Dünya Saðlýk Örgütü (WHO) verilerine göre, aþýsý bulunduktan sonra ortadan kalktýðýna inanýlan tüberküloz (verem) hastalýðýna, her yýl ortalama 8 milyon kiþi yakalanýyor ve 3 milyon kiþi bu hastalýk nedeniyle hayatýný kaybediyor. WHO verilerine göre, günde 5 bin 500 ve 15 saniyede 1 kiþiverem nedeniyle ölüyor. Dünya nüfusunun 3te 1i, yani 2 milyar kiþi tüberküloz basili ile enfekte durumda.

 

Türkiyede her yýl 20 bin yeni verem vakasý ortaya çýkýyor. Türkiye nüfusunun 4te 1i verem basali ile enfekte, ancak rakamlarda bir artýþ bulunmuyor. Aksine hasta sayýsýnda düþüþ gözleniyor. Türkiyede 1950li yýllarda görülme sýklýðý çok yüksek olan ve o yýllarda ölüm nedenleri arasýnda birinci sýrada yer alan hastalýðýn yaygýnlýðý, 1952 yýlýnda baþlatýlan yoðun çalýþmalarla hýzla azaldý. Verem nedeniyle ölüm oraný, 1945 yýlýnda yüzbinde 262 iken bugün yüzbinde 2.5e, hastalýða yakalanma oraný ise 1965 yýlýnda yüzbinde 172 iken bugün yüzbinde 30a geriledi.

 

Tüberküloz asýl olarak akciðerlerde yerleþen, fakat tüm vücuda daðýlabilen mikrobik, bulaþýcý, süreðen bir hastalýktýr.

 

Bilinen en eski hastalýklardan birisi olmasýna; sebebinin kesin olarak bilinmesine; 50 yýldýr tedavisinin mümkün olmasýna ve üstelik korunulabilir bir hastalýk olmasýna karþýn halen dünyada en yaygýn ve ölümcül bulaþýcý hastalýklardan biri olmaya devam ediyor. Yýlda üç milyonu aþkýn kiþi tüberküloz nedeniyle hayatýný kaybediyor.

 

Hastalýða sebep olan mikrop veremli hastadan saðlam kiþiye geçerek yayýlýr. Çok daha nadir olarak hasta sýðýrlarýn süt ve bu sütlerden yapýlan süt ürünleri ile de bulaþabilir.

 

Verem mikrobu hava yoluyla bulaþýr. Hasta kiþinin öksürmesi, aksýrmasý, konuþmasý ve nefes alýp vermesi sýrasýnda havaya saçýlan mikroplar havada günlerce asýlý halde canlý kalabilir. Hasta kiþiyle temasý olan yani kapalý bir ortamda uzun süre ayný havayý soluyan saðlam kiþiler nefes aldýklarýnda havadaki bu mikroplar onlarýn akciðerlerine ulaþýr ve orada yerleþerek hastalýðý baþlatýr. Hastalýðýn yayýlmasýndan sorumlu asýl bulaþma þekli budur. Bunun dýþýnda cilt ve mukozalardan, doðum kanalýndan, anne sütünden de çok nadiren bulaþabilirse de pratikte bu tür bulaþmalar önemsizdir.

 

Balgamýnda mikrop bulunan, hastalýðý yaygýn olup öksüren hastalar daha çok bulaþmadan sorumludur. Akciðer dýþý organ tüberkülozu olanlar, 15 gündür tedavi almakta olanlar pratik olarak bulaþtýrýcý deðil.

 

Tüberküloz hastasýyla temasý olup mikropla karþýlaþan, hatta mikrobu soluyan kiþilerin çok þükür ki az bir kýsmýnda hastalýk geliþir.

 

Bu solunan mikrobun sayýsýna, hastalýk yapma gücüne (bazý mikroplar ölü veya zayýf olup hastalýk yapamaz) ve saðlam kiþinin direncine, savunma sisteminin kuvvetine baðlý olarak kiþiden kiþiye farklýlýk gösterir. Sigara içen, alkol alan, beslenmesi bozuk ve kötü yaþam koþullarýna sahip kiþilerde ve baþka akciðer hastalýðý, þeker hastalýðý, bazý kan hastalýklarý, AIDS ve böbrek hastalýklarý gibi süreðen hastalýðý olanlarda verem oluþma olasýlýðý daha yüksektir.

 

Bu süre çok farklýdýr. Mikrobu alan kiþide bazen 1-2 ay; bazen bir kaç yýl bazen de onlarca yýl sonra hastalýk geliþebilir. Veya hiç geliþmeyebilir.

 

Kemik ve eklemler, böbrek ve üreme sistemi, beyin zarý, göðüs ve karýn boþluðunu çevreleyen zarlar, cilt ve lenf bezelerinde sýk yerleþir.

