Yaþam süreci içinde hepimiz olumlu olaylar kadar  olumsuz sorun ya da durumlarla  karþýlaþmaktayýz. Bunlarýn pek çoðuyla bir þekilde baþ eder ya da üstesinden gelebiliriz. Ancak bazen öyle olaylar olur ki yaþamlarýmýz belirgin biçimde etkilenir.  Sevilen birinin kaybý (özellikle  çok genç,  beklenmedik, kaza, hastalýk sonucu vb. durumlarda gerçekleþmiþse) bunlardan biridir.  Ölüm  nasýl ki kaçýnýlmaz ve  evrensel bir yaþantýysa insanlarýn kayýp durumunda yaþadýðý ortak duygular ve yaþantýlar da bulunmaktadýr.

 Keder,  kayba  karþý verilen içsel duygu tepkilerinden biridir. Birey kendisi için önemli olan þeylerin ( iþ, arkadaþlýk, sevdiklerinin güvenliði, ev vb.) kaybý durumunda duygusal acý yaþamaktadýrlar. Keder,  genellikle sevilen birinin ölümü karþýsýnda yaþanýlan duygularý tanýmlamaktadýr. Yas ise sevilen bir kiþi öldüðü için ondan yoksun kalma durumunda  yaþanan duygularýn dýþa vurumudur. Yas kiþisel ve bireysel  bir yaþantýdýr. Kiþilik özellikleri, baþa çýkma becerileri, korkular, kaybýn doðasý gibi pek çok etmene baðlýdýr.

 Psikiyatrist E. Kübler-Ross, yasýn beþ aþamalý bir süreç olduðunu bildirmiþtir:

Ýnkar: Bu benim baþýma gelemez.

Öfke: Niçin bu oldu? Suçlu kim?

Pazarlýk: Bu olamaz eðer olmazsa ben….yapacaðým.

Depresyon: Hiçbir þey yapamayacak kadar üzgünüm.

Kabullenme: Her þeyi olduðu gibi kabul ediyorum.

 Kayýp insanlarý farklý þekillerde etkilese de, birçok insan yas sýrasýnda aþaðýdaki belirtileri yaþamaktadýr. Çýldýracak gibi olma, kötü bir rüya gördüðünü düþünme, dini inançlarýný sorgulama gibi yasýn erken evrelerinde yaþanan deneyimlerin hemen hepsinin normal olduðu unutulmamalýdýr.

Þok ve inkar: Kaybýn hemen sonrasýnda olanlarý kabul etmek zordur. Kiþi kendini uyuþmuþ hissedebilir, kaybýn gerçekten olduðuna inanmayabilir ya da gerçeði inkar edebilir. Sevilen  biri öldüðünde onun gittiði bilinse bile ortaya çýkmasý beklenebilir.

Hüzün: Yoðun üzüntü muhtemelen yasýn evrensel yaþanan bir bölümüdür. Boþlukta olma duygusu, umutsuzluk, özlem, ya da yoðun bir yalnýzlýk  duygularý yaþanabilir. Ayrýca yoðun bir üzüntüyü ya da aþýrý aðlama olabilir.

Suçluluk: Ölen kiþiye karþý yapýlan/yapýlmayan davranýþlar ya da söylenilen/söylenilemeyenlerle ilgili suçluluk duygularý, inkar ya da kabul edilebilmektedir. Belirgin olan bazý duygular  (örn. Ýyileþmesi zor bir hastalýktan dolayý uzun süre yattýktan sonra ölüm gerçekleþtiðinde hissedilen rahatlýk duygusu) nedeniyle  suçluluk yaþanabilmektedir. Ölüm gerçekleþtikten sonra yapýlacak her þey yapýlmýþ olsa bile ölümü engelleyebilecek bir þey yapmadýðý için bile suçluluk hissedilebilmektedir.

