Genel Bilgiler

Giriş

ÝNFERTÝLÝTE

Normal fertilitesi olan bir çift, hiçbir gebelik önleyici metoda baþvurmadýðý halde, düzenli iliþkiye raðmen, bir yýl içinde gebe kalamamýþsa infertiliteden bahsedilir. Fakat yapýlan tetkikler sonucunda gebe kalmanýn imkansýz olduðu görülürse stertilite terimi kullanýlýr.

Genel Bilgiler

Ýnfertilite terimi klinikte fizyolojik ve patolojik infertilite olmak üzere iki baþlýk altýnda incelenir.

Fizyolojik infertilite: Oniki-onbeþ yaþýndan küçük olan çocuklarda üreme fonksiyonu olmadýðýndan, menopozdan sonra ise kadýnlarda yumurtalýklar fonksiyon görmediðinden fizyolojik infertilite görülür. Gebe kalan kadýnlar, bu süre içinde ikinci defa gebe kalamayacaklarýndan gebelik infertilitesi de fizyolojik infertilitedir. Postpartum dönemde çocuðunu emziren annelerde bir süre için ovulasyon oluþmaz, buna da fizyolojik laktasyon infertilitesi denir.

Patolojik infertilite: Doðurganlýk çaðýndaki çiftlerin kendi arzularýna raðmen, evlendikten sonra 10-12 ay içinde çocuk sahibi olmamalarý halinde patolojik infertiliteden bahsedilir. Over, hipofiz ve hipotalamusa ait nedenler, hormonal bozukluk, vulva-vagene ait nedenler, servix, uterus ve tüplere ait nedenler, metobolik hastalýklar ve erkek faktörü gibi birçok durumlar patolojik infertiliteye yol açabilir. Ýnfertilite nedenlerinin %60’ý kadýna, %40’ý erkeðe aittir. Patolojik infertilite iki grupta incelenir:

A. Kadýnda infertilite: Dýþ genital organ anomalileri, imperfore himen, konjenital vagen yokluðu, vagen ve serviks tümörleri, uterus anomalileri, yumurtalýklarda  endometriozis ve diðer tubal hastalýklar, tubada týkanýklýk yapan enfeksiyonlar ve daha pek çok durumlar kadýnda infertilite nedeni olabilir.

B. Erkekte infertilite: Erkekte üremenin en etkili olduðu dönem 16-45 yaþ arasýdýr. Fakat bu durum yaþam boyu devam eder. Sperm, testislerde üretilen erkek döl hücresidir. Spermogram yapýlarak, sperm sayýsý, ölü ya da hareket kabiliyetlerinin tespiti erkek infertilitesinde çok önemlidir.

Ýnfertil Çiftlerin Deðerlendirilmesi

Evli çiftler arzuladýðý halde 8-10 ay içinde gebelik oluþmamýþsa, erkek ve kadýnýn birlikte tetkik edilmesi gerekir. Yapýlan çalýþmalar göstermiþtir ki infertil çiftlerin %40’ýnda kadýn ve erkek ayný derecede infertiliteden sorumludur.

Ýnfertil çiftlerden önce iyi bir anamnez alýnmalýdýr. Kadýnýn ilk adet tarihi, adet düzeni, son adet tarihi, önceki doðum, kürtaj, düþük sayýsý, kan grubu, geçirmiþ olduðu hastalýk ve ameliyatlar, evlilik süresi, cinsel iliþkilerin normal olup olmadýðý sorulur. Anamnezden sonra dikkatli bir muayene ile vulva, vagen, servix, uterus, adnexler deðerlendirilir. Meme deðiþimi, kýllanma araþtýrýlýr. Ayný þekilde infertil kadýnýn eþi de bir ürolog tarafýndan muayene edilmelidir. Varikosel olup olmadýðý, testislerin durumu, epididim, ductus deferens deðerlendirilmelidir.

Ýnfertilite þikayeti olan çiftlerden istenen tetkikleri þu þekilde sýralayabiliriz.

 a. Spermogram: En önemli tetkiktir. Spermatozoidlerin sayýsý, hareket kabiliyeti, fertilizasyon yeteneði araþtýrýlýr. Erkekte sperm oluþmuyorsa, azospermi olarak ifade edilir ve erkek faktörüne ait sterilize söz konusudur. Normal bir spermogramda 2-6 cm3 hacim, 1 cm3’ünde 40 milyondan fazla sperm sayýsý, 1 saatte %60’dan fazla hareketli sperm, %35’de az ölü sperm, 150-600 mg/cm3 fruktoz düzeyi ve %60’dan fazla normal yapýda sperm olmalýdýr. Sperma, içerdiði sperm sayýsýna göre 5 gruba ayrýlýr:

a-Normospermi:1 cm3 spermada 60-100 milyon sperm olmasý

b-Oligospermi: 1 cm3 spermada 30-60 milyon sperm olmasý.

