Mobbing terimi ilk kez 19. yüzyýlda biyologlar tarafýndan yuvalarýný korumak için saldýrganlarýn etrafýnda uçan kuþlarýn davranýþlarýný tanýmlamak için kullanýlmýþtýr. 1960’larda Lorenz  küçük hayvan gruplarýnýn, daha güçlü ve yalnýz bir hayvana toplu þekilde hücum ederek uzaklaþtýrmasý ya da ayný kuluçkadan çýkan kuþlar arasýnda yaþanan ve diðer kuþlarýn, aralarýndaki en zayýf kuþu yiyecek ve sudan uzak

tutarak dýþlamasý, iyice güçsüz bir hale getirmesi ve en sonunda da fiziksel saldýrýlarla öldürerek grubun dýþýna atmasý durumunu ifade etmek amacýyla kullanmýþtýr. Mobbing sözcüðü önceleri çocuklarýn birbiriyle olan zorbalýk iliþkilerini tanýmlamakta kullanýlmýþtýr. Çalýþma yaþamýnda ise mobbing kavramýnýn ilk kez 80’li yýllarýn baþýnda Ýsveçli endüstri psikoloðu Heinz Leymann tarafýndan kullanýldýðý bilinmektedir.

Latince’de psikolojik þiddet, baský, kuþatma, taciz, rahatsýz etme, sýkýntý verme anlamýna gelen mobbing Ýngilizce de  örgütsel baský anlamýna gelmektedir ama Türkçe karþýlýðýný tek bir kelimeyle ifade  güçtür. Ýþ  yerinde psikolojik terör, duygusal taciz, duygusal zorbalýk ,  psikolojik þiddet,  psikolojik yýldýrma gibi çeþitli kavramlar kullanýlmaktadýr.

Çalýþma yaþamýnda mobbing ya da psikolojik terör  kavramýn karþýlýðý, bir ya da birkaç kiþi tarafýndan bir bireye sistematik olarak yöneltilmiþ düþmanca ve etik olmayan iletiþim anlamýna gelir. Bu eylemler sürekli tekrarlanýr (neredeyse her gün) ve bu süreç uzun sürelidir (en azýndan altý hafta). Bu sürecin sonucunda belirgin psiþik, psikososyal ve sosyal  sorunlar yaþanmaktadýr.

H. Leyman mobbing’in beþ aþamalý bir süreçten oluþtuðunu ve bu süreç bir kez baþladýðýnda durdurmanýn çok zor hatta imkansýz olduðunu bildirmiþtir.

1. Aþama: Çözümlenmemiþ bir çatýþma veya kritik bir olay ile baþlar. Genellikle hedef incinebilirliði yüksek olan  ortalamanýn üstünde çalýþan biridir. Bu çoðunlukla  bireye ihtiyaç duyulmasý ya da kýskanýlmasý, suçlanmasý, günah keçisi durumuna getirilmesi gibi bölünmüþ ya da iþlevsel olmayan gruplarýn sosyal  birlikteliðindeki gibidir. Bu aþamada  mobbing’den  söz etmek için çok erkendir ve ileride mobbingin geliþmeme olasýlýðý vardýr.

 

2. Aþama:   Bu aþamada   saldýrýlar yer almaya baþlar. Kullanýldýðýnda durumu þiddetlendirecek farklý taktikler vardýr. Burada  lider sadece yangýna benzinle gitmez  çatýþmanýn çözümü için getirilen önerileri de  sabote eder.

3. Aþama: Burasý yönetiminde  rol oynamaya baþladýðý aþamadýr. Bu eleme sürecinde ilk adýmdýr. Yöneticiler genellikle durumu yanlýþ anlamakta  ve suçlamayý kurbana yöneltmektedir. Kurban gözden düþmüþ ve etiketlenmiþtir. Yaptýðý her bir açýklama göz ardý edilmektedir.