Kýzgýnlýk: Kayýp kimsenin suçu olmasa bile kýrgýnlýk ve kýzgýnlýk hissedilebilmektedir. Sevilen biri kaybedildiðinde kiþi kendini, Allah’ý, doktorlarý, hatta ölerek kendini terk etmiþ olan sevdiði kiþiyi bile suçlayabilmektedir. Birey yaþadýklarýnýn adil olmadýðýný düþündüðü için birini suçlama gereksinimi duyabilir.

Korku: Önemli bir kayýp korku ve endiþeleri tetikleyebilmekte kaygý, mutsuzluk ya da güvensizlik duygularý hatta  panik atak yaþanabilmektedir. Sevilen  birinin ölümü kiþinin kaybettiði kiþi yanýnda olmadan kendinin nasýl öleceðiyle ilgili  korkularýný da tetikleyebilmektedir.

Fiziksel Belirtiler: Genellikle kederi tamamýyla duygusal bir süreç olarak düþünmekteyiz ama keder sýklýkla tükenmiþlik, bulantý, baðýþýklýk sisteminin zayýflamasý, kilo kaybý ya da alýmý aðrý/ sýzý ve uykusuzluk gibi fiziksel belirtiler de içermektedir.

Yasla Ýlgili Mitler ve Gerçekler:

Mit: Eðer acýyý yok sayarsan daha çabuk geçer.

Gerçek: Acýyý görmezden gelmeye çalýþmak ya da yüzeye çýkmasýna izin vermemek uzun vadede daha kötüleþtirecektir. Gerçek bir iyileþme için yasla  yüzleþmek ve onunla aktif olarak uðraþmak gerekir.

Mit: Kayýpla yüzleþirken “güçlü olmak” önemlidir.

Gerçek:Üzüntü, korku, ya da yalnýzlýk gibi duygular kayba karþý verilen normal tepkilerdir. Aðlamak zayýf olmak anlamýna gelmez. Cesur bir tavýrla aile ya da arkadaþlarý korumaya kalkýþmamak gereklidir. Gerçek duygularýn paylaþýlmasýnýn herkese yardýmý dokunacaktýr.

Mit: Eðer aðlanmýyorsa bu kayýp konusunda üzüntü yaþanmadýðý anlamýna gelir.

Gerçek: Aðlama üzüntüye verilen normal bir cevaptýr fakat tek tepki biçimi deðildir. Aðlayamayan insanlar diðerleri kadar derin acý hissediyor olabilirler ancak onlar bunu baþka biçimlerde ifade etmektedirler.

Mit: Yas en azýndan bir yýl sürmelidir.

Gerçek:  Yas süresiyle ilgili doðru ya ada yanlýþ zaman yoktur. Bu sürenin ne kadar olacaðý kiþiden kiþiye deðiþmektedir.

Kayýp sonrasý kendiniz için yapýlabilecekler:

1. Destek almak

Aile ve arkadaþlarla yakýnlaþmak: Güçlü ve kendine güvenli biri olsanýz bile size uygun desteði verecek insanlara yaslanmalýsýnýz. Sizi seven yakýnlarýnýzdan kaçmak yerine sunduklarý desteði kabul edin. Kimi zaman insanlar yardýmcý olmak isterler ama ne yapmalarý gerektiðini bilemeyebilirler. Onlara neye ihtiyacýnýz olduðunu söylemelisiniz (bir omuzda aðlamak, cenaze iþlemlerinin yapýlmasý vb.)

Dini açýdan yapýlmasý gerekenleri yerine getirmek. Dua okumak, camiye gitmek vb. uygulamalar rahatlatýcý olmaktadýr.

Destek gruplarýna katýlmak: Çevrenizde sizi seven insanlar olsa bile yas kendinizi yalnýz hissetmenize neden olabilir. Sizinle benzer  kayýplarý yaþamýþ  olan insanlarla duygularýnýzý paylaþmanýn yardýmý olabilir.