c-Hipospermi:1 cm3 spermada 30 milyondan az sperm olmasý.

d-Azospermi: Sperm yoktur. Kýsýrlýk söz konusudur.

e-Nekrospermi: Sperm vardýr, hepsi ölüdür, kesin kýsýrlýk vardýr.

b. Histerosalpingografi: Kadýnda uterus ve serviksin durumu, konjenital anomaliler, tüplerin açýk olup olmadýðý görülür.

c.Premenstruel endometrial biopsi (strik kürtaj): Bu yolla alýnan parça, patolojide incelenir ve anovulasyon, corpus luteum yetersizliði görülür. Hastanýn hormonlarýna da baktýktan sonra tedavi yönlendirilir.

d.Post-koital test: Koitustan (cinsel birleþme) sonra servikal mukus mikroskop altýnda incelenerek spermatozoidlerin mukus içinde hareketli veya ölü olup olmadýklarý tespit edilir. Servikal mukusta bulunabilen bir takým antikorlar, spermleri hareketsiz hale getirebilmektedir.

Ovülasyon olup olmadýðýný anlamak için en az üç siklus boyunca her gün bazal vücut ýsýsý ölçülür. 28 günlük sikluslarda 14-15. günlerde, vücut ýsýsýnýn yükselmesi kanda progesteronun yükseldiðini yani yumurtalamanýn olduðunu ifade eder. Ayrýca kanda progesteron hormonu takibi, ultrasonik inceleme ile yumurtalýklarda korpus luteumun izlenmesi ya da dijital ovulasyon testi gibi bir takým metotlarla da ovulasyon tespiti yapýlabilir.

Bu tetkiklere raðmen, infertiliteyi açýklayacak bir neden bulunamazsa laparoskopi yapýlabilir. Ayrýca eþler metobolik ve endokrin hastalýklar yönünden de deðerlendirilmelidir.

Tetkiklere baþlamadan önce, infertil çiftlere, infertilitenin neden ileri gelebileceði, yapýlacak tetkik ve tedavilerin hangi amaca yönelik olduðu, açýkça ifade edilmelidir.

Eðitimsizlik, cinsel soðukluk, aþýrý yorgunluk, beslenme bozukluklarý, aþýrý þiþmanlýk, uyuþturucu ilaç kullanma gibi çok çeþitli nedenler infertiliteye sebep olabilir.

Tedavi: Ýnfertilite nedeni ortaya çýkartýldýktan sonra uygun tedavi verilmelidir. Hormon bozukluðu, anovulasyon varsa hormonal tedavi özellikle FSH ve LH verilmektedir. Tubalarda týkanýklýk varsa ya tüp bebek önerilir ya da tübalarý açmak için mikrocerrahi operasyonlarý söz konusu edilir. Uterusta yapýþýklýklar varsa, histeroskop ile düzeltilir. Enfeksiyon durumunda uygun antibiyotikler kullanýlýr. Kadýnda ve erkekte rastlanabilen genital organlara ait çeþitli þekil bozukluklarý, anomaliler, cerrahi yolla giderilmeye çalýþýlýr.

Erkek infertilitesinde artifisiel inseminasyon denilen suni döllenme metodu kullanýlýr. Erkeðin kendi menisi kullanýlýrsa homolog inseminasyon, baþka erkeðin menisi kullanýlýrsa heterolog insemimnasyondan bahsedilir; bizim ülkemizde heterolog inseminasyon yasaktýr.

Ýntrauterin Ýnseminasyon:

Labotatuvarlarda çeþitli yöntemlerle yýkanmýþ spermlerin doðrudan uterin kaviteye verilmesidir; bu bir suni döllenme þeklidir.

Sperm sayýsýnýn az, hareketin yetersiz olduðu ve sperm þekil bozukluðu bulunduðu durumlarda, anormal post-koital testte, anti sperm antikorlarýn varlýðýnda ve sebebi belli olmayan infertilite halinde intrauterin inseminasyon yöntemi uygulanmaktadýr. Genellikle erkek faktörüne baðlý infertilite durumunda bu yöntem tercih edilir.

Yine steril þartlarda, spekulum takýldýktan sonra, yýkanýp hazýrlanmýþ olan spermler bir kateter yardýmýyla uterusa verilir.