 

Hastalýk ani ve gürültülü olarak ortaya çýkmaz. Sinsi ve yavaþ ilerler. Hastalar genellikle aylardýr devam ede gelen halsizlik, iþtahsýzlýk, kilo kaybý, hafif ateþ, geceleri terleme gibi yakýnmalarla hekime baþvururlar. Zamanla bunlara öksürük ve balgam çýkarma da eklenir. Balgamda kan da gelebilir. Aðrýya pek rastlanmaz. Akciðer dýþý organ tüberkülozlarýnda tutulan organla iliþkili yakýnmalar bulunabilir. Örneðin idrarla ilgili þikayetler (kýrmýzý idrar yapma, idrar yaparken yanma vb.), boyunda lenf bezelerinin büyümesi gibi ..

 

Kiþinin tüberküloz olduðu ancak vücut örneklerinde (balgam, idrar, mide açlýk sývýsý, beyin omirilik sývýsý, plevra-periton sývýsý, lenf bezi aspirasyonu vb. ) tüberküloz mikrobunun görülmesi ve üretilmesiyle söylenebilir. Bazen alýnan doku biyopsilerinde tüberküloza özgü deðiþikliklerin izlenmesiyle de taný konabilir.

 

Elimizdeki tedavi imkanlarýyla uygun þekilde tedavi edilmek koþuluyla artýk tüberküloz %100e yakýn tedavi edilebilir bir hastalýk haline geldi. Ancak bu pratikte tüberküloz tedavisinde sorun olmadýðý anlamýna gelmez. Günlük uygulamalarda maalesef bir çok hastanýn tedavisi yetersiz kalýp ve hastalýk müzminleþmekte. Bunun nedeni de yanlýþ veya eksik tedaviler.

 

Bu tür hastalarýn tedavisi güçleþmiþ ve tedavinin baþarýlý olma olasýlýðý çok azalmýþtýr. Üstelik bu hastalar ilaçlara dirençli mikroplarý etraflarýna yaydýklarý için bunlardan mikrop kaparak hastalanan yeni kiþilerin de tedavisi güçleþir. Bu þekilde toplumda tüberkülozun tedavi ve kontrolü giderek daha da zorlaþýr.Her þeye raðmen ilaç direnci olan veya ilk tedavileri yetersiz olan hastalarýn mutlaka bu tür hastalarýn yatýrýlarak tedavi edilebileceði, alternatif ilaçlarýn kullanýlabileceði, dirençli tüberküloz tedavisinde deneyimli uzmanlarýn bulunduðu merkezlere tedavi edilmeleri gerekir.

 

En önemli yan etki karaciðer üzerinedir. Bilhassa 35 yaþýn üzerinde, alkol almýþ, hepatit veya baþka karaciðer hastalýðý olan kiþilerde daha sýk rastlanýr. Görme, iþitme ve denge üzerine olumsuz etkiler ile kýrmýzý yeþil renk körlüðü görülebilir. Böbrek ve sindirim sistemine zararlý tesirler olabilir. Allerjik reaksiyonlar da gözlenebilir.

 

Hem tedavinin etkili olup olmadýðýný görmek, hem de olasý ilaç yan etkilerini gözden kaçýrmamak için hasta aylýk olarak kontrollere çaðrýlmalý.

 

Tüberkülozu konunun uzmaný bir hekim dýþarýdan da tedavi edebilir. Ancak hastanýn düzenli olarak takip edilebilmesi, ilaçlarýný ücretsiz alabilmesi ve ülkemizdeki tüberküloz sorunu hakkýnda dokümantasyonlarýn yapýlabilmesi açýsýndan dispansere kayýt yaptýrýlmasý gerekir.

 

Öncelikle hasta kiþilerin teþhis edilip tedavi edilmesi gerekir. Çünkü kaynak onlardýr. Bir hasta yýlda ortalama 10 saðlam kiþiye hastalýðý bulaþtýrýr. Ýkinci olarak hasta kiþiden saðlam kiþiye geçiþin önlenmesi gerekir. Bunun için hastanýn yaþadýðý mekanýn havalandýrýlmasý, negatif aspiratörlerle havanýn temizlenmesi, ültraviyole ýþýnlama yapýlmasý, hastanýn maske kullanarak basil saçýlmasýnýn önlenmesi faydalý olabilir. Balgamýnda mikrop bulunan hastanýn izolasyonuna artýk pek baþvurulmamaktadýr. Üçüncü olarak saðlam kiþilerin direncinin artýrýlmasý için aþýlama yapýlmasý gerekir. Eðer evde bir kiþi tüberküloza yakalandý ise o hane halký taranmasý ve gereken kiþilere koruyucu tedavinin uygulanmasý gerekir.

 

Doðumu takiben ikinci ay sonunda ve ilk okula baþlayan her çocuða BCG aþýsý denen tüberküloz aþýsý yapýlmasý gerekir. Aþý konusunda bazý çevrelerin akýl karýþtýrýcý yaklaþýmlarý varsa da ülkemizin durumu göz önüne alýndýðýnda bu aþýnýn mutlaka yapýlmasý gerekir. Aþý hastalýðý %100 önlemese de sýklýðýný azaltýr ve aðýr türlerinin ortaya çýkmasýný önler.