Terapist ya da danýþmana baþvurmak: Acýnýz dayanamayacak kadar büyük olduðunu hissettiðinizde bu konuda deneyimli bir ruh saðlýðý uzmanýndan yardým alabilirsiniz.

        2. Kendinize bakmak

Duygularýnýzla yüzleþin: Yasýnýzý bastýrmak isteyebilirsiniz ama bundan sonsuza kadar kaçamazsýnýz. Bu duygularla baþa çýkmak için acýnýzý kabul etmelisiniz. Kayýp, üzüntü ve duygulardan kaçmaya çalýþmak sadece yas sürecini uzatýr. Çözümlenmemiþ keder depresyon, kaygý, madde kötüye kullanýmý ve saðlýk sorunlarý gibi komplikasyonlara neden olabilir.

Duygularý somut ya da yaratýcý bir þekilde ifade etmek: Kaybýnýzla ilgili olarak bir dergiye ya da günlüðünüze yazýlar yazabilirsiniz. Eðer sevdiðiniz birini kaybettiyseniz ona asla söyleyemediðiniz þeylerle ilgili bir mektup yazabilir, onunla ilgili bir albüm hazýrlayabilir ya da onun için önemli olan dernek ya da örgütlerde görev alabilirsiniz.

Zihin ve beden birbiriyle baðlantýlýdýr. Fiziksel olarak iyi hissettiðinizde duygusal olarak da daha iyi hissedersiniz. Yeterince uyumamak, yemek yememek, egzersiz yapmamak stres ve yorgunluða neden olmaktadýr

Acý ve yasýnýzý uyuþturacak, duygu durumunuzu yüzeysel olarak yükseltecek madde ve ilaçlar kullanmayýn.

Ýnsanlarýn size nasýl hissetmeniz gerektiði konusunda önerilerde bulunmalarýna izin vermeyin ve ayný þeyi kendinizde kendinize yapmayýn. Yas size ait bir duygudur ve baþka hiç kimse ne zaman baþlayýp ne zaman biteceðini söyleyemez. Duygularýnýz ne olursa olsun utanmadan ve yargýlamadan yaþamýnýza izin verin. Aðlamak ya da aðlamamak, çýðlýk atmak, kýzgýn olmak hepsi doðaldýr. Bu süreçte gülmek ya da bazý zamanlarda eðlenmekte normaldir. Gerçekten hazýr olduðunuzda da yasýn bitmesine izin vermelisiniz.

         Yas sürecideki birine yardýmcý olmak için:                                                                                                             

Duygularýný açmasýný ve paylaþmasýný saðlayýn.

Onlarýn yanýnda zaman geçirin.

Konuþmak istedikleri zaman dinleyin.

Yas ne zaman biter?

Sevdiðiniz birini kaybetmekten dolayý duyduðunuz üzüntü asla tamamen bitmez ama yaþamýnýzýn merkezinde yer almamalýdýr. Kaybýn acýsý yaþamýnýzý sürdürmenize engel olacak kadar ciddi ve sürekliyse komplike yas olarak bilinen  süreçte bulunuyor olabilirsiniz. Komplike yas, yoðun yas durumuna sýkýþýp kalmak gibidir. Ölümün gerçekleþmesinden çok sonra bile kabullenmekte zorlanýlýr ya da bireyin zihni  ölen kiþiyle o kadar meþguldür ki günlük iliþki ve iþlerini etkilenmiþtir.

 Yas ne zaman bitmez?

Sevilen birinin ölümünden sonra üzgün, uyuþmuþ gibi ve üzgün hissetmek normaldir. Fakat zamanla duygular yoðunluðunu kaybeder ve yaþama kaldýðý yerden devam etmek gerekmektedir. Kiþi geçen zaman süresince kendini daha iyi hissetmeye baþlamadýysa ya da yas daha aðýrlaþtýysa bu komplike yas ya da majör depresyon gibi daha ciddi problemlerin  geliþtiðinin iþareti olabilir.