Giriþ

ÝNFERTÝLÝTE

Normal fertilitesi olan bir çift, hiçbir gebelik önleyici metoda baþvurmadýðý halde, düzenli iliþkiye raðmen, bir yýl içinde gebe kalamamýþsa infertiliteden bahsedilir. Fakat yapýlan tetkikler sonucunda gebe kalmanýn imkansýz olduðu görülürse stertilite terimi kullanýlýr.

Genel Bilgiler

Ýnfertilite terimi klinikte fizyolojik ve patolojik infertilite olmak üzere iki baþlýk altýnda incelenir.

Fizyolojik infertilite: Oniki-onbeþ yaþýndan küçük olan çocuklarda üreme fonksiyonu olmadýðýndan, menopozdan sonra ise kadýnlarda yumurtalýklar fonksiyon görmediðinden fizyolojik infertilite görülür. Gebe kalan kadýnlar, bu süre içinde ikinci defa gebe kalamayacaklarýndan gebelik infertilitesi de fizyolojik infertilitedir. Postpartum dönemde çocuðunu emziren annelerde bir süre için ovulasyon oluþmaz, buna da fizyolojik laktasyon infertilitesi denir.

Patolojik infertilite: Doðurganlýk çaðýndaki çiftlerin kendi arzularýna raðmen, evlendikten sonra 10-12 ay içinde çocuk sahibi olmamalarý halinde patolojik infertiliteden bahsedilir. Over, hipofiz ve hipotalamusa ait nedenler, hormonal bozukluk, vulva-vagene ait nedenler, servix, uterus ve tüplere ait nedenler, metobolik hastalýklar ve erkek faktörü gibi birçok durumlar patolojik infertiliteye yol açabilir. Ýnfertilite nedenlerinin %60’ý kadýna, %40’ý erkeðe aittir. Patolojik infertilite iki grupta incelenir:

A. Kadýnda infertilite: Dýþ genital organ anomalileri, imperfore himen, konjenital vagen yokluðu, vagen ve serviks tümörleri, uterus anomalileri, yumurtalýklarda  endometriozis ve diðer tubal hastalýklar, tubada týkanýklýk yapan enfeksiyonlar ve daha pek çok durumlar kadýnda infertilite nedeni olabilir.

B. Erkekte infertilite: Erkekte üremenin en etkili olduðu dönem 16-45 yaþ arasýdýr. Fakat bu durum yaþam boyu devam eder. Sperm, testislerde üretilen erkek döl hücresidir. Spermogram yapýlarak, sperm sayýsý, ölü ya da hareket kabiliyetlerinin tespiti erkek infertilitesinde çok önemlidir.

Ýnfertil Çiftlerin Deðerlendirilmesi

Evli çiftler arzuladýðý halde 8-10 ay içinde gebelik oluþmamýþsa, erkek ve kadýnýn birlikte tetkik edilmesi gerekir. Yapýlan çalýþmalar göstermiþtir ki infertil çiftlerin %40’ýnda kadýn ve erkek ayný derecede infertiliteden sorumludur.

Ýnfertil çiftlerden önce iyi bir anamnez alýnmalýdýr. Kadýnýn ilk adet tarihi, adet düzeni, son adet tarihi, önceki doðum, kürtaj, düþük sayýsý, kan grubu, geçirmiþ olduðu hastalýk ve ameliyatlar, evlilik süresi, cinsel iliþkilerin normal olup olmadýðý sorulur. Anamnezden sonra dikkatli bir muayene ile vulva, vagen, servix, uterus, adnexler deðerlendirilir. Meme deðiþimi, kýllanma araþtýrýlýr. Ayný þekilde infertil kadýnýn eþi de bir ürolog tarafýndan muayene edilmelidir. Varikosel olup olmadýðý, testislerin durumu, epididim, ductus deferens deðerlendirilmelidir.

Ýnfertilite þikayeti olan çiftlerden istenen tetkikleri þu þekilde sýralayabiliriz.

 a. Spermogram: En önemli tetkiktir. Spermatozoidlerin sayýsý, hareket kabiliyeti, fertilizasyon yeteneði araþtýrýlýr. Erkekte sperm oluþmuyorsa, azospermi olarak ifade edilir ve erkek faktörüne ait sterilize söz konusudur. Normal bir spermogramda 2-6 cm3 hacim, 1 cm3’ünde 40 milyondan fazla sperm sayýsý, 1 saatte %60’dan fazla hareketli sperm, %35’de az ölü sperm, 150-600 mg/cm3 fruktoz düzeyi ve %60’dan fazla normal yapýda sperm olmalýdýr. Sperma, içerdiði sperm sayýsýna göre 5 gruba ayrýlýr:

a-Normospermi:1 cm3 spermada 60-100 milyon sperm olmasý

b-Oligospermi: 1 cm3 spermada 30-60 milyon sperm olmasý.