4. Aþama:    Burasý sürecin kritik bir aþamada olduðu, hedefe akýl hastasý ya da antisosyal etiketinin verildiði dönemdir.  Hedef hayal kýrýklýðýna uðramýþtýr ve   arkadaþlarýnýn akýl hastasý olarak çarpýtmalarýndan  ve paranoid olarak etiketlenmekten dolayý mutsuzdur.  Çalýþma durumunun bu rahatsýz edici ortamýný düzeltmenin bir yolu yoktur ve bu noktada danýþmanlýk almak yararlý olmamaktadýr. Ne yazýk ki, birçok psikolog eðitimsiz olmalarý yada önemsemedikleri için Mobbingin  yýkýcý etkileri ve genellikle kalýcý olan zihinsel sorunlarýný   kiþilik özelliklerine   baðlamaktadýr.  Oysa kimse böyle anormal durumlarda normal tepki gösteremez.

        Eðer hedef yeniden mücadele etmeye baþlarsa  diðerleri tarafýndan  saldýrgan olarak etiketlenir. Hedef dýþlandýðý zaman içine kapanýr, teselli arar ve  içe dönük hale gelir. Tehlikeli bir  konumda sýkýþmýþtýr ve  saldýrý olacak beklentisi içindedir. Herhangi bir taciz durumunda olduðu gibi saldýrganlarýn kurbaný suçlamasý sorumluluðu almamanýn  en iyi  yoludur.

 5. Aþama:   Bu uzaklaþtýrma iþlemidir. Bu süreçte hedef zihinsel ve fiziksel olarak gücünü yitirmiþtir  ve  yeterli bir savunma yapabilmek için kaynaklarý kullanmakta güçlük çekmektedir. Bu süreçte gerçekleþtirmesi gerekenleri küçük parçalara bölerse  baþarý þansý vardýr.  

      Eðer iþten çýkarma gerçekleþirse hedef duygusal olarak harap olur ve  genellikle travma sonrasý  stres belirtileri gösterebilir. Mesleki kariyeri yok olmuþtur artýk  kimse onunla çalýþmak istemiyordur ve tüm yaþamý mahvolmuþtur.

Mobbing Davranýþlarý Nelerdir?

Leyman mobbing davranýþlarýný beþ ana gruba ayýrarak 45 ayrý davranýþ tanýmlamýþtýr ancak  bunlarýn hepsinin bir arada bulunmasý þart deðildir.

1. Kendini göstermeyi ve iletiþim oluþumunu etkilemek

Baþarýlý çalýþanýn kendini gösterme olanaklarýný kýsýtlamasý.

 Sözünün sürekli kesilmesi.

Meslektaþlarýn ya da   veya birlikte çalýþýlan  kiþilerin, çalýþanýn kendini gösterme      olanaklarýný kýsýtlamasý.

Yüzüne  baðýrýlmasý ve yüksek sesle azarlanmasý.

Yapýlan  iþin sürekli eleþtirilmesi.

Özel  yaþamýn sürekli eleþtirilmesi.

Telefonla  rahatsýz edilme.

Sözlü  tehditler alma.

Yazýlý  tehditler gönderilmesi.

Jestler  ve bakýþlar yolu ile iliþkinin reddedilmesi.

Ýmalar  yolu ile iliþkinin reddedilmesi.

2. Sosyal  iliþkilere saldýrýlar

Çevrendeki insanlarýn hedefle konuþmamasý.

Hedefin baþkalarýyla konuþmasý ve onlara ulaþmasýnýn engellenmesi.

Hedefe  diðerlerinden ayrýlmýþ bir iþ yeri verilmesi.

Meslektaþlarýn hedefle  konuþmasýnýn yasaklanmasý.

Sanki  orada deðilmiþ gibi davranýlmasý.

3. Ýtibara saldýrýlar

Ýnsanlarýn hedefin arkasýndan kötü konuþmasý.

Asýlsýz  söylentilerin ortada dolaþmasý.

Gülünç  durumlara düþürülme.

Akýl  hastasýymýþ gibi davranýlmasý.

Psikolojik  deðerlendirmeden geçmesi için hedefe baský yapýlmasý.

Varsa  özrüyle alay edilmesi.

Gülünç düþürmek için yürüyüþ, jest veya sesin taklit edilmesi.

Dini veya siyasi görüþüyle alay edilmesi.

Özel yaþamýyla alay edilmesi.

