlmasý iþlemidir.

Biyopsi: Alýnan doku örneklerinin mikroskop altýnda deðerlendirilerek

Eðer taný kanserse, hastalýðýn evresini belirlemek gerekecektir. Bu süreçte hastalýðýn bedenin diðer bölgelerine yayýlýp yayýlmadýðýnýn da anlaþýlmasý için dikkatli bir çaba harcanacaktýr. Bu amaçla çok sayýda ek test yapmak gerekebilir.

Evre 0. Kanser çok erken bir aþamadadýr. Yalnýzca kolon ya da rektum dokusunun iç bölümümdedir.

Evre I. Kolon ya da rektumun iç duvarýnýn büyük bölümünde tutulum vardýr.

Evre II. Kanser kolon ya da rektum dokularýnýn dýþýna taþmýþtýr ancak henüz lenf bezi tutulumu bulunmamaktadýr.

Evre III. Kanser lenf bezlerine ulaþmýþtýr ancak henüz bedenin diðer bölgelerinde tutulum bulunmamaktadýr.

Evre IV. Kanser bedenin diðer bölgelerine yayýlým göstermiþtir. Kolorektal kanser en sýk karaciðer ve/veya akciðerlere sýçramaktadýr.

Nüks. Nüks daha önce ortaya çýkmýþ ve tedavi edilmiþ kanserin yeniden baþlamasýdýr. Hastalýk kolon ya da rektumda baþlayabileceði gibi, bedenin diðer bir bölgesinde de nüks edebilir.

Tedavi esas olarak tümörün büyüklüðü, yerleþimi ve yaygýnlýðýna göre biçimlendirilmektedir. Bazan birlikte de kullanýlan farklý tedavi yöntemleri bulunmaktadýr:

Cerrahi. Cerrahi tedavinin amacý tümörün bedenden uzaklaþtýrýlmasýdýr. En sýk kullanýlan tedavi yöntemidir. Ameliyat sýrasýnda genellikle tümör, bir kýsým saðlýklý kolon ve rektum ve çevresindeki lenf bezleri ile birlikte alýnýr. Çoðu durumda aradan tümörlü dokular çýkarýldýktan sonra kalan saðlýklý uçlar biraraya getirilebilmekte, ucuca baðlanabilmektedir. Bu gerçekleþtirilemezse geçici ya da kalýcý biçimde bir "kolostomi" iþlemi yapýlmaktadýr. Bu iþlemde batýn cildi üzerinde açýklýk oluþturularak kolonun ucu buraya baðlanýr. Bu açýklýða yerleþtirilen deðiþtirilebilir plastik bir torba ile de kolondan çýkan atýk maddeler toplanýr. Geçici olan kolostomi uygulamalarýnda bu süreçte ameliyat sonrasý dönem geçtikten ve barsak uçlarý yeniden birletirme ameliyatýna hazýr hale geldikten sonra kolostomi açýklýðý da kapatýlýr. Bazý hastalarda kolostomi kalýcý olmaktadýr.

Kemoterapi. Ýlaç kullanýlarak kanser hücrelerinin tahrip edilmesi anlamýna gelmektedir. Kanserli dokunun küçültülmesi, hastalýk belirtilerinin azaltýlmasý gibi nedenlerle de kullanýlmaktadýr. Kemoterapi yalnýzca tümör bölgesinde deðil, tümör dýþý bölgedeki kanserli hücrelerde etkili olmaktadýr. Sistemik bir tedavi yöntemidir.

Radyasyon Tedavisi (Radyoterapi). Yüksek enerjili ýþýnlar kullanýlarak kanser hücrelerinin tahrip edilmesi için kullanýlýr. Bölgesel bir tedavi yöntemidir: Uygulandýðý bölge üzerinde etkilidir. Kolorektal kanserlerde tümörün küçültülebilmesi için genellikle ameliyat öncesi dönemde de kullanýlýr. Ameliyat sonrasýnda da kalmýþ olabilecek kanserli hücrelerin ortadan kaldýrýlabilmesi için kullanýlmaktadýr. Radyoterapi ayrýca hastalýk belirtilerinin giderilmesinde de kullanýlabilmektedir.

Biyolojik tedavi. Ýmmunoterapi olarak da bilinen bu yöntemde bedenin baðýþýklýk sistemi kansere karþý güçlendirilmektedir. Baðýþýklýk sistemi normalde kanserli hücreleri bulmakta ve tahrip etmektedir. Bu yöntemde bu sistemin doðal antikanser özelliði uyarýlmakta ve desteklenmektedir. Bu tedavi yöntemi ameliyatlardan sonra tek baþýna ya da kemoterapi ile birlikte verilebilir.