Kaç çeþit stres var?

Strese en iyi kimler dayanýyor?

Acýbadem Baðdat Caddesi Týp Merkezi’nden Psikolog Ayþegül Aydýn, strese en dayanýklý olanlarýn dünyaya ve insanlara hoþgörüyle yaklaþan, esnek kiþilik yapýsýna sahip insanlar olduðunu söylüyor. 
 
Psikolog Ayþegül Aydýn, stres ve baþ etme yollarý hakkýnda merak edilen sorularý yanýtladý:
 
Stres nedir?
 
Stres kiþinin biyolojik ve psikolojik dengesinin bozulmasýna gösterdiði tepki durumudur. Stresi; kaygý, aþýrý uyarýlmýþlýk hal, engellenme, duygusal çöküntü, gerginlik ve çatýþmalarýn hepsi  yaratýyor.
 
Kaç çeþit stres var?
Günlük stresler (trafik sýkýþýklýðý ve ev yaþamýndaki sýkýntýlar, aksamalar),  geliþimsel stresler ve hayat krizleri olarak üçe ayýrabiliriz. Geliþimsel stresler, kiþinin kronolojik yaþýyla baðlantýlý yaþanan ergenlik, orta yaþ krizleri, menopoz dönemi krizleri olarak sýralanabilir. Hayat krizleri ise, insan hayatýna önemli ölçüde yön veren, etkileyebilecek olaylar; ölümler, boþanmalar, ayrýlýklar, hastalýklar; vb. gibi.
 
Ýki kiþi de ayný stresi yaþýyor. Ama biri daha çok etkileniyor, neden?
Genel anlamda stres, kiþinin biyolojik ve psikolojik dengesinin bozulmasýna gösterdiði tepkidir. Psikolojide kullanýlan stres ise, kiþinin stres kaynaklarýný nasýl algýladýðý ve yorumladýðýna  iliþkin bir taným. Ýki kiþi de ayný þeyi yaþýyor ama biri diðerinden daha çok etkileniyor, diðeri ise,  psikolojik strese daha dayanýklý oluyor. Çünkü herkesin dayanma gücü birbirinden farklý. Bunun altýnda; kiþilik özelliklerimizin, sosyal desteðin olmasý, maddi yeterlilikler ve de en önemlisi  geçmiþ yaþantýlarýn çok önemi var. Geçmiþte þu andaki durumuna etki edecek bir stres yaþamýþsa kiþinin bakýþý daha farklý oluyor.
 
Streste yüksek risk altýndakiler kimler?
Günlük yaþam krizlerinin ve mücadelenin çok fazla yaþandýðý ve baþa çýkmanýn zorlaþtýðý meslekler;  öðretmenlik, polislik ; fiziki koþullarý zorlayýcý, tozlu, gürültülü, aþýrý sýcak ya da soðukta çalýþýlan iþler, vardiyalý ya da gece iþleri; yoðun rekabet ve zaman baskýsý altýnda çalýþan cerrahlar ve gazeteciler. Bir de psikolojik talebin fazla olduðu ama  inisiyatif kullanýlamayan sekreterlik gibi meslekler yüksek risk altýnda. 
 
Strese dayanýklý kiþilerin en belirgin özellikleri nelerdir?
Strese dayanýklý olabilmek için katý olmamak gerekiyor. Yani bu esnek yapýyý insan iliþkilerine yansýtmak, en küçük hatalarda parlamamak, affedici olmak, þans vermek gerekiyor. Esnek kiþilik deyince þu özellikler ön plana çýkýyor:
 