Milliyetiyle  alay edilmesi.

Öz güvenini olumsuz etkileyecek bir iþ yapmaya zorlanmasý.

Çabalarýnýn yanlýþ ve küçültücü þekilde yargýlanmasý.

Kararlarýnýn sürekli sorgulanmasý.

Alçaltýcý isimlerle anýlmasý.

Cinsel imalar.

4. Kiþinin yaþam kalitesi ve mesleki durumuna saldýrýlar

Hiçbir özel görev verilmemesi.

Verilen iþlerin geri alýnmasý kendine yeni bir iþ bile yaratamamasýnýn saðlamasý.

Anlamsýz iþler verilmesi.

Sahip olunandan daha az yetenek gerektiren iþlerin verilmesi.

Ýþin sürekli deðiþtirilmesi.

Öz güvenini etkileyecek iþlerin verilmesi.

Ýtibarýný düþürecek þekilde, niteliklerinin dýþýndaki iþlerin verilmesi.

Hedefe  mali yük getirecek genel zararlara sebep olunmasý.

Evine  ya da iþ yerine zarar verilmesi.

5. Kiþinin saðlýðýna doðrudan saldýrýlar

Fiziksel olarak aðýr iþler yapmaya zorlanmasý.

Fiziksel þiddet tehditlerinin yapýlmasý.

Gözünü korkutmak için hafif þiddet uygulanmasý.

Fiziksel zarar verme.

Doðrudan cinsel taciz.

Kimler Mobbinge Uðrar?

       Kimlerin mobbinge uðrayacaðýna dair demografik bir veri bulunmamaktadýr.  Mobbing cinsiyet, ýrk, din, engelli olma ya da sosyo ekonomik durum ayýrt etmemektedir. Mobbingi ortaya çýkarabilecek farklý güdülenmeler bulunmaktadýr. Bu kýskançlýktan zulüm sürecine kadar geniþ bir aralýkta olmaktadýr. Ýþ için gerekli standartlarý karþýlayan ya da üstünde  olan çalýþan  iþ arkadaþlarý tarafýndan tehdit olarak algýlanýp, ortadan kaldýrýlmasý gereken biri olarak görülebilmektedir. Amir  konumundakilere gerçeðin saptýrýlarak anlatýlmasý, diðer çalýþanlarýn hedefi baskýlamalarý için yönlendirilmesi gibi incenebilirliði artýrmak sürecin baþlangýcýný saðlamaktadýr.

Seçilen zorbalýk maðdurlarýnýn ortak özelliklerini i þöyle sýralanmak mümkündür. Günah keçisi diye seçilen kiþi:

Þirkette  kendini ispatlamýþ ya da ispatlamaya baþlamýþ

Çok  iyi niyetli

Ýlkelerine  son derece saygýlý

Çok  sadýk

Çok dürüst,

Kendine  saygý duyan  

Þirkete hizmet etmeyi düþünen 

Ýyi niyetli 

Sabahlarý, ’Ýþe gidip akþama kadar bütün emeðimi vereyim’ diye düþünen

Ýçe dönük

iþ odaklý, iþini çok önemseyen, yüksek deðerleri olan

Kimler iþyerinde mobbbing uygular ?

Pek çok kiþi mobbing türlerinden birini uygulayabilmektedir. Bazý zamanlarda insanlarýn kendilerine yapmayacaklarý þeyleri içinde bulunduklarý gruptaki üyelere uyguladýklarýný, davranýþlarýnýn yalnýzken farklý arkadaþlarýyla birlikte olduklarýnda farklý olduðunu gözlemlemek mümkündür. Bu zayýf ve etkilenebilir insanlar grup içindeyken “ters kuvvet” bulurlar ve kendi baþlarýna yapamayacaklarý davranýþlarý iþ ortamýnda uygulamaya koyabilirler. Bununla birlikte bu kiþiler baðýmsýzlýðýn bu yüksek derecesiyle  baþka birinin yaþamýný mahvetmek üzere  olduklarýný fark ettikleri noktada küçük bir olasýlýkla devam edecek, büyük bir olasýlýkla duracaklardýr. Böyle davranmakla, sempatik çalýþma arkadaþý  kurbanýn uyumsuz olarak etiketlenmesi riskini ortaya koymaktadýr. Hedefin deðerleriyle çatýþan bu tür davranýþlarla karþýlaþtýðýnda  direnç gösterdiðini görgü tanýklarýnýn hatýrlamasý önemlidir. Mobbingin içinde bulunan iþlevsel olmayan gruplarýn amaçlarý genellikle sadece organizasyonun amaçlarýndan deðil ahlak ve nezaket kurallarýndan da farklýdýr. Hedefler ve onlarýn koruyucularýnda  sosyal sapmalar bulunmamaktadýr ve deðerlerin korunmasý ve artýrýlmasý konusunda cesaretlidirler. Bu noktanýn göz önünde bulundurulmasý önemli bir ayrýmdýr.