c-Hipospermi:1 cm3 spermada 30 milyondan az sperm olmasý.

d-Azospermi: Sperm yoktur. Kýsýrlýk söz konusudur.

e-Nekrospermi: Sperm vardýr, hepsi ölüdür, kesin kýsýrlýk vardýr.

b. Histerosalpingografi: Kadýnda uterus ve serviksin durumu, konjenital anomaliler, tüplerin açýk olup olmadýðý görülür.

c.Premenstruel endometrial biopsi (strik kürtaj): Bu yolla alýnan parça, patolojide incelenir ve anovulasyon, corpus luteum yetersizliði görülür. Hastanýn hormonlarýna da baktýktan sonra tedavi yönlendirilir.

d.Post-koital test: Koitustan (cinsel birleþme) sonra servikal mukus mikroskop altýnda incelenerek spermatozoidlerin mukus içinde hareketli veya ölü olup olmadýklarý tespit edilir. Servikal mukusta bulunabilen bir takým antikorlar, spermleri hareketsiz hale getirebilmektedir.

Ovülasyon olup olmadýðýný anlamak için en az üç siklus boyunca her gün bazal vücut ýsýsý ölçülür. 28 günlük sikluslarda 14-15. günlerde, vücut ýsýsýnýn yükselmesi kanda progesteronun yükseldiðini yani yumurtalamanýn olduðunu ifade eder. Ayrýca kanda progesteron hormonu takibi, ultrasonik inceleme ile yumurtalýklarda korpus luteumun izlenmesi ya da dijital ovulasyon testi gibi bir takým metotlarla da ovulasyon tespiti yapýlabilir.

Bu tetkiklere raðmen, infertiliteyi açýklayacak bir neden bulunamazsa laparoskopi yapýlabilir. Ayrýca eþler metobolik ve endokrin hastalýklar yönünden de deðerlendirilmelidir.

Tetkiklere baþlamadan önce, infertil çiftlere, infertilitenin neden ileri gelebileceði, yapýlacak tetkik ve tedavilerin hangi amaca yönelik olduðu, açýkça ifade edilmelidir.

Eðitimsizlik, cinsel soðukluk, aþýrý yorgunluk, beslenme bozukluklarý, aþýrý þiþmanlýk, uyuþturucu ilaç kullanma gibi çok çeþitli nedenler infertiliteye sebep olabilir.

Tedavi: Ýnfertilite nedeni ortaya çýkartýldýktan sonra uygun tedavi verilmelidir. Hormon bozukluðu, anovulasyon varsa hormonal tedavi özellikle FSH ve LH verilmektedir. Tubalarda týkanýklýk varsa ya tüp bebek önerilir ya da tübalarý açmak için mikrocerrahi operasyonlarý söz konusu edilir. Uterusta yapýþýklýklar varsa, histeroskop ile düzeltilir. Enfeksiyon durumunda uygun antibiyotikler kullanýlýr. Kadýnda ve erkekte rastlanabilen genital organlara ait çeþitli þekil bozukluklarý, anomaliler, cerrahi yolla giderilmeye çalýþýlýr.

Erkek infertilitesinde artifisiel inseminasyon denilen suni döllenme metodu kullanýlýr. Erkeðin kendi menisi kullanýlýrsa homolog inseminasyon, baþka erkeðin menisi kullanýlýrsa heterolog insemimnasyondan bahsedilir; bizim ülkemizde heterolog inseminasyon yasaktýr.

Ýntrauterin Ýnseminasyon:

Labotatuvarlarda çeþitli yöntemlerle yýkanmýþ spermlerin doðrudan uterin kaviteye verilmesidir; bu bir suni döllenme þeklidir.

Sperm sayýsýnýn az, hareketin yetersiz olduðu ve sperm þekil bozukluðu bulunduðu durumlarda, anormal post-koital testte, anti sperm antikorlarýn varlýðýnda ve sebebi belli olmayan infertilite halinde intrauterin inseminasyon yöntemi uygulanmaktadýr. Genellikle erkek faktörüne baðlý infertilite durumunda bu yöntem tercih edilir.

Yine steril þartlarda, spekulum takýldýktan sonra, yýkanýp hazýrlanmýþ olan spermler bir kateter yardýmýyla uterusa verilir.