-  Esnek kiþilik yapýsýnda kiþiler iþ ve sosyal çevrelerinden kopuk olmayan
-  Olaylara daha geniþ açýdan bakabilen
-  Ýyi iletiþim kuran
-  Rekabet, saldýrganlýk, gibi durumlarýný kontrolde tutabilen
-  Yaþamdan ve insanlardan olumlu beklentileri olan
-  Gelecek planlarý bulunan
-  Mücadele ve deðiþiklikten zevk alan
-  Aþýrý mükemmeliyetçi olmayan
-  Herþeyi kontrol saplantýlarý bulunmayan
-  Hoþgörülerini hep en üst düzeyde tutmaya çalýþan
 
Stres yönetiminde baþarýsýz olan kiþiler neden baþaramýyor?
 Çünkü bu kiþiler yanlýþ baþ etme stratejilerini çok kullanýyor. Ya uygun olmayan kaçma, saldýrganlýk ya da içe kapanma gibi davranýþlar geliþtiriyorlar. Ya da çok fazla mücadele ederek kendi imkanlarýný zorluyorlar. Baþarýsýz olunca  da alkol ve sigaraya baþvuruyor ki bu da uzun vadede fizyolojik ve psikolojik baðýmlýlýða yol açýyor. Bir diðer yanlýþ strateji, kendini aldatmaya yönelik davranýþlar; görmezden gelme, baþkalarýný suçlama, inkar gibi.
 
Fiziksel aktiviteyi öneriyor musunuz?
Kesinlikle öneriyorum, ama bunun doðru nefes teknikleri ve bir takým gevþeme teknikleri ile birlikte uygulanmasýnýn daha yararlý olacaðý inancýndayým. Böylelikle, bedende  rahatlama  saðlanmasý bireyin duygu ve düþüncedeki olumsuzluklarla çok daha kolay baþ edebilmesini  saðlayacaktýr. Aðýr sporlarý önermiyoruz, sevdikleri fiziksel egzersizleri yapmalarýný istiyoruz. Zorlanmadan yapabilecekleri açýk hava yürüyüþlerinin bile çok yararlý olduðuna inanýyoruz. Bu ayný zamanda kaliteli ve derin  uyku alýnmasýný da saðlar ki bu durum  stresle baþ etme için önemli faktörlerden biridir.
 
Ýþyerinde stres yaratan zor kiþiliklerle çalýþmak nasýl bir durum?
Bu tür kiþiliklerle çalýþýlýrken, eðer zor kiþilik bir yöneticiyse birlikte çalýþtýðý kiþiler zaman kýsýtlamasý yaþýyor. Yönetici, altýnda çalýþan  kiþiye  zaman baskýsý altýnda bir çok  iþ verebiliyor.  Böyle oluca da, o kiþi o iþi zamanýnda ve tam yapamýyor ve ben baþarýsýz mýyým acaba diye kendini deðersiz ve yetersiz hissedebiliyor. Yetiþtirememesini kendi baþarýsýzlýðý olarak algýlýyor, yükselememe endiþesi taþýyor.
 
Stresi yenmede hangi yöntemler kullanýlýyor?
Stresli kiþinin, öncelikle  içinde bulunduðu olumsuz fiziksel koþullarý ve yanlýþ davranýþ biçimlerini  deðiþtirmesine yönelik bir takým davranýþçý tekniklerle bu iþe baþlýyoruz. Örneðin, kiþinin kendine sakin bir çalýþma ortamý yaratmasýný saðlamak, daha etkin bir zaman planlamasý içine girmek gibi. Daha sonrasýnda kiþinin otomatik olumsuz düþüncelerini olumlularla deðiþtirmeye çabalýyoruz. Bazý durumlarda, stresle birlikte  kiþinin depresif belirtileri,  kaygýlarý artýyor, uyku sorunlarý oluþabiliyor, ya da yanlýþ baþa çýkma sonucu alkol, sigara tüketimine baðlý baðýmlýlýklar oluþabiliyor. Böyle olunca sorunu daha  kapsamlý çalýþmamýz gerekiyor. Psikolojik testler, uygun psikoterapi ve gerekli durumda farmakolojik tedavinin birlikte uygulanmasý en etkin tedavi oluyor.