            Herhangi bir harekette olduðu gibi liderler vardýr. Bunlar genellikle kendi yetersizliklerini kendilerinden uzakta olan baþkalarýna yansýtan tipik baþ belalarýdýr. Kýskançlýktan tutuþmuþ elebaþlarý iþyerini karýþtýrýp karmaþa yaratmayý aramaktadýr. Bölünmüþ ve duygularý çarpýtýlmýþ insanlarý yönetmek  ve kontrol etmek daha kolaydýr. Elebaþý için objektiflik kendi bencil hýrslarýnýn doyurulmasýna yardým etmek için diðerlerinin trans halinde gibi çalýþtýrýlmasýdýr. Ýyi terbiye verilmiþ bir organizasyonda bu tehditler dýþlanýr aksi takdirde cadý avý baþlar ve mobbing devreye girer. Kana susamýþ kalabalýk bireye ya da duruma  karþý dýþlayýcý bir zihniyet sergiler. Ýnkar her yerdedir, kim buna karþý çýkacak konuþmalar ya da eylemler yaparsa gelecek seferki hedef o olacaktýr.

Mobbingin Sonuçlarý

Mobbing zarar verici ve kriminal bir uygulamadýr.  Bu fenomenin ciddi zararlarý hem uygulandýðý kurumu  hem de çalýþan bireyleri etkilemektedir. Mobbing maðdurlarýnda ilk baþlarda sinir gerginliðiyle baðlantýlý somatizasyon görülmektedir. Bu sinirlilik genellikle çarpýntý, ellerde titreme, soluk alýp vermede zorlanma, kendini ifade etme güçlüðü, gastirit ve sindirim sorunlarýna yol açmaktadýr.  Stres sonucunda ortaya çýkan bu duygular uykuyu da etkilemekte  uykusuzluk, kesintili uyku ve kabuslar ortaya çýkabilmektedir.  Daha sonra bellek ve konsantrasyon bozukluklarý gibi zihinsel iþlevlerde bozulma ortaya çýkmaktadýr. Psikolojik baský nedeniyle ortaya çýkan sersemlik ve baygýnlýða gibi semptomlar çok sýk görülmektedir.

Yapýlan çeþitli araþtýrmalarda mobbing magdurlarýnýn % 60’ýnýn psikiyatrik bozukluk bildirdiði, mobbing ile  psikosomatik semptomlar arasýnda anlamlý ve pozitif bir iliþki olduðu, paranoid eðilimlerin arttýðý,depresyon ve  intihar riskinin daha fazla olduðu, travma sonrasý stres belirtilerinin bulunduðu gösterilmiþtir. Ayrýca Uluslararasý arenada yapýlan tüm araþtýrma sonuçlarýnýn birleþtiði ortak nokta, mobbing maðdurlarýnýn, diðer þiddet ve taciz maðdurlarýndan çok daha fazla sayýda olduklarý doðrultusundadýr.

Mobbing maðdurlara fiziksel ve psikolojik muayene, tetkikler ve  tedaviler ve bunlar sonucunda iþten izin alma ya da iþten çýkarýlma gibi ekonomik zararlar da vermektedir.