 Yas ve depresyon arasýndaki farklýlýklar nelerdir?

Yas Depresyon

Ölmüþ kiþiyle normal özdeþim.

Aðlama, kilo kaybý, libido azalmasý, içe kapanma, uykusuzluk, gerginlik, dikkat ve odaklanma güçlükleri

Ender olarak intihar düþünceleri

Ölen kiþiye karþý nasýl davrandýðýyla ilgili kendini suçlama

Genellikle deðersizlik fikirleri bulunmamaktadýr

Karþýsýndakilerde empati ve anlayýþ duygularý uyandýrýr

Belirtiler zamanla kaybolur, genellikle 6 ay içinde ortadan kalkar

Fiziksel hastalýklara duyarlýlýk vardýr

Rahatlatmaya ve toplumsal iliþkilere yanýt verir

Antidepresan ilaçlarýn yardýmý olmaz

Ölmüþ kiþiyle anormal özdeþim

Yas sürecindekilere benzer

Ýntihar düþünceleri sýktýr

Her þeyden ötürü kendini suçlama

Kiþi genelde kendisinin kötü ve deðersiz olduðunu düþünür

Kiþilerarasý iliþkilerde genellikle sürtüþme ya da sinirlilik uyandýrýr

Belirtiler gerilemez ve kötüleþebilir, yýllar sonra bile devam edebilir

Fiziksel hastalýklara duyarlýlýk vardýr

Rahatlatmaya yanýt vermez, toplumsal iliþkileri iter

Antidepresan ilaçlarýn yararý olur

 

 

Ne zaman profesyonel yardým almak gerekir?

Aslýnda normal iþleyen bir yas süreci herhangi bir müdahaleyi gerektirmez ancak hiçbir yas sürecinin de bu kadar normal olduðunu söylemek ya da olacaðýný kestirmek mümkün deðildir,

 Komplike yas ya da depresyon semptomlarý söz konusuysa ruh saðlýðý uzmanýna baþvurmak gereklidir. Komplike yas ve depresyon tedavi edilmezse ciddi duygusal hasara,  yaþamý tehdit eden saðlýk sorunlarýna hatta intihara bile yol açabilmektedir. Terapi kiþinin kendini daha iyi hissetmesini saðlayabilir.

 Aþaðýdaki belirtilerin varlýðýnda bir uzmana baþvurmak gereklidir.

Hayatýn yaþamaya deðer olmadýðýný hissetmek

Sevilen kiþiyle birlikte ölmüþ olmayý dilemek

Kayýptan dolayý ya da kaybý önleyemediði için kendini suçlamak

Birkaç haftadan uzun süren uyuþmuþluk ve baþkalarýyla baðlantý kurmama

Kayýptan sonra diðer insanlara güvenmekte güçlük çekme

Normal günlük aktivitelere geri dönememek

 Kaynaklar:

.Elisabeth Kübler-Ross. Ölüm ve Ölmek Üzerine.1997. Boyner Holding Yayýnlarý

Oðuz E. Berksun. Yas ve Ölüm. Psikososyal ve Medikal Yönleriyle Kayýp. Kriz Dergisi 3 (1-2) 68-69. Eriþim: www.dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/21/70/676.pdf

Grief: Loss of a Loved One. Eriþim:http://www.medicinenet.com/loss_grief_and_bereavement/article.htm

Myths and Facts About Grief.  Eriþim :http://www.hns.org/CenterforGriefHealing/tabid/89/Default.aspx

Grief. Eriþim: www.hospicefoundation.org/pages/page.asp?page_id=78853

Supporting a Grieving Person. Helping Others Through Grief, Loss and Berevement. Eriþim: www.helpguide.org/mnetal/helping-grieving.htm

Coping with Grief And Loss: Eriþim: www.helpguide.org/mental/grief_loss.htm