Mobbing nedeniyle geliþen sosyal zararlar da vardýr. Arkadaþlarýnýn depresif ruh haline daha fazla katlanamayan arkadaþ ya da meslektaþlarýn kaybý, baþarýsýz bir iliþkiye sýkýþtýðýný hisseden partnerin ayrýlýðý ya da sosyal statü kaybý gibi durumlar yaþanabilmektedir.

Mobbinge karþý neler yapýlabilir?

Mobbingin bulunduðu ortamlarda her durum birbirinden farklý olduðu için her derde deva sihirli bir deðnek bulunmamaktadýr.

Ýlk yapýlmasý gereken mevcut uygulamalardan rahatsýzlýk duyduðunuzu, bunlarýn durdurulmasýný istediðinizi belirterek  itiraz etmektir.

Bu süreçte baþýnýza gelenlerle ilgili ayrýntýlý bir günlük tutmak.

Söylediðiniz þeylerin potansiyel etkilerini düþünmek, belgelemek. Tek bir kelimeyle oynandýðýnda bile söylediklerinizin anlamý deðiþebileceði için yanlýþ anlaþýlma olasýlýðý olan her þey belgelenmelidir.

Ýnsanlar size karþý sessiz kaldýklarýnda ya da göz temasý kurmadýklarýnda sorunun ne olduðunu sormak ve cevaplarýný kaydetmek.

Sizin kiþisel bilgilerinizi sormalarý acý verici olabilir. Sorulara bilmiyorum þeklinde cevap vermek kendinizi savunmak deðildir.

Olaylarý, verilen anlamsýz emirleri ve uygulamalarý yazýlý olarak kaydetmek.

Ýlk fýrsatta zorbayý yetkili birine rapor etmek.

Þikayetiniz hakkýnda kuruluþunuz içinde ne yapýldýðýný araþtýrmak.

Ýþ arkadaþlarýnýzla durumunuzu paylaþmak, onlar da ayný þekilde rahatsýz isler grup halinde davranmanýz daha etkili olabilmektedir.

Sorun çýkartmayacak ve çevredeki sistemin kendini koruyacaðýný düþünen kiþiler hedef olarak seçilmektedir. Ancak size iþkence edecek olanlar ayný sistemi kullanacaklardýr. Kullanabileceðiniz her þeyi sizde kullanýn.

Herhangi bir tanýk olup olmadýðýný belirleyin

Mobbing çok yaralayýcý ve tüketicidir. Çevrenizdekilerle bunu çok fazla konuþmanýz sonucunda yalnýz kalma olasýlýðýna dikkat edin.

Gerekiyorsa, týbbi ve psikolojik yardým alýn. Hem yardýmcý olacaktýr hem de kanýt oluþturacaktýr.

Hukuksal süreci baþlatmalýsýnýz.

Kaynaklar

Leymann H. Mobibng Just What Is Psychological Terror In The Work Place www.cesil.com/0300/mobing03.htm

Balducci C., Alfano V., Fraccaroli F.  (2009). Relationship between  mobbbing at work and MMPI-2 personality profile, posttraumatic stres symtoms, and suicidal ideation and behavior. Violence Vict. 24(1): 52-67.

http://nsmobbing.tripod.com/index.htm

http://tr.wikipedia.org/wiki/Mobbing

Kobelt A., Gutenbruner C., Schmid-Ott G., Schwickerant J., Peterman F. (2009).  Do People With Mobbing Experience Which Apply for Medical Rehabilitation Have a Peculiar Personality? Psychother Psychosomed Psychol. Sep. 14.

Leymann, H. (1990). “Mobbing and Psychological Terror at Workplaces,” Violence andVictims 5 , 119-126.

Meseguer de Pedro M., Soler Sanchez MI., Saez Navarro MC., Garcia Izguierdo M. (2008).  Workplace mobbing and effects on workers’ health.  Span J Psychol., May;11(1): 219-27.

Pompili M., Lester D., Innamorati M., De Pisa E., Illiceto P., Puccino M., Fioro Nastro P., Tatarelli r: Girardi P. (2008). Suicide risk and exposure to Mobbing. Work. 31 (2):237-43.

Týnaz, P. (2006). Ýþyerinde Pisikolojik Taciz (mobbing). Çalýþma ve Toplum,4 (